RADYOBİYOLOJİ-1

RADYASYON

Yaşadığımız çevrenin doğal bir parçası olan radyasyon, kısaca “atomlardan enerji salınması” şeklinde tanımlanır.

Radyasyon taşıdığı enerji miktarına göre iki ana başlık altında incelenir:

• İyonlaştırıcı etkisi olmayan radyasyon
• İyonlaştırıcı radyasyon

İyonlaştırıcı etkisi olmayan radyasyon

İyonize edici etkisi olmayan radyasyon;

• görülebilen ışık
• kızılötesi radyasyon
• yüksek frekanslı radyo dalgaları gibi elektromanyetik dalgalardır.

Bunlar canlılarda iki tür etki oluşturur:

• Isıl etki
• Isıl olmayan etki

Isıl etkiler, vücut tarafından absorbe edilen elektromanyetik enerjinin ısıya dönüşmesi ve vücut sıcaklığını arttırması olarak tanımlanır.

Radyo frekans “RF” dalgalarının etken olduğu iddia edilen ısıl olmayan etkiler arasında beyin aktivitelerinde değişiklik, uyku bozukluğu, dikkat dağınıklığı, baş ağrısı bulunur. Ancak bu riskler çok yüksek deneysel dozlar ve sürelerde ortaya çıkar.

İyonlaştırıcı radyasyon

İnsan sağlığı ve çevre açısından asıl önem taşıyan radyasyonlar iyonlaştırıcı radyasyonlardır.

• Maddesel bir ortamdan geçerken, doğrudan veya dolaylı olarak iyon çiftleri oluşturabilen, X ışını veya gama ışını gibi elektromanyetik radyasyonlar
• Kinetik enerjileri olan yüklü parçacıklar
• Ağır iyonlar ve serbest nötronlar gibi tanecik karakterli parçacıklar

“iyonlaştırıcı radyasyon” olarak bilinir.

İyonlaştırıcı radyasyonlar 2 gruba ayrılır. Bunlar:

• Elektromanyetik radyasyon
• Partiküler radyasyon

ELEKTROMANYETİK RADYASYON

Belli bir enerjiye sahip olan kütlesiz radyasyondur. Bunların özellikleri birbirlerine çok benzer, aralarındaki en önemli fark meydana geliş şekillerdir.

• X ışınları, X ışını tüpünden elde edilir.
• Gama ışınları ise atom çekirdeğinden oluşur.

PARTİKÜLER RADYASYON

Belli bir kütle ve enerjiye sahip çok hızlı hareket eden parçacıklardır. 4 tip partiküler radyasyon tanımlanmıştır. Bunlar:

• 1.Alfa partikülleri: Uranyum, plütonyum, radyum, radon gibi ağır elementlerin çekirdeğinden yayılır. Alfa ışınlarının çoğu radyoaktif maddelerin bozunması sonucu oluşur.
• 2.Beta partikülleri: Radyoaktif atomların çekirdeğinden yayılan, çok hızlı hareket eden negatif yüklü partiküllerdir. Negatif yüklü beta parçacıkları elektronlara benzer. Bunların sadece orijinleri farklıdır.
• 3.Protonlar
• 4.Nötronlar

RADYOAKTİVİTE

Radyoaktivite, kararsız atom veya elementlerin daha dengeli nükleer bir yapı kazanmak için spontan ayrışmaya veya bozunmaya uğraması işlemi olarak tarif edilir.

Proton sayıları aynı, nötron sayıları farklı olan atom çekirdeklerine “izotop” denir. Proton ve nötronların birbirlerine eşit sayıda blunmaları çekirdekteki kararlılık için önde gelen şarttır. Kararlı atomlarda N/Z=1'dir. Kararsız atomlarda bu oran 1'in üzerindedir. Bunlara kararsız atom, bu elementlere de “doğal radyoaktif element” denir. Çekirdek bombardımanı sonucu oluşturulan radyoaktif elementlere de “yapay radyoaktif element” denir.

