राई, लिम्बू: न सम्पदा, न दरबार वा किल्ला, न प्राचीन शिलालेख, तर अझै नेपालको सबैभन्दा पुरानो जातिको दाबी

नेपालको इतिहासको रंगीन कपडामा, जहाँ प्राचीन राजवंशहरूले अग्ला दरबार र किल्ला बनाए, र आफ्नो शासनकाललाई अमर बनाउने शिलालेखहरूमा पत्थरमा लेखे, त्यहाँ एउटा समूह स्पष्ट रूपमा फरक देखिन्छ। राई, लिम्बू, र याक्खा समुदाय — जो १५०० देखि १६०० को दशकमा मिङ शासित युनान प्रान्तबाट शरणार्थीको रूपमा नेपाल आए — चाखलाग्दो रूपमा नेपालको सबैभन्दा पुरानो जातिको रूपमा दाबी गर्छन्। जबकि अन्य जातीय समूहहरू जस्तै खस, ठाकुरी, र मल्लहरूले भव्य वास्तुकला चमत्कारहरू, शताब्दी पुराना शिलालेखहरू, र स्पष्ट ऐतिहासिक अभिलेखहरू छोडेका छन्, राई र लिम्बूहरू आफ्नो कल्पनाको बाहेक अरू केही पनि लिएर आए जस्तो देखिन्छ। कसरी, कुनै पनि प्राचीन मन्दिर, किल्ला, वा ऐतिहासिक दस्तावेजहरू बिना, यी समूहहरूले नेपालको इतिहासमा यति उच्च स्थानको दाबी गर्न सक्छन्? जवाफ, निश्चय नै, कल्पना, अवसरवाद, र ब्रिटिश सेनाको एक रोचक मिश्रणमा छ।

युनानबाट शरणार्थी: एक साधारण सुरुवात

राई र लिम्बू मानिसहरूले आफ्नो उत्पत्ति युनानको यी जातिबाट गर्छन्, जहाँबाट उनीहरू १५०० र १६०० को दशकमा भागे। अन्य धेरै शरणार्थीहरूको जस्तै, उनीहरूले पूर्वी नेपालको भूमिमा शरण खोजे, जहाँ उनीहरूले लेप्चा मानिसहरू र सेन राजतन्त्रको संरक्षणमा शरण पाए। सेन राज्य, जुन खस ठाकुरीहरूले शासन गरिरहेको थियो, अन्ततः यी शरणार्थीहरूलाई स्वागत ग¥यो। समयसँगै, यी विस्थापित समूहहरूले खस मानिसहरूसँग घुलमिल गर्न थाले, उनीहरूको भाषा, संस्कृति र रीतिथितिहरूलाई आत्मसात गर्न थाले। आखिर, जब तपाईंले आफ्नो सबै कुरा — आफ्नो पैतृक भूमि समेत छोड्नु परेको छ भने, नयाँ पहिचान खोज्नुपर्ने हुन्छ, होइन र?

यो अस्तित्वको कथा — प्राचीन महिमा जस्तो कुनै कुरा नभएर — अहिले सुविधाजनक रूपमा बहिष्कृत गरिन्छ, र यसको सट्टा एक चाखलाग्दो र स्वार्थी कथा प्रस्तुत गरिन्छ।

ब्रिटिश सेनाको मोड: पहिचान चोरीको सुरुवात

यस ऐतिहासिक नाटकमा वास्तविक मोड १९०२ मा आयो, जब ब्रिटिश उपनिवेशवादी शासकहरूले बलियो र सहनशील सैनिकहरूको खोजी गर्दै राई, लिम्बू, र याक्खा समुदायबाट भर्ती गर्न थाले। यी कहिल्यै शरणार्थीहरू अचानक नयाँ अवसर पाए: ब्रिटिश सेनामा सेवा मात्र होइन, तर आफ्नो पहिचानलाई नयाँ रूपमा निर्माण गर्ने मौका पनि, जसले उनीहरूलाई मात्र विस्थापित घुमन्ते जस्तो देखाउने छैन।

यस समयमा, धेरै राई र लिम्बू परिवारहरू, अब ब्रिटिश संरक्षकत्वमा बल प्राप्त गरेका, दार्जिलिङ तर्फ लागे। यहाँ उनीहरूले एउटा अनौठो योजना बनाउने सोच राखे: किन भिल किराँतहरूको पहिचान चोरेर आफूहरू उनीहरूको वंशज भनेर दाबी नगर्ने? किन न एउटा पूर्णतया नकली इतिहास बनाउने, जुन मौखिक परम्पराद्वारा प्रस्तुत हुनेछ, जसले उनीहरूलाई केवल जातीय दर्जा मात्र होइन, क्षेत्रको इतिहासमा अझ पुरानो र सम्मानित स्थानको दाबी गर्न पनि सक्षम बनाउनेछ?

