Kraj ludzi, którzy przestali obiecywać jutro

W biurze było ciepło, jasno i sterylnie. Tak sterylnie, że człowiek mógłby pomyśleć, że życie zostało już tutaj dawno odkażone. Ekspres do kawy syczał jak zmęczone zwierzę, monitory świeciły spokojnym błękitem, a na ścianach wisiały te wszystkie firmowe hasła o odpowiedzialności, partnerstwie i odwadze. Zawsze mnie fascynowało, jak łatwo przykleić wielkie słowo do ściany i jak trudno przykleić je do własnego charakteru.

Był wtorek, czyli dzień, w którym ludzie mieli już dość tygodnia, chociaż tydzień ledwo się zaczął.

Stałem przy kawie z jednym z inżynierów. Mądry chłopak. Spokojny, poukładany, rzetelny. Taki, którego system lubi, bo nie hałasuje, dowozi i nie robi przedstawień. Miał twarz człowieka, który śpi poprawnie, odżywia się w miarę dobrze i od dawna nosi w sobie coś ciężkiego, ale nauczył się nie rozrzucać tego po podłodze. W korporacjach to uchodzi za dojrzałość.

Zapytałem go, zupełnie odruchowo, czy wszystko w porządku.

Odpowiedział jak człowiek dobrze wychowany.

– Jasne.

Potem milczał przez chwilę, patrząc w papierowy kubek, jakby to na jego dnie miała znajdować się jakaś bardziej uczciwa wersja życia niż ta, którą zwykle pokazujemy innym.

– W sumie to nie wiem, czy chcę mieć dzieci — powiedział.

Nie było w tym pozy, manifestu ani ideologii. Żadnego buntowniczego tonu. Żadnej demonstracji nowoczesności. Powiedział to tak, jak mówi się lekarzowi o przewlekłym bólu. Bez teatru. Z rezygnacją człowieka, który bardziej coś rozpoznaje niż ogłasza.

– Nie dlatego, że ich nie lubię. Właśnie dlatego, że bym je chyba za bardzo lubił.

Kiwnąłem głową, bo czasem człowiek nie powinien psuć chwili własną potrzebą błyszczenia mądrością.

– Po prostu — ciągnął — nie wiem, czy chciałbym komuś to wszystko przekazać. Ten pośpiech. Ten strach. To ciągłe napięcie. Człowiek kończy dzień i ma wrażenie, że cały czas gdzieś nie dobiega. Praca, rachunki, wiadomości, wojny, kryzysy, ceny, kredyty, polityka, internet, ta cała histeria. A potem jeszcze masz zrobić w sobie miejsce na spokój, bliskość i wychowanie kogoś na zdrowego człowieka. Nie wiem, czy ten świat jeszcze współpracuje z takim planem.

Powiedział to spokojnie. Najgorsze rzeczy zwykle są wypowiadane spokojnie.

Niż demograficzny może być nie tylko skutkiem ekonomii. Może być również cichym aktem nieufności wobec świata. Gdy ludzie żyją w przewlekłym chaosie, stresie i rozpadzie sensu, przestają widzieć przyszłość jako dar. Zaczynają widzieć ją jako ciężar, którego nie chcą przekazywać swoim dzieciom. Wtedy decyzja o nierodzicielstwie nie jest wyłącznie wyborem stylu życia. Bywa także formą ochrony — tragiczną próbą ocalenia kogoś przed światem, który samemu przestało się uważać za wystarczająco bezpieczny.

I nie, to nie zaczyna się w łóżku ani w Excelu.

To zaczyna się w wyobraźni przyszłości.

W tym cichym miejscu w człowieku, gdzie kiedyś mieszkała nadzieja.

Przez lata opowiadano nam o demografii językiem wykresów. Za mało urodzeń. Za mało rąk do pracy. Za mało podatników. Za mało przyszłości dla systemu emerytalnego. Wszystko policzone, wszystko opisane, wszystko martwe. Jak zwykle, gdy człowiek zaczyna mówić o człowieku językiem systemu, najpierw gubi sens, a potem zaczyna się dziwić, że nikt nie chce współpracować.

Bo przecież problem nie polega tylko na tym, że ludzi nie stać na dzieci.

Problem polega też na tym, że coraz większa liczba ludzi psychicznie nie ufa jutrzejszemu dniu.

Nie ufa instytucjom, nie ufa stabilności, nie ufa relacjom, nie ufa własnym zasobom. Nie ufa nawet własnemu odpoczynkowi, bo odpoczynek dawno już przestał być odpoczynkiem, a stał się przerwą techniczną między jednym przeciążeniem a drugim. Organizm nie pyta wtedy o sens gatunku. Organizm pyta, jak przetrwać do piątku.

A piątek nie przynosi ulgi. Piątek przynosi tylko sobotę, w której trzeba nadrobić życie.

W drodze do domu patrzyłem przez szybę tramwaju na ludzi z twarzami oświetlonymi telefonami. Wyglądali trochę jak uczestnicy jakiegoś świeckiego nabożeństwa, w którym każdy modli się osobno do własnego małego ekranu. Migające wiadomości, krótkie filmy, nagłówki o katastrofach, cudzych porażkach i cudzym szczęściu. Mózg dostaje codziennie więcej bodźców, niż dawniej dostawała cała wioska przez miesiąc, a potem dziwimy się, że człowiek jest zmęczony, drażliwy, zamknięty i nie marzy o rodzicielstwie.