Her kararsız çekirdek, alfa veya beta taneciği atarak kararlı duruma geçmek ister.

Herhangi bir radyoaktif elementin aktifliğinin yarıya inmesi için geçen süreye o maddenin “yarılanma süresi” denir ve (T1/2) ile gösterilir. Radyoizotopun aktivitesi bu yarılanma süreçleriyle giderek azalır ve biter.

RADYASYON KAYNAKLARI

Doğal radyasyon

Toplumdaki bütün insanlar doğal radyasyona maruz kalır. Bu radyasyona “çevre radyasyonu” veya “arka plan radyasyon (back-ground radyasyon)” adı da verilir.

Doğal radyasyon, insanların yaşamları boyunca aldıkları radyasyonun en büyük kaynağını oluşturur.

Doğal radyasyon vücut dışı ve vücut içindeki kaynaklardan yayılır. Bunlar;

• Eksternal radyasyon
• Radon gazı
• Kozmik radyasyon
• Yerkabuğu radyasyon
• Yiyecek ve içeceklerle alınan radyasyon
• İnternal radyasyon

RADON GAZI:

Doğal kaynaklardan alınan dozun en önemli bileşenidir. Radon; kaya, toprak ve sudaki doğal Uranyumun radyoaktif bozunması sonucunda oluşur.

Radon gazının yayıldığı yüzey üzerinde bulunan evlerde havalandırma sisteminin iyi olması gerekir. Böyle bir havalandırma sistemi yoksa Radon gazı evin içinde, dışarıdakinden yüz kat hatta daha fazla birikir.

Uluslar arası Radyasyondan Korunma Komitesi akciğer kanserlerinin %10’unu alınan Radona bağlamaktadır. Sigara, kanser riskini arttırır. Hem sigara içip hem de yüksek dozda Radona maruz kalmış kişilerde kansere yakalanma riski oldukça yüksektir.

KOZMİK RADYASYON:

Kozmik radyasyon, güneş ve yıldızlardan kaynaklanır. Bu ışınların büyük bir kısmı dünya atmosferinden geçmeye çalışırken tutulur. Sadece küçük bir miktarı yerküreye ulaşır.

Kozmik radyasyonun şiddeti yükseklerde, deniz seviyesinden daha fazladır. Bir dağın tepesinde veya uçakta bulunan bir kişi, deniz seviyesinde bulunan bir kişiden daha fazla kozmik ışına maruz kalır.

YERKABUĞU RADYASYONU:

Yerkabuğu kaynaklarından yayılan radyasyon, toprakta doğal olarak bulunan çeşitli radyoaktif ürünlerin varlığına bağlıdır.

Yerkabuğu radyasyonu, toprakta doğal olarak bulunan Radyum, Toryum, Uranyum, Potasyum-40 ve bunların bozunmuş ürünlerinden oluşur.

YİYECEK VE İÇECEKLERLE ALINAN RADYASYON:

Özellikle kabuklu yiyecekler daha fazla radyoaktif madde içerdiğinden, bu ürünleri fazla miktarda tüketen insanlarda alınan radyasyon miktarı daha yüksek çıkar.

İNTERNAL RADYASYON:

Vücudumuzda bulunan Potasyum-40, Karbon-14 gibi radyoaktif elementler nedeniyle tabii radyasyona maruz kalabiliriz.

YAPAY RADYASYON

Doğal radyasyon herkesi etkilediği halde, yapay radyasyon belli zamanlarda ve ilgili kişileri etkiler.

Yapay radyasyon kaynakları;

• Nükleer güç santralleri
• Radyoaktif serpintiler
• Tıbbi teşhis ve tedavide kullanılan kaynaklar (yapay radyasyonun %94'ünü, genelin %10'unu oluşturur).
• Diğer kaynaklardır.