Dual-Use Teknolojiler: VC’ler Savunma ve Sivil Kullanımın Kesişiminde Nasıl Pozisyon Alıyor?

Photo by Aaron Burden on Unsplash

Son bir yılda, dual-use (çift kullanımlı) teknolojilerin tartışıldığı ve bu alandaki yatırımların değerlendirildiği birçok etkinliğe katıldım. Bunların en günceli, ODTÜ Teknokent’in ev sahipliğinde düzenlenen NATO-DIANA hızlandırma programının açılış etkinliğiydi. Bu etkinlikte, programa dahil olan girişimler, Türkiye savunma sanayisiyle tanışma ve potansiyel iş birlikleri geliştirme fırsatı buldu.

Dual-use teknolojilere yönelik artan ilgi, sadece etkinlik gündeminde değil, girişim sermayesi (VC) yatırımlarında da kendini gösteriyor. Küresel ölçekte bu alana yönlendirilen fonların sayısı hızla artarken, bu alandaki yatırım tutarları da dikkat çekiyor. Derin teknoloji geliştiren dual-use girişimler, savunma sanayisinde dönüşüm sağlarken aynı zamanda sivil alanda ölçeklenme potansiyeli taşıyabiliyor.

Dual-Use Nedir, Ne Değildir?

Dual-use teknolojiler hem askeri hem de sivil alanlarda kullanılabilen sistemleri ifade eder. Farklı otoriteler, bu kavramı şu şekilde tanımlar:

• Avrupa Komisyonu (EC): “Hem sivil hem de askeri amaçlarla kullanılabilecek ürünler, yazılımlar ve teknolojiler.”
• ABD Federal Düzenlemeler Kodu: “Hem askeri hem de diğer stratejik kullanımlar ile ticari uygulamalar için geliştirilen ürünler.”
• NATO: “Çift kullanımlı sistemler, teknolojik yenilikleri teşvik eden ve aynı zamanda güvenlik ihtiyaçlarını karşılayan çözümler.”

Yalnızca askeri alanda kullanılabilen ve sivil alanda hiçbir geçerliliği olmayan teknolojiler, dual-use teknolojiler olarak kabul edilmez. Örneğin, sadece askeri operasyonlar için geliştirilen bazı silah sistemleri. Aynı şekilde sadece sivil alanda kullanılan, askeri bir uygulamaya dönüştürülemeyen teknolojiler de dual-use kategorisinde yer almaz.

İşte bazı spesifik dual-use teknoloji ürünleri ve farklı alanlardaki kullanımlarına örnekler:

• İnsansız hava araçları, dronelar: Askeri alanda gözetleme, keşif ve hedefleme operasyonlarında kullanılırken, sivil tarafta hava fotoğrafçılığı, afet izleme ve tarımda verimliliği artırma gibi amaçlara hizmet ediyor.
• Otonom araç teknolojileri: Askeri lojistikte asker ve malzeme taşımak için kullanılırken, sivil alanda trafik kazalarını azaltmaya ve sürüş verimliliğini artırmaya yardımcı oluyor.
• Yapay zekâ ve makine öğrenmesi: Askeri uygulamalarda veri analizi, tahminleme ve karar destek sistemlerinde önemli bir yer tutarken, sivil kullanımda sağlık tanısı koyma, finansal analiz yapma ve müşteri hizmetlerini iyileştirme gibi alanlarda değer sağlıyor.
• İleri düzey sensör teknolojileri: Özellikle GPS sistemleri, askeri alanda hedefleme ve hassas konum belirleme için kritik bir araçken, sivil kullanımda araç navigasyonu ve kişisel cihazlarda yön bulma amacıyla yaygın olarak kullanılıyor.

Bunların yanı sıra, kuantum şifreleme, biyoteknoloji, yüksek güçlü lazerler, füzyon enerjisi ve hipersonik uçuş sistemleri gibi gelişmekte olan dual-use teknolojiler, savunma ve sivil sektörlerde dönüşüm yaratmaya devam ediyor.

