Otuz Günde Ekonomi!

Dokuzuncu Gün

Yazar tarafından ChatGPT ile tasarlandı. Arz-Talep Dengesi

Dokuzuncu Gün: Arz Talep ve Denge Nedir?

Bu seriye başlarken öncesinden edindiğim bilgileri, okumalarımı, izlediğim filmleri tekrar hatırlamaya karıştırmaya başladım. Daha önce tuttuğum notları ve yazıları da okudum. Dokuzuncu gündeyim ve başka ne anlatsam ne yazsam ya da bilmediğim yeni bir konuda kendi zihnimi nasıl bulandırsam diye düşündüm.

Bu konuda da pek çok şey yazıldı çizildi. Kısaca ben de yeniden bahsetmek istiyorum. Vaktini ayırıp okuyan herkese teşekkür ederim.

Arz ve Talep

Öncelikle talep; mal, ürün veya hizmeti satın almak için duyulan istektir. Arz ise bu talebi karşılamak için piyasaya sunulan ürün ve hizmetlerdir.

Bu ikisi piyasalarda ayrı düşünülemez. Ekonominin temel iki faktörüdür arz ve talep. Çünkü tüketici talep eder, üretici de tedarik eder. Tam da bu noktada demokratik bir şey gerçekleşir, fiyat. Eğer tüketicide oluşan talebi arz karşılarsa ki hâlâ takas devrinde olmadığımıza göre bir fiyat doğar.

Peki bu fiyatı kim nasıl belirler?

Alfred Mill’e göre “Faydalarını maksimize etmeye çalışan tüketicilerle kârlarını maksimize etmeye çalışan üreticilerin birbirleriyle boy ölçüşmesi, malın piyasadaki fiyatını ve aynı zamanda alınan ve satılan miktarını da belirleyen faktördür.”

Piyasadaki tüm değişkenler fiyatı etkileyebilir. Mal ve hizmetin hangi şartlarda ne şekilde piyasaya ulaştığı önemlidir. Kelebek etkisini burada görmek çok kolaydır. Bir önceki emlak krizi konusunda olduğu gibi kredi talebi arz edilen miktarın çok üzerinde olduğu zorluklar başlar. Konut ve kira fiyatları artmaya devam eder. Ta ki dengeye gelene kadar.

Fiyatlar artar ve azalır. Her şeyde olduğu gibi piyasada da dengeye ulaşana kadar dalgalanma gösterebilir. Fakat bu konuda en çok değişkenlik gösteren şey tüketici davranışıdır.

Ne için ürün veya hizmet satın alırız?

Bize sağlayacağı faydayı maksimum tutmak isteriz de ondan. Bunu da bütçemize göre yaparız, yüz lira olan bütçemiz için gidip bin liralık bir şeyi talep etmeyiz, bu bütçe kısıtlamasıdır. Bütçe nasıl oluşturulmalıdır konusunu tartıştık, orayı da tekrar okumanızda fayda olabilir diye düşünüyorum.

Birkaç Örnek;

• Fiyat iniş çıkışları Manavda her gün değişen sebze meyvenin fiyatlarını görüyoruz. Özellikle bu zamanlarda çok şahit olduğumuz bir durum. Yine basit bir açıklamayla üretim çok sınırlı olduğu için arzda düşüş vardır. Talep hiçbir şekilde değişime uğramaz ve fiyatlar doğal olarak artar. Burada normal bir piyasadan bahsediyorum, etkin demokratik bir piyasa. Stokçuların, fırsatçıların ve dışardan müdahale eden bir elin olmadığı yerde durum böyledir.
• Talep Şoku Adını anmayacağım bir markanın yeni çıkan telefonu için insanların sabahın beşinde kuyruklara girmesini talep şokuyla açıklayabiliriz. Gerçek maliyetlerini açıklasalar aklın hayalin duracağı bir ürüne binlerce kat kâr etmenin basit açıklaması olamaz. Delicesine talep arzı dip seviyelere dolaylı olarak indirdiğinde fiyatlar astronomik olabiliyor.
• Kıtlık Zihniyeti
• Pandemi döneminden hatırlayalım, sokağa çıkma yasaklarında market rafları boşalırdı. Her şey bitecek, bize bir şey kalmayacak, aç kalacağız düşüncesiyle insanlar hiçbir şekilde ihtiyaçları olmayan ürünleri bile kucaklayıp sepete koydular. Temel ürünlere ulaşmak zorlaşıyor bu gibi durumlarda, yine talep çok arz az. Bunu ‘fırsata’ çevirmek isteyenler o zaman ciddi haksız getiriler elde etti. Dengeye ulaşmayan bir piyasada fiyatlar artar, enflasyon baş gösterir ve yavaş yavaş ilerleyen ekonomik sıkıntılar bir gün merhaba ben geldim der.

Marjinal Fayda Etkisi

Bir ürün ya da hizmeti ilk defa aldığınızda size getireceği faydayı maksimumda tutmak istersiniz. Bir saatlik sporun faydasını on saat spor yaparak arttıramıyor musunuz, evet ben de yapamıyorum. Bunun sebebi çok anlamlı olan marjinal fayda kavramında gizli.

Bence bu gözün doysun demenin ekonomik versiyonudur. Marjinal fayda, son tüketilen şeyden alınan maksimum faydadır. Artık tabağıma sadece fayda maksimizasyonuna göre yemek alıyorum, indirim kampanyalarında iki alana bir bedavaya kanmıyorum, bu sadece ihtiyacım yokken istiflememe neden oluyor. Herhangi bir ürün piyasasına girerken aklımdan çıkarmayacağım şey azalan marjinal fayda olacak artık. Bilginin gücüne inanmaktan geri durmamak gerek. Davranışsal ekonomiye hoş geldiniz, tabii sadece ucundan girmiş olduk. Arz ve talep konusu da tam da buna göre şekilleniyor.

Piyasa

Piyasa nedir? Yine Alfred’in tanımıyla piyasa, alıcıyla satıcıyı bir araya getiren yerdir. Bu fiziki de olabilir online da olabilir. Etkin bir piyasanın oluşması için gerekli şartlar vardır. Ticareti yapılan mal hakkında etraflıca bilgi, kişilerin çıkarı doğrultusunda hareket etmesi ve tabii giriş çıkışın serbest olması.

Arz ve talep tarafında günlük hayatta çok sık karşılaşırız. Marketlerde çok tüketilen ve tabii sınırlı sayıda olan malların fiyatı çabuk yükselir. Bu arzın düşük talebin fazla olduğu durumdur. Tüketicinin çok bir tercihi kalmayınca üretici veya satıcı fahiş fiyat uygular, buna bir de piyasanın serbestliği eklenince ‘hükümet istifa, halk aç kalıyor’ sözlerini duymamız çok zaman almaz. O yüzden her konuda etkin bir piyasada serbestliğin kontrollü olmasını savunuyorum. Denetlenebilir, hesap verebilir ve herkese açık süreçlerin yürütülmesi şart.

Tersi durumda talep az olursa fiyat düşer. Bir şey az bulunuyorsa değerlidir. Bu iki durum arasında denge fiyat vardır. Talep edilen miktar ile arz edilen miktarın fiyatının kesiştiği yani uzlaşmanın olduğu noktaya denge noktası denir. Devlet bu konuya vergileri arttırıp ya da azaltarak müdahale edebilir.

Yine kendimce bu konuya bir açıklık getirmeye çalıştım, değerli fikir ve görüşlerinizi belirtirseniz sevinirim.

Not: Alfred Mill “Ekonomi 101” adlı kitaptan faydalandım.

Mustafa DİKER