Modern Efelik: Dağdan Karaktere Uzanan Bir Mesele

Efe

Efelik denince akla çoğu zaman dağlar, zeybekler, cepkenler, yatağanlar ve eski zaman hikâyeleri gelir. Bu çağrışım haksız değildir; çünkü efelik, bu toprakların hafızasında belli bir kıyafetle, belli bir duruşla, belli bir müzikle ve belli bir tarihsel bağlamla yer etmiştir. Fakat bir kavram sadece geçmişteki görüntüsüne hapsedildiğinde, bugüne söyleyebileceği şeyleri de kaybetmeye başlar.

Oysa efelik, yalnızca geçmişte kalmış folklorik bir figür değildir. Bir karakter meselesidir. İnsanın güç, söz, sorumluluk ve vicdan karşısında nasıl bir tavır aldığıyla ilgilidir.

Yüz yıl önce bir efe için dağa çıkmak, çoğu zaman dönemin haksızlıklarına karşı verilen bir cevaptı. Dağ, sadece saklanılan ya da sığınılan bir yer değildi; bazen itirazın, bazen direnmenin, bazen de kendi onurunu koruma iradesinin sembolüydü. Bugün çoğumuzun çıkacağı böyle bir dağ yok. Ne aynı tarihsel şartlar içindeyiz ne de meseleler aynı biçimde karşımıza çıkıyor.

Ama bu, meselenin bittiği anlamına gelmiyor.

Bugün insanın karşısına çıkan dağlar daha görünmez. Korku, kibir, menfaat, sözünden dönme, sorumluluktan kaçma, kolay olanı seçme… Bunların hiçbiri yeni değil; sadece artık daha modern kıyafetlerle dolaşıyorlar. Bu yüzden efelik de ortadan kalkmış değil. Sadece biçim değiştirmiş durumda.

Modern efelik, eski sembolleri taklit etmekten çok, o sembollerin işaret ettiği ahlaki özü bugüne taşıyabilmektir.

Bir insanı efe yapan şey ne giydiği, ne nasıl konuştuğu, ne de ne kadar sert göründüğüdür. Zeybek oynamak kıymetli bir kültürel mirastır, ama zeybek oynayan herkes efe değildir. Yatağan tarihsel bir semboldür, ama elinde yatağan taşıyan herkes yiğit olmaz. Çünkü efelik, görüntüden önce omurgadır.

Omurga dediğimiz şey de insanın yalnız kaldığında bile aynı insan kalabilmesidir. Kalabalığın içinde doğruyu savunmak nispeten kolaydır; asıl mesele, kimse bakmıyorken de doğru davranabilmektir. Alkış varken dürüst olmak kolaydır; asıl mesele, dürüstlüğün bedeli olduğunda da sözünün arkasında durabilmektir.

Eski yeminlerde geçen sade ama güçlü bir soru vardır: Yiğit kime derler?

Cevap da aynı sadeliktedir: Sözünde durana.

Bugün bu cümle, belki de her zamankinden daha anlamlı. Çünkü modern insanın en büyük zaaflarından biri cesaretsizlikten çok tutarsızlık. İnsanlar büyük iddialarda bulunabiliyor, güçlü cümleler kurabiliyor, ilkelerden söz edebiliyor; fakat sıra gündelik hayattaki küçük sınavlara geldiğinde aynı kararlılığı göstermek zorlaşabiliyor.

Söz vermek kolaylaştı, sözde durmak zorlaştı. Bir fikri savunmak kolaylaştı, o fikrin gerektirdiği sorumluluğu taşımak zorlaştı. Kendini iyi biri olarak görmek kolaylaştı, iyi biri olmanın bedelini ödemek zorlaştı.

Bu yüzden bugün yiğitlik, gösterişli bir cesaretten çok tutarlı bir hayat sürme meselesi haline geldi.