Jeopolitik Dönüşüm ve VC’lerin Bakış Açısının Değişimi

Rusya-Ukrayna savaşı, Çin’in küresel etkisinin artması ve ulusal güvenlik kaygıları, yalnızca askeri teknolojileri değil, dual-use teknolojileri de ön plana çıkardı. Bu dönüşüm, savunma teknolojilerinin ticari pazarlara entegrasyonunu hızlandırırken, yapay zekâ, robotik ve otonom sistemler gibi alanlarda da ilerlemeleri tetikledi.

Geleneksel olarak kamunun ana müşteri olduğu savunma projelerine mesafeli duran VC yatırımcıları, dual-use teknolojilerinin sunduğu çift yönlü fırsatlar sayesinde sektöre daha fazla ilgi göstermeye başladı.

Uluslararası alandaki güncel politik gelişmelerin etkisiyle, savunma ve ticari pazarlarda artan büyüme potansiyeli girişim sermayesi için önemli bir yatırım alanı haline geliyor. Kamu destekli projeler, yatırımcılar için garantili bir gelir olanağı sağlayarak nakit akışını rahatlatırken; bu teknolojilerin sivil pazarda ölçeklenebilirliği, ek ticari başarı potansiyeli sunuyor. Ayrıca, savunma sanayi alıcıları tarafından doğrulanan teknolojilere yapılan yatırımlar, girişimlerin teknolojik başarı riskini de minimize ediyor. VC’ler için artık savunma projeleri sadece bir kamu alıcısı sözleşmesiyle sınırlı kalmıyor, aynı zamanda ticari pazarlarda da hızla büyüme fırsatları yaratıyor.

Yatırımlar Ne Durumda?

Dual-use teknolojilerine odaklanan VC yatırımlarının toplam büyüklüğünü belirlemek, bu yatırımların genellikle savunma ve sivil alanlarda iç içe değerlendirilmesi nedeniyle zor bir konu. Ancak bu alandaki eğilimleri iki ana başlıkta ele almak mümkün:

• Derin teknoloji ve savunma alanındaki girişimlere yapılan doğrudan yatırımlar
• Özellikle savunma veya dual-use teknolojilerine odaklanan girişim sermayesi fonları

Doğrudan Yatırımlar

ABD’de, savunma teknolojilerine yapılan yatırımlar dikkat çekici bir şekilde artıyor. SpaceX ve Anduril Industries gibi şirketler, geleneksel savunma yüklenicilerini geride bırakarak önemli yatırımlar aldı. Anduril’in önce 2022 yılında gerçekleştirdiği 1,5 Milyar $’lık Seri E yatırım turu, şirketin 8,5 Milyar $ değerlemeye ulaşmasını sağladı ve bu alandaki yatırımcı ilgisini artırdı. 2024'deki yine 1,5 Milyar $’lık Seri F turu ve yeni giren yatırımcılar ile bu alana olan ilgi daha çok konuşulur oldu.

Avrupa’da da benzer bir eğilim görülüyor. NATO İnovasyon Fonu (NIF) ve Dealroom’un ortak hazırladığı “Defence, Security and Resilience in Europe: The state of startups and venture capital” raporuna göre, Avrupa’daki savunma ve güvenlik odaklı VC yatırımları 2024 itibarıyla %24 artarak 5,2 Milyar $’a yükseldi. Genel girişim sermayesi piyasasında %45’lik bir düşüş yaşanırken, bu alandaki yatırımlar son iki yılda %30 büyüdü. 2024 yılında Avrupa’daki derin teknoloji yatırımlarının üçte biri savunma ve güvenlik odaklı.

