Türkiye’de Eğitimin Kendiyle Çelişkisi

Türkiye’de eğitim tartışmaları uzun zamandır olması gerekenin tamamen dışında ve saçma sapan bağlamlar üzerinden yürütülüyor. Ne öğretildiğinden çok kaç yıl sürdüğü konuşuluyor; öğrenmenin niteliğinden çok takvimin verimliliği tartışılıyor. Son günlerde gündeme gelen üniversite eğitiminin üç yıla indirilmesi meselesi de bu alışkanlığın yeni bir örneği. Oysa bu tartışmayı yalnızca üniversiteler üzerinden yürütmek, meseleyi baştan yanlış yere kurmak demek. Üniversite, havada asılı duran, kendi başına bir kurum değil; örgün eğitimin son halkası, dolayısıyla aslında liseden, hatta daha alt kademelerden bağımsız düşünülemez. Girdisi lise mezunu olan bir yapıyı, girdiyi konuşmadan tartışmak, sonuçla uğraşıp sebebi görmezden gelmektir.

Bugün üniversitenin üç yıla indirilmesi konuşulurken, her şeyden aynı eğitim sisteminin liseyi neden dört yıla çıkardığını hatırlamak — ve sormak- gerekiyor?? Türkiye’de lise eğitimi, 2012’de yürürlüğe giren 4+4+4 düzenlemesiyle dört yıla çıkarılırken, kararın gerekçesi açık değil miydi? Öğrenciler yeterince donanımlı mezun olamıyor, akademik altyapı zayıf kalıyor, olgunlaşma ve yönlendirme ihtiyacı karşılanamıyordu. Devlet, kendi ifadeleriyle, temel eğitimin son basamağında daha fazla zamana ihtiyaç olduğunu kabul etmiş oldu. Yani sistem şunu söyledi: Temel bilgi ve becerilerin kazandırılması için süre yetmiyor, uzatmamız gerekiyor.

Bu kabul, bugünkü tartışmanın merkezinde durması gereken bir nokta. Lisede sözü edilen temel bilgi ve beceriler, üniversitede kazandırılması beklenen becerilerden daha basit ve daha sınırlı olduğuna göre, temel matematik, dil, fen ve sosyal bilimler altyapısı için üç yıl yetmiyorsa; eleştirel düşünme, akademik yazma, araştırma yapma, sorgulama ve uzmanlaşma gerektiren üniversite eğitiminin üç yılda tamamlanabileceğini iddia etmek, her şeyden önce pedagojik olarak ciddi bir tutarsızlık değil de ne?

Bu tabloyu tamamlayan bir başka önemli gelişme ise Milli Eğitim Bakanlığı’nın yakın zamanda yaptığı müfredat değişikliği. MEB, 2024–2025 eğitim öğretim yılından itibaren okul öncesinden başlayarak ilkokul, ortaokul ve lise kademelerinde kademeli bir müfredat yenilemesine gitti. Bu değişikliğin gerekçeleri de tabi ki tanıdık: “Ezbere dayalı öğrenme yeterli değil, öğrenciler analitik düşünme ve problem çözme becerilerini kazanamıyor, çağın gerektirdiği okuryazarlıklar gelişmiyor.” Yani örgün eğitimin içeriği de resmen “yetersizlik” gerekçesiyle yeniden ele alındı.

Ortaya çıkan tablo çok net. Lise dört yıla çıkarıldı çünkü öğrenciler yeterince donanımlı değildi. Müfredat değiştirildi çünkü öğrenme çıktıları yeterli değildi. Buna rağmen aynı öğrencilerin devam ettiği üniversiteler için çözüm olarak önerilen şey, eğitimi kısaltmak ve takvimi sıkıştırmak. Burada artık pedagojik bir mantıktan değil, yönetsel bir tercihten söz etmek gerekitiği açık. Süre uzatılan yer, denetimin ve kontrolün yüksek olduğu alan; süre kısaltılan yer ise görece özgürlük alanı. Temel eğitim “zaman ister” denilerek genişletilirken, ileri eğitimden hızlanma bekleniyor.

Üniversite tarafında dile getirilen gerekçeler ise daha çok organizasyonel: esneklik, verimlilik, öğrencilerin iş hayatına daha erken katılması. Yılda üç sömestrli bir takvimden, yaz döneminin üçüncü döneme dönüşmesinden, öğrencilerin aynı 240 AKTS ile daha kısa sürede mezun olabilmesinden söz ediliyor. Ancak bu gerekçelerin hiçbiri, üniversite eğitiminin neden daha kısa sürede daha nitelikli hâle geleceğini açıklamıyor ne yazık ki. Oysa süreyi kısaltmanın, içeriği güçlendirmediği sürece verim üretmeye değil yalnızca eksikliği hızlandırmaya hizmet edeceğini görmek zor değil.

Üstelik “erken mezuniyet” söylemi, Türkiye’nin istihdam gerçekliği içinde ciddi biçimde sorunlu. Asıl mesele mezuniyet yaşı değil, mezuniyet sonrası karşılaşılan işsizlik ve güvencesizlik. Üniversiteyi bir yıl kısaltmak, ekonominin nitelikli iş üretemediği bir ortamda gençleri iş hayatına daha erken kazandırmaz; yalnızca işsizliği daha erken yaşatır. Diploma sayısı artar, diplomanın değeri daha hızlı aşınır.