Modern efenin karşısındaki düşman da artık her zaman dışarıda değildir. Eskiden zalim çoğu zaman görünürdü; adı, yeri, yüzü belliydi. Bugünün zalimi ise bazen insanın kendi içinde büyüttüğü şeylerdir: açgözlülük, tembellik, yalan, kibir, sorumsuzluk, kolaycılık…

Bu nedenle modern efelik, önce insanın kendi içindeki zalime karşı verdiği mücadeledir. Kendi menfaatini her şeyin önüne koyan tarafına, haklı olduğunu bildiği halde susan tarafına, “nasıl olsa kimse görmedi” diye kendini rahatlatan tarafına karşı durabilmesidir.

Güç meselesi de burada önem kazanır. İnsanlık tarihi boyunca güç hep belirleyici olmuştur. Balta da güçtür, kılıç da, barut da, para da, bilgi de. Bugün teknoloji, makam, sermaye, görünürlük ve uzmanlık da birer güç biçimi. Fakat insanı asıl tanımlayan şey elindeki gücün kendisi değil, o gücü neye dönüştürdüğüdür.

Belki bu yüzden çocukluğumdan beri baltalar ilgimi çekmiştir. Gücü temsil ettikleri için değil, insanın güçle kurduğu ilişkiyi gösterdikleri için. Bir kamp ateşi yakacaksan odun yararsın. Bir kulübe yapacaksan ağaç kesersin. Bir tekne inşa edeceksen yine aynı aleti kullanırsın. Tarih boyunca medeniyet kuran el de çoğu zaman aynı baltayı tutmuştur.

Alet aynı alettir. Farkı yaratan onu tutan eldir. Daha doğrusu o eli yöneten karakterdir.

Bir balta ev de yapabilir, yıkım da getirebilir. Bilgi bir insanı özgürleştirebilir de manipüle edebilir de. Para imkân üretebilir de insanı kendine kul edebilir de. Makam adalet dağıtabilir de kibri büyütebilir de.

Bu yüzden modern efelik, güce sahip olmayı değil, gücü terbiye edebilmeyi önemser. Çünkü insanı tehlikeli yapan şey güçlü olması değil, karakterinden daha büyük bir güce sahip olmasıdır.

Bilgi de böyledir. Bir insanı aydınlatmak için de kullanılabilir, manipüle etmek için de. Para da böyledir. Bir imkânı çoğaltabilir ya da birini ezmenin aracına dönüşebilir. Makam da böyledir. Adalet dağıtabilir ya da kibri büyütebilir.

Bu yüzden modern efelik, güce sahip olmayı değil, gücü ahlakla sınırlayabilmeyi önemser. Çünkü terbiye edilmemiş güç, insana hizmet etmek yerine insanı esir alır.

Bugünün efesi elinde yatağan taşımıyor olabilir. Ama yine de bir şey taşır: sorumluluk, bilgi, meslek, söz, vicdan…

Bir öğretmenin yatağanı bilgisi ve sabrıdır. Bir doktorun yatağanı emeği ve dikkati olabilir. Bir esnafın yatağanı dürüst tartısıdır. Bir yöneticinin yatağanı adalet duygusudur. Bir dostun yatağanı sadakatidir. Bir insanın yatağanı bazen sadece verdiği sözü unutmamasıdır.

Dolayısıyla modern efelik, geçmişi bugüne kostüm olarak taşımak değildir. Eski bir ruhun içindeki ahlaki çekirdeği bugünün hayatına tercüme edebilmektir. Bu tercüme yapılmadığında efelik sadece nostaljiye dönüşür. Oysa mesele nostalji değil, karakterdir.

Bugün dağlar hâlâ yerinde duruyor. Fakat çoğumuzun çıkacağı dağlar artık taş ve topraktan oluşmuyor. Kimi zaman korkudan, kimi zaman kibirden, kimi zaman menfaatten, kimi zaman yalnızlıktan oluşuyor.

Modern efelik, bu dağlara çıkabilmektir.

Çünkü efelik dağda değil, karakterde yaşar.

Bu yazı sana iyi geldiyse Medium’da takip etmeyi ve beğenmeyi unutma. Yeni yazılarda söz, karakter, sorumluluk ve modern insanın ahlaki sınavları üzerine düşünmeye devam edeceğiz.