Yıldız Tipi Kale Mimarisi Ve Türk Tarihinde Örnekleri

Vatikan Şehri

Yıldız tipi kaleler, Orta Çağ’da artık topların ve barutlu silahların daha çok kullanılmasıyla ortaya çıkmış tipik bir savunma taktiğidir.

Anlatımımıza fayda sağlaması açısından yukarıdaki resme bakarsak Vatikan Şehri’nin kuşbakışı görüntüsü ve “yıldız” tasarımını belli eden sarı çizgiler bulunmaktadır. Bu tasarım alışılagelmiş yıldız görüntüsünden farklı olsa da temelinde aynı olup birçok belirgin köşe ve bu duvarları boyunca kaplayan kimi mimarîde su ile kaplı olan kimisinde sadece küçük bir çukur görevi gören hendekler göze çarpmaktadır. Yıldız tipi kale mimarisi genel olarak dikey büyüyen tarihsel kalelerin aksine daha alçak olup daha kalın inşa edilmiştir.

Bu mimaride kalelerin boyları kısa tutularak duvarların top mermilerine karşı daha dayanıklı olması için kalınlaştırılmasını mümkün kılmıştır. Lakin bunun yanında dezavantaj olarak kısalaşan boylar kale dibine giren lağımcıları ve surun altına barut koyup patlatmaya çalışan düşman askerlerini görmeyi zorlaştırıyordu. Bunun da önüne surun çevresine gözcü kuleleri eklenerek geçilecekti.

İlk resimde köşelerde gözcü kuleleri, diğer resimde ise kalenin dibindeki düz hendek alanları görülmektedir aynı şekilde kuşbakışı görüntü ise bizlere yıldız görüntüsüne yakın bir köşeli kale görüntüsünü göstermektedir (Fortezza di Sarzana(Sarzana Kalesi))

Yıldız kale mimarisi, sadece Ortaçağ’da büyük topların ortaya çıktığı dönemi değil 18. bazen 19. yy’da bile karşımıza çıkmaktadır. Buna en iyi örnekler Amerikan İç Savaşı’nda kullanılan kalelerdir. Örneğin: Fort Norfolk, Fort Pulaski ve Fort Curtis…

Yada sadece siyahilerden korunmak amacıyla inşa edilmiş yıldız kale geleneğine tamamen aykırı olarak ince kale duvarları olan ve top yerleştirilecek bölmeleri olmayan Fort Frederick.

Baştan Sona: Fort Curtis, Fort Pulaski ve Fort Norfolk

Türklerde ise yıldız kale mimarisine sahip beş yapı bulunmaktadır. Bu yapılardan üçü Osmanlı’ya, biri Memlüklüler’e, biri de Kırım Türkleri’ne aittir. Osmanlı’ya ait olanlar Sırbistan’daki Niş Kalesi, Yunanistan’daki Rio Kalesi ve İstanbul’daki Yedikule Hisarıdır. Memlük mimarisine ait olan Reşid Kalesi, Kırım Türklerine ait olan ise Perekop Kalesidir.

Niş Kalesi, 18. yüzyılın başlarında 1. Ahmet tarafından inşa ettirilmiştir. Günümüzde hala varlığını korumaktadır. Rio Kalesi ise 16. yüzyılın başında Yıldırım Bayezid’ın emriyle inşasına başlanmıştır. Günümüzde tam olarak -yıldız- şeklini korumasa da ziyarete açıktır. Kale “Küçük Çanakkale” olarak da adlandırılmıştır.

Son Osmanlı mimarisine ait olan Yedikule Hisarı ise 5. yüzyılda Roma tarafından inşa edilmiştir. Başta sadece dört kuleden oluşan ve şehrin giriş kapılarından biri olan Altın Kapı(Golden Gate)’ya bağlanmak ve güvenliği güçlendirmek amacıyla inşa edilmiştir. Fakat İstanbul’un fethinden sonra üç kule daha eklenip yıldız şeklini kazanmıştır. Yedikule Hisarı yapı olarak kale amacıyla yapılmamış olsa bile Türk mimarların mimari zevkinden mi yoksa köşeli kalelerin savunmada daha çok işe yarayacağını öngörmüş olmaları sebebiyle mi üç kuleyi yıldız şeklinde ekledikleri bilinmez.

Baştan Sona: Niş Kalesi, Rio Kalesi ve Yedikule Hisarı

Bir diğer Türk devleti mimarisi olan Reşid Kalesine gelecek olursak (diğer adıyla Kayıtbay Kalesi) bu kale 15. yüzyılın sonlarında kaleye de adını kazandırmış olan Kayıtbay tarafından inşa ettirilmiştir. Günümüzde ziyarete açıktır.

Reşid (Kayıtbay) Kalesi

Kırım Türkleri’ne ait olan Perekop Kalesi, 15. yüzyılda Mengli Giray tarafından; Kırım Yarımadası’na inşa ettirilmiştir. Tatarca kaleye “Or (hendek) Qapı (kapı)” denilmektedir. Bu adlandırma yıldız mimarisindeki hendek sistemini daha basit bir şekilde anlatmaktadır. 2. Dünya Savaş’ı ve Kırım’ın ilhakı sonrası kale harabe haline gelmiştir.

Harebe Halindeki Perekop Kalesi

Yıldız kale mimarisi hakkında anlatımımız buraya kadardı. Orta Çağ’daki kale mimarilerini göstermenin ötesinde Türklerin de aslında ne denli çağı takip ettiğini ve Rusya’da bile olsa dönem tarzına ayak uydurduğunu göstermek istemiştik. Az da olsa bunu başarmışsak ne mutlu bize.