Metalaşan Entelektüellik Ve Satılık Aydınlık

Merhaba;

Dostum, mektuplarımıza uzun ara verdik lakin bu seni unuttuğum anlamına gelmiyor. Zira benim için seninle her daim yaşama felsefesine dair konular üzerine basit dille sohbet etmek keyifli bir eylem olmuştur. Şimdilerde pek bir şey düşünmüyorum; zira her daim düşünmek, düşünmemekle eş değer bir şeydir. İnsan her konuyu sürekli ve ardı ardına düşündüğünde düşünce tekleşmiş ve sabitleşmiş, konular bileşik konular üzerinde özerkliğini yitirmiş oluyor.

Esasen günümüz insanının entelektüel arayışının metalaşmasını bize en iyi gösteren şey de bu değil mi? Zira günümüz dünyasında bilgi akışı o denli hızlandı ki insanlar bilgi edinip sorgularken ya algoritmaların onlara dayatmalarıyla tekdüze bir düşün dünyası içine hapsoluyorlar ya da bunun tam aksine, bulamaç hâline gelmiş, sindirilmemiş bilgilerle zihinlerindeki karmaşa içinde kaybolup gidiyorlar. Bu sindirememe veya tekdüzeleşme hâli tek başına entelektüel arayışı metalaştırmaya yetmez elbette; ancak bilginin sunuluş şekli, şirketlerin onu nasıl bir meta hâline getirdiğini açıkça gösteriyor. Zira bilgiyi dağıtan şirketler bu kadar tekelleşmeden önce, onlarca farklı görüş ve fikirden yayınevi ile dergi, raflarda konularına göre yan yana sıralanırdı. Bu sıralama içinde yer alan her eser, fiziksel kalınlığı boyutunda bir alan kaplıyordu ve en çok yer kaplayanlar, onları inceleyenlere en çok korku veren şeylerdi elbette. Lakin tüm bunlar büyük bir ciddiyet ve odaklanmayla incelenirdi. İncelenirken takınılan o odaklanma hâli, düşünceyi anlama ve sindirme amacını zihne kazırdı. “Sindirmek”ten kastım düşünceyi tam manasıyla özümsemek değil, yanlış anlaşılmasın; sindirmek dediğimiz şey, esasında vücudun besinleri ihtiyaca göre ayırması, gerekli olanı alıp gereksiz olanı dışarı atmasıdır ya, işte düşünce de kitaplarda ve dergilerde incelenirken tam olarak bu şekilde sindirilir: Kişinin kendi düşün dünyasına göre doğru ve yanlış olarak ayrıştırılır, özümsenir ve fazlalıklar atılır. Şimdiyse bilgi, hiçbir anlam ifade etmeyecek şekilde, sadece bir gösteriş elde etmek amacıyla kısa videolarla zihne kazınıyor ya da kazınamıyor. Bu döngüde karlı çıkan tek taraf ise kısa videosu tuttuğu için daha çok reklam alma şansı elde eden içerik üreticisi ve tabii ki kitleleri kanalize etmek istediği düşünceyi ön plana çıkarıp yaygınlaştıran dev şirketlerdir.

Şimdi bana, “Entelektüellik değil, bilgi metalaşıyor,” diyebilirsin elbette; ama bunun cevabını ileride vereceğim. Şimdi bilginin metalaşması ve zihnin araçsallaştırılması konusunu bitirmem gerek. Az önce dediğim gibi, bilgi o kadar hızlı akıyor ki insan zihni obezleşiyor, yaşlanıyor ve yetersizleşiyor. Önüne çıkan her şeyi sorgusuz sualsiz tüketen bir zihnin iyiyle kötüyü ayırt etmesi elbette mümkün değildir; üstelik bilginin bugünkü dağıtım mekanizması, insanın seçme hakkını elinden alarak onu adeta “Amerikalılaştırıyor”. Amerikalılaşan insan ve onun inşa ettiği toplumda ise, tam da Guy Debord’un söylediği gibi, yaşamın her alanında tecrübe edilen ne varsa sadece birer “temsile” dayanıyor. Bilgi de bu yeni düzende edindiği yerle beraber, artık merak edilen, arzulanan bir değer olmaktan çıkıyor; onun yerine yalnızca “görünür olma” isteğinin yapay bir aracı hâline geliyor. Sosyal medyada fütursuzca sergilenen, ancak gerçek bir diyaloğa tamamen kapalı olan bu bilgi, sorgulanmadığı için o kısa ve manasız videoların arasında, “anlaşılmamış aforizmalar mezarlığına” gömülüp gidiyor.

