Coffeshop’ların duyusal yapısı: “Together alone”

Üçüncü dalga kahve dükkanları (third-wave coffeeshops), modern zamanların içe dönük flanörlerine ev sahipliği yapan yeni kuşak sığınak. Beton şehirlerin ortasında birer “düşünce adası”; ruhu yormayan bir uğultu, dikkat dağıtmayan bir canlılık. Ne ev kadar mahrem, ne sokak kadar savunmasız. Ama tam da bu aradalıkta, bireyin hem kendine hem dünyaya temas etmesine izin veren, “together alone”, yani yalnızken yalnız olmama hali sunan, kahve kokulu duyarlı mekânlar.

Sessizliğin hüküm sürdüğü evlerimiz/odalarımız varken, neden bu mekânlarda, dikkat dağıtan seslerin uğultusunda, gelip geçen yabancıların arasında, başkalarının varlığıyla dolu bir mekânda, yalnız başına, elimizde kitap okumaktan, karşımızda bilgisayarla çalışmaktan zevk duyarız?

Photo by daan evers on Unsplash

Üç dalga, üçüncüsüne can feda

Önce kahvedeki dalga (akım) meselesine değinelim. Kahve ve kahve evleri dalgalarının ortaya çıkması, çeşitli zamanlarda kahvenin yalnızca bir içecek değil, bir kültür, toplumsal alışkanlık, kimlik ve ekonomi unsuru haline gelmesinden ileri geliyor. Her kahve dalgası aslında, insanların yaşam tarzları, beklentileri ve dünyayla kurdukları ilişkinin zaman içindeki değişimini yansıtıyor.

İlk dalga 20. yüzyılın başına kadar uzanır. Tat ve kalite önemlidir, ancak mühim olan daha çok kahveye erişilebilirliktir. Yani kahvenin bir ürün olarak evlere girebildiği dalgadır. İkinci dalga ile kahve ticarileşmiş keyif olarak ön plana çıkar. 1970'lerde insanlar latte’sini, cappuccino’sunu farklı sunum teknikleriyle yudumlamaya başlamıştı. Kahvenin popülerleştiği dalgadır. Restoranlaşmadan uzak, sadece kahve sunan mekânlar az da olsa sokaklarda türer. Ve 2000’li yıllarda üçüncü dalga gelir. Kahve artık sadece