Bütün bunların yanında üniversiteyi üniversite yapan şeyin yalnızca ders programları olmadığı da gözden kaçırılmamalı. Üniversite, derslerin ötesinde bir düşünme ve yaşama alanı. Kulüpler, tartışmalar, akademik etkinlikler, öğrencinin kendini ve dünyayı sorguladığı boşluklar bu yapının asli parçaları. Akademik takvim sıkışırsa, bu alanlar “gereksiz” veya “lüks” gibi görülür. Oysa tam da bu alanlar, üniversiteyi bir meslek kursundan ayırmamızı sağlayan şeylerdir. Bu nedenle üniversite eğitiminin üç yıla indirilmesi, Türkiye’nin mevcut eğitim zinciri içinde bir çözüm değil, bir kaçıştan ibarettir. Zayıf lise çıktısını üniversiteyi kısaltarak telafi edemezsiniz; sadece zayıflığı daha hızlı üretirsiniz. Eğitimde sorun süre değil, niteliktir. Nitelik ise zamanla değil, tutarlı bir tasarımla inşa edilir. Temeli güçlendirmeden üst katı hızlandırmak, binayı sağlamlaştırmaz, çöküşü hızlandırır. Üniversiteyi üç yıla indirmek, Türkiye’de eğitimi iyileştirmez, yalnızca eğitimin sorunlarını daha kısa sürede görünür kılar.

Üniversite eğitiminin üç yıla indirilmesi, akademik emeğin doğasını da kökten değiştirir. Üç dönemli bir takvim, ilk bakışta masum bir “organizasyon” meselesi gibi sunulsa da, fiiliyatta akademisyenin çalışma ritmini, üretim kapasitesini ve mesleki özerkliğini doğrudan etkiler. Yılda üç dönem demek, akademisyen açısından neredeyse kesintisiz ders, sınav, ölçme ve değerlendirme döngüsü demektir. Bugün iki dönemlik sistemde bile birçok öğretim üyesi, araştırmaya ve nitelikli üretime ayırması gereken zamanı dönem içi ve dönem sonu idari-öğretim yüküyle tüketmek zorunda kalıyor. Üçüncü dönemin kalıcı hâle gelmesi, bu yükü geçici olarak değil, yapısal olarak artırır. Yaz ayları, araştırma, yazma, düşünme ve uluslararası akademik temasların kurulduğu bir zaman olmaktan çıkar; derslerin “sıkıştırıldığı” bir boşluğa dönüşür.

Bu noktada mesele sadece “daha çok çalışmak” da değildir- ki OLADABİLİR. Fakat akademik üretim, fabrikadaki vardiya mantığıyla artmaz. Araştırma, süreklilikten çok yoğunlaşma ve zihinsel boşluk gerektirir. Yaz döneminin fiilen ortadan kalkması, akademisyeni sürekli “yetiştirme” modunda tutar. Bu da kaçınılmaz olarak yayın niteliğini düşürür, uzun soluklu projeleri imkansızlaştırır ve üniversiteleri araştırma yapan kurumlar olmaktan uzaklaştırır. Üstelik bu durum, akademisyenler arasında görünmez bir eşitsizlik de üretir. Zaten ağır ders yükü taşıyan, büyük sınıflarla çalışan, altyapı desteği sınırlı üniversitelerde görev yapan öğretim üyeleri, üç dönemli sistemde daha da baskı altına girer. Buna karşılık araştırma imkânları güçlü, kadro ve destek bakımından avantajlı kurumlar bu yükü nispeten tolere edebilir. Sonuçta sistem, üniversiteler arası kalite farkını kapatmak yerine derinleştirir.

Bir diğer önemli mesele de akademik özgürlüklerle ilintili. Sürekli ders veren, sürekli sınav yapan, sürekli “program yetiştiren” bir akademisyenin kamusal tartışmalara katılacak, eleştirel metinler üretecek, üniversite dışına ses verecek zamanı ve enerjisi -insandır nihayetinde- azalacaktır. Bu, doğrudan bir yasakla değil; yorgunluk ve meşguliyet üzerinden işleyen bir sessizleştirme biçimidir. Akademisyen konuşmaz hâle gelmez ama konuşacak gücü kalmaz.

Üniversite eğitiminin üç yıla indirilmesi aynı zamanda akademik ilişki biçimini de dönüştürür. Öğrenci-hoca ilişkisi, uzun vadeli mentorluk ve entelektüel temas üzerinden değil; hızla tamamlanması gereken dersler ve krediler üzerinden kurulur. Bitirme projeleri, seminerler, derinlemesine okumalar “lüks” gibi görülmeye başlanır. Akademisyen, öğrencinin düşünsel gelişimine eşlik eden bir rehber olmaktan çok, akış yöneticisine dönüşür. Bu nedenle mesele yalnızca “öğrenci için üç yıl yeter mi?” sorusu değildir. Asıl soru şudur: Bu sistem akademisyeni neye dönüştürüyor? Araştıran, düşünen, üreten bir entelektüele mi; yoksa takvimle yarışan, program yetiştiren, sürekli ölçen bir teknik elemana mı?

Özetle, akademisyenler açısından bu tartışmayı üniversite süresiyle sınırlı tutmak, kendi mesleki alanlarını daraltmak anlamına gelir. Çünkü üniversitenin niteliği, büyük ölçüde akademisyenin zamanını nasıl kullandığıyla ilgilidir. Zamanı daraltılmış bir akademi, nitelik üretemez. Ve nitelik üretemeyen bir üniversite, süresi kaç yıl olursa olsun, üniversite olmaktan uzaklaşır.