Amerikalılaşmak; özü ve derinliği olan her şeyi hızlıca tüketilebilir birer “göz boyama aparatına” indirgeme refleksidir. Bu kültürel zihin yapısında bir düşüncenin kıymeti, o düşüncenin insan ruhunu ne kadar dönüştürdüğüyle değil; vitrinde ne kadar çekici durduğu ve sahibine ne kadar “entelektüel cila” sağladığıyla ölçülür. Tıpkı fast-food gibi; hızlıca çiğnenen, zihni beslemeden obezleştiren, dışı parlak ama içi boş bir illüzyondur. Bilgiyi bir dert, bir pusula olarak sahiplenmek yerine; onu sadece dönemsel olarak üzerimize geçirip sonra fırlatıp atacağımız geçici birer “moda kıyafeti” gibi taşımaktır.

Şimdi “Metalaşan Entelektüellik”ten bahsedebiliriz. Bunu sanırım başka yazılarımda da dile getirdim, pek emin değilim ama getirmiş olmam lazım diye düşünüyorum. Entelektüelliğin metalaşması esasında bir insanın suçu değil, ihtiyacıdır. Zira kapitalizm zirve noktasında çöküşünü veya yeni varoluşunu yaratıp yaşarken vadettiği şeylerin hepsinin yalan olduğu ortaya çıkmakta; bunun en büyük örneği ise artı değer arayışıyla emeğin değerini koruyamaması ve beraberinde mülk edinme hakkının gün geçtikçe artan şekilde elden alınmasıdır.

Zira kapitalizm varlığını verdiği vaatlere borçludur; bu vaatlerin başında “yeterince çalışırsan sen de sahip olabilirsin” iddiası bulunmaktadır. Lakin zaman ilerledikçe, sermaye sınıfının kâr amacı da bu vaatlerle büyüyen kapitalizmle doğru orantılı olarak artmıştır. Artan kârlılık gayesiyle beraber, emeğin değeri ve mülkün değeri oransal olarak aynı artıyor görünse dahi, mutlak değer artışında mülkün ve emeğin değer artışı arasındaki fark çok büyüktür. Bunu sana bir denklemle açıklayacak olursam: 3 birim maaş alan birine ve 30 birime satılan mülke aynı anda zam yapıldığında; 3 birimlik emek 4 birim olurken, 30 birimlik mülk — her şeyin o kadar değer kazanmasıyla beraber işçi, ham madde vb. zamlar bahane edilerek — kârı korumak veya artırmak adına 40 birim olmak yerine 45 birim olur. Bu vesileyle, bir önceki yıl 10 birimlik emek payı ile alınan mülk, bugün artık 11 birimlik emek payı ile alınabilir hâle gelir. İşte bu bahsettiğim döngü yıllarca devam ettiğinden, artık emek karşısında mülk o kadar değer kazanmıştır ki emek anlamını yitirmiş ve kapitalizm ilk vaadi olan “mülk edinme hakkını” yine kendi sistemiyle insanların elinden almıştır. Şimdi sen “Ne alaka bu?” diyeceksin. Deme, geliyorum.