Avrupa’daki Derin Teknoloji Savunma, Güvenlik ve Dayanıklılık Girişimlerine Yapılan VC Yatırımları (Dealroom)

Avrupa’da Savunma, Güvenlik ve Dayanıklılık Girişimlerinin VC Yatırımlarından Aldığı Pay (Dealroom)

Bu alana odaklanan fonların dağılımına baktığımızda hem devlet destekli hem de özel sektör fonlarını görüyoruz:

Devlet Destekli Fonlar ve Savunma Yatırımları

• Avrupa Yatırım Fonu (EIF): Defence Equity Facility aracılığıyla yenilikçi savunma teknolojileri geliştiren ve dual-use potansiyeline sahip olan savunma girişimlerine yatırım yapan VC ve PE fonlarını desteklemeyi amaçlıyor.
• NATO İnovasyon Fonu: (NIF): Türkiye’nin de aralarında olduğu 24 ülkenin verdiği yatırımcı taahhütleri ile oluşturulan 1 Milyar €’luk fon, dual use alanlarındaki yenilikçi derin teknolojilere finansman sağlıyor. Fon’un belirli bir bölümü deyine bu alana yatırım yapan VC fonlarına aktarılıyor.

Özel VC Fonlarının Artan İlgisi

2021'den Bu Yana Savunma Teknolojilerinde En Aktif Yatırımcılar (Crunchbase)

• Andreessen Horowitz, 8VC, Alumni Ventures, Silent Ventures, Foudners Fund ve General Catalyst VC firmaları, savunma teknolojilerine yönelik yatırımlarını artırıyor.
• Andreessen Horowitz, “American Dynamism” platformu ile havacılık, savunma, güvenlik alanları da dahil olmak üzere ABD’nin ulusal güvenliğiyle bağlantılı sektörlere yatırım yapıyor.

Bu gelişmeler, devlet ve özel sektörün savunma ve çift kullanımlı teknolojilere olan ilgisinin giderek arttığını ve bu alandaki yatırımların küresel ölçekte büyüdüğünü gösteriyor.

Geleceğe Dönük Beklentiler ve Yatırım Trendleri

2025 ve sonrasında, dual-use teknolojilerine yapılan yatırımların daha da artması bekleniyor. Özellikle uzay teknolojileri, robotik ve siber güvenlik alanlarında yatırım artışının hızlanacağı öngörülüyor.

NATO ve diğer küresel güvenlik organizasyonlarının yatırımları, bu teknolojilerin gelişmesine büyük katkı sağlayacak ve aynı zamanda sivil sektörde de büyük bir ticari potansiyel doğurabilir. VC fonları artık sadece ticari potansiyele bakmakla kalmayıp, aynı zamanda bu teknolojilerin savunma ve ulusal güvenlik gibi alanlarda oynayacağı kritik role de dikkat ediyor.

Türkiye’deki Potansiyel ve Ankara’daki Girişimlerin Rolü

Savunma sektöründe Türkiye, özellikle yerli üretim ve teknoloji geliştirme açısından önemli bir yol kat etti. Bu noktada, dual-use teknolojilerinin geliştirilmesi, sadece güvenlik için değil, aynı zamanda ekonomik büyüme ve ticaret için de kritik bir fırsat durumunda.

Ankara, Türkiye’nin savunma sanayisindeki büyük oyuncuların merkezi konumunda olmasının yanı sıra, bu alandaki teknoloji tedarikçilerini barındıran ve AR-GE faaliyetlerinin yoğun olduğu bir teknoloji hubı konumunda. ODTÜ Teknokent, Bilkent Cyberpark, Hacettepe Teknokent gibi aktif teknokentlerin bünyesinde hali hazırda savunma sanayi tedarikçisi olan ve dual use teknolojileri geliştiren yada geliştirebilecek bir çok girişim bulunuyor. Ayrıca, Türkiye’nin güvenlik stratejilerine yön veren kurumların da merkezi olmasından dolayı, Ankara’da bu alanda faaliyet gösteren ve büyük savunma sanayi şirketlerine teknoloji çözümleri sunan girişimler büyük bir potansiyele sahip.

Geçmişte, kamu müşterisine bağımlılık ve uzun vadeli sözleşmeler nedeniyle Türk VC’leri bu girişimlere yatırım yapmaktan kaçındı. Ancak, global VC piyasalarında savunma ve dual-use teknolojiler lehine esen rüzgarların Ankara’ya da uğrayıp uğramayacağını hep birlikte göreceğiz.