Może po prostu nie ma już czym marzyć.

Może zbyt długo myliliśmy wydolność z dobrostanem.

Może człowiek, który jeszcze chodzi, jeszcze pracuje, jeszcze odbiera telefony i jeszcze uśmiecha się na spotkaniach, wcale nie ma się dobrze. Może tylko nauczył się sprawnie nie umierać na oczach innych.

A potem wraca do domu, siada w kuchni, patrzy w kubek z herbatą i dochodzi do wniosku, że nie chce nikogo zapraszać do tego mechanizmu.

Trudno mu się dziwić.

Najbardziej gorzkie jest jednak co innego. My, liderzy, menedżerowie, kierownicy, dyrektorzy od ludzkich zasobów i nieludzkich deadline’ów, często zachowujemy się tak, jakbyśmy nie mieli z tym nic wspólnego. Jakby kraj tworzył się wyłącznie w sejmie, w telewizji i w ministerstwach. Jakby kultura jutra rodziła się tylko w wielkiej polityce. To wygodna bajka. Bardzo funkcjonalna. Pozwala człowiekowi wrócić do Excela z czystym sumieniem.

A przecież kraj tworzy się także w małych pokojach do spotkań, przy kuchennym blacie w open space’ie, w sposobie, w jaki ktoś reaguje na cudzy błąd, lęk, zmęczenie i wahanie. Tworzy się w tym, czy człowiek może powiedzieć: „nie daję rady”, bez ryzyka, że zostanie wpisany do niewidzialnego rejestru słabych ogniw. Tworzy się w tym, czy lider pyta naprawdę, czy tylko odgrywa troskę, bo wyczytał w podręczniku, że empatia zwiększa retencję.

Bardzo wiele współczesnej empatii ma strukturę formularza.

Bardzo wiele współczesnej troski jest po prostu nową techniką zarządzania wydajnością.

Ludzie to czują. Nawet jeśli nie umieją tego nazwać, ich układ nerwowy umie. I właśnie dlatego tak często widzimy dziś ten dziwny uśmiech. Uśmiech bez światła. Uśmiech zadaniowy. Uśmiech, który ma powiedzieć: „wszystko jest okej, proszę mnie nie ruszać, jeszcze jakoś działam”.

A potem ci sami ludzie nie chcą mieć dzieci.

Nie dlatego, że są zepsuci przez wygodę.

Tylko dlatego, że zbyt dobrze rozumieją cenę życia w świecie, który od dawna bardziej tresuje niż wspiera.

To jest moment, w którym pytanie do liderów przestaje być miękkim apelem z plakatu HR, a staje się pytaniem moralnym.

Czy znasz swoich ludzi?

Nie ich stanowiska. Nie ich mocne strony wpisane w systemie. Nie ich statusy na Slacku. Nie to, czy są proactive, resilient i solution-oriented, cokolwiek to dzisiaj znaczy.

Czy znasz swoich ludzi?

Czy wiesz, jak im się wiedzie? Czy wiesz, co dźwigają? Czy rozumiesz ich emocje? Czy umiesz zobaczyć, że czasem jedyną emocją, na jaką pozwala im kultura pracy, jest radosna twarz, która z radością nie ma nic wspólnego?

Bo to my, także my, współtworzymy jutro. Nie tylko politycy. Każdy człowiek, który ma wpływ na innych, staje się współautorem świata, do którego ktoś być może miałby zaprosić własne dziecko. Każda pogardliwa reakcja, każdy szybki osąd, każde chłodne „dowieź”, każde mądre zdanie wypowiedziane bez obecności i bez ciekawości dokłada swoją cegłę do kraju, w którym ludzie przestają wierzyć, że warto przekazywać życie dalej.

A wystarczyłoby czasem mniej zarządzać, a bardziej zobaczyć.

Usiąść przy kawie.

Zapytać: co u ciebie słychać, ale tak naprawdę?

I wytrzymać odpowiedź.

Nie naprawiać od razu. Nie optymalizować. Nie redukować człowieka do kategorii ryzyka. Po prostu uznać, że drugi człowiek istnieje naprawdę, a nie tylko jako nośnik funkcji.

To nie rozwiąże wszystkich problemów świata. Nie zatrzyma wojen, nie obniży stóp procentowych i nie naprawi internetu. Ale może sprawić, że choć w jednym miejscu człowiek nie będzie musiał udawać, że wszystko jest w porządku.

A od tego zaczyna się więcej, niż nam się wydaje.

Bo kryzys dzietności nie zawsze rodzi się z braku pieniędzy.

Czasem rodzi się z braku oddechu.

Z braku sensu.

Z braku bezpiecznego spojrzenia.

Z tego, że świat zbyt długo patrzył na ludzi jak na zasoby, aż w końcu oni sami przestali widzieć siebie jako początek czegokolwiek.

I może właśnie dlatego najbardziej przerażającym objawem naszych czasów nie jest to, że ludzie nie chcą mieć dzieci.

Najbardziej przerażające jest to, że coraz więcej z nich uważa ten wybór za akt troski.