Şimdi işte insanlar bu yapısal çaresizlik içine hapsedilmişken, sermaye sistemi insana kendi varoluşunu sanal olarak takas edebileceği yeni pazarlar yaratıyor. Bunların başında elbette dijital algoritmaların yönettiği o gösterişçi vitrinler geliyor. Kimileri bu mecralarda, sistemin onlara dayattığı görünür olma vahşetine ayak uydurarak yapay statüler elde ediyor; lakin bunu yaparken kendi insani özgünlüklerini ve entelektüel haysiyetlerini de piyasaya sürmüş oluyorlar. Zira fiziksel dünyada sergilendiğinde patolojik kabul edilecek her türlü saldırganlık, agresiflik veya teşhircilik, o dijital pazarda birer ‘etkileşim sermayesine’ dönüşüyor. X örneğinde gördüğümüz o kurgusal öfke ve Instagram’ın sunduğu o saf imaj odaklı teşhir mekanizması, aslında insanın deliliğinden değil; sistemin insanı getirdiği o çaresiz itibar arayışından besleniyor. Geri kalan büyük kitleler ise yine o kölece yaşamlarında, kırk yılda bir elde ettikleri illüzyondan ibaret güzel anları sürekli olarak dolaşıma sokarak kolektif bir yanılsama ortamı inşa ediyor. Ve acı olan şu ki, sırf o sanal sahnede birkaç saniyeliğine ‘özgür ve mutlu’ görünmek uğruna, gerçek hayattaki köleliklerini sürdürmeye rıza gösteriyorlar. Bunlar elbette doğrudan entelektüellikle ilgili değil gibi durabilir; ancak sistemin zihni nasıl uyuşturup teslim aldığını görmek adına bu çürümeye kısaca değinmek elzemdi.

Entelektüelliğin metalaşması hususuna gelecek olursam; dostum, insanların hepsi şirketlerin ve girişimcilerin kurduğu blog sitelerinde — tıpkı şu an benim yaptığım gibi ama benden ve bazılarından farklı olarak mülk olarak — yazılar yazıyor ve bunları sanal birer ‘mülk’ olarak görüyor. Zira hiçbir fiziki varlığı olmayan bir beyaz yakaya ‘Neler yapıyorsun?’ diye sorduğunda, hayata karışıp ‘Geziyorum,’ diyemeyeceğinden olacak, hemen blogundan ve yazdıklarından bahsediyor. Çünkü onun ne gerçek bir mülkü ne de bir aracı var; olsa dahi bunları kullanmaya vakti yok, o sebeple de bundan bahsedemez. Ama onun, tıpkı bir ev gibi dört kenarı olan dijital bir dairesi var; kiralık bir apartman (blog sitesi) içine kurulmuş ve isim verdiği bir hesabı var orada, bilgilerini sergiliyor. Her şeyden dert yanıyor, stresini atıyor; orayı mülk edinerek kendinin bir şeylere sahip olduğunu düşünüyor. Zira bilgi dediğimiz şey, insana fayda sağlamak için var olmuştur. İlk insanlar ateş yakmayı bilip öylece durmuyordu; o ateşte yemek pişiriyor, demir dövüyor ve ısınıyordu ama ateş yakmak hakkında oturup dert yanmıyordu. Şimdiyse insanlar var oldukları düzenden şikayet edecek bilgiyi ediniyor ve sadece bu şikayeti mülk ediniyor. Ya da tam aksi yönde, düzenin onlara dayattığı bilgiyle yazılar yazıyor ve kendi çilekeşliğini bir mükafat olarak görüyor. Zira son dönemlerin yapay İsa’sı olan Marcus Aurelius bir imparatorken, ne hikmetse Stoacılığın bugün revaçta olan hali insana hep ‘razı gelmeyi’ tembihliyor; bunu tembihlediği modern insanlar ise onun havarisi rolüne bürünerek kölelikleriyle övünüyor. Marcus bir kral doğdu ve konumuna şükretti; İsa’nın yoldaşları da Roma’nın putlarını yıkmak gayesiyle bir araya gelmiş, o putları devirmiş ve o putları yıkana dek kendilerine o sarsılmaz gücü veren inançlarına şükretmiş efendilerdi. Ama bugün onların öğretisini piyasaya sunanlar, o öğretiyi tüketenleri köle yapıyor ve onları hayattan tokatlanmakla övünür hale getiriyor. Bu bir iradeyle olmaz dostum; bu ancak iradesi elinden alınanların eylemleriyle olur. O iradesizler, köleliklerini meşrulaştırmak için bu saptırılmış düşüncelere iman ediyorlar ve sonra da iman ettikleri o sahte aydınlanmayı kendi elleriyle örüp kendilerine mülk ediyorlar.

Satılık aydınlık konusunda devam etmeyi çok isterdim dostum, sıra tam da ona gelmişti; lakin yoruldum. O sebeple bu felsefi hesaplaşmayı ve sohbeti iki mektup olarak sürdüreceğim. İlk mektuba dair yorumlarını benimle paylaşırsan çok memnun olurum.

Sevgilerle, Bir Dost.