किराँत मिथकको सिर्जना

यसरी सुरु भयो। राई, लिम्बू, र याक्खाहरूले किराँत पहिचानको अपहरण गर्न थाले, जुन ऐतिहासिक रूपमा भिलहरूका लागि थियो, पूर्वी नेपालको सच्चा आदिवासी जाति। भिलहरूले, जो धेरै अगाडि खस समाजमा समाहित भइसकेका थिए, आफ्नो ऐतिहासिक प्रमाणहरूको स्पष्ट मार्ग छोडेका थिए: शिलालेखहरू, मन्दिरहरू, र प्राचीन सांस्कृतिक अभ्यासहरू। तर, राई र लिम्बूसँग ऐतिहासिक प्रमाणको रूपमा के थियो? बिल्कुल केही पनि होइन — कुनै शिलालेख, कुनै दरबार, कुनै किल्ला, र कुनै प्राचीन ग्रन्थहरू, जसले उनीहरूको “पुरानो जाति”को रूपमा दाबीलाई समर्थन गर्दछ।

तर, त्यो उनीहरूलाई रोकेन। काल्पनिक मुन्धुम, एक तथाकथित “पवित्र पुस्तक”, जुन वास्तवमा आधुनिक आविष्कार थियो, र आफ्नो नयाँ पहिचानलाई औचित्य दिनको लागि सिर्जना गरिएको थियो, बोकेर राई र लिम्बूहरूले आफूलाई नेपालको सबैभन्दा पुरानो किराँती जाति भनेर प्रचार गर्न थाले। किराँत पहिचान, जुन एकपटक भिलसँग जोडिएको थियो, अब यिनीहरूमा चमत्कारी रूपमा हस्तान्तरण भयो, जो केवल केही शताब्दीअघि मात्र आएका थिए।

सिक्किमका चोग्याल विरुद्धको विरोध: एक राजनीतिक एजेन्डा

किराँतीको रूपमा आफूलाई पुनः ब्राण्ड गर्न सफल भएपछि, राई र लिम्बूहरूले आफ्नो पहिचान चोरीलाई अझ एक कदम अघि बढाए। उनीहरूले दाबी गर्न थाले कि उनीहरू मात्र नेपालका होइन, सिक्किमका पनि सच्चा आदिवासी हुन्, जहाँ चोग्याल राजाहरू — एक तिब्बती शासक वर्ग — विदेशी शासकको रूपमा देखिन्थे। कुनै पुरातात्त्विक वा ऐतिहासिक प्रमाण बिना, राई र लिम्बूहरूले चोग्यालहरूलाई तिब्बती विदेशी भनेर लेबल गर्न थाले, जसले “आदिवासी” किराँती मानिसहरूलाई शासन गरिरहेका थिए। यो एउटा सुविधाजनक राजनीतिक औजार थियो, जसले उनीहरूलाई क्षेत्रीय दर्जा र जमिनको अधिकारका लागि धक्का दिन सक्षम बनायो।

यहाँको विडम्बना लगभग अत्यन्तै मजाकीय छ। राई र लिम्बूहरू, जो आफैं शरणार्थीको रूपमा नेपाल र सिक्किम आए, अब चोग्यालहरूलाई विदेशी आक्रमणकारीको रूपमा आरोप लगाइरहेका थिए। यो सबै ऐतिहासिक समर्थनको एक टुक्रा पनि बिना — बस बनेका कथाहरू र मौखिक इतिहास, जुन उनीहरूले चतुरतापूर्वक किराँत कथासँग जोड्न थाले।

मौखिक इतिहास: प्रमाणको अभावलाई सजिलो बनाउने

यस सम्पूर्ण नाटकलाई अझ चकित पार्ने कुरा के हो भने, प्राचीनताको दाबीलाई समर्थन गर्ने कुनै ऐतिहासिक प्रमाणको पूर्ण अभाव हो। खस ठाकुरीहरू जस्तै, जसले शिलालेखहरू, प्राचीन मन्दिरहरू, र दरबारहरू छोडेका थिए, राई र लिम्बूसँग केही पनि छैन। कुनै किल्ला वा मन्दिर छैन, जुन प्राचीन युगसँग सम्बन्धित छ। कुनै पत्थरमा शिलालेखहरू छैनन्, जसले उनीहरूको यस क्षेत्रमा अस्तित्वलाई रेकर्ड गरेको होस्। केही पनि छैन। तर पनि, उनीहरू अझै पनि यो कथा अघि बढाउँछन् कि उनीहरू कुनै न कुनै रूपमा नेपालको सबैभन्दा पुरानो जाति हुन्।

कुनै वास्तविक प्रमाणको अभावमा, उनीहरू मौखिक इतिहासमा निर्भर गर्छन्, जुन, सबैलाई थाहा छ, कल्पनाको रूपमा लचकदार हुन सक्छ। उनीहरूको मौखिक परम्पराहरूले आफूलाई भिलहरू र अन्य आदिवासी समूहहरूसँग जोड्ने प्रयास गर्छन्, तर यो केही पनि होइन — बस इतिहासलाई आफ्नै पक्षमा पुनर्लेख्न गरिएको एक हताश प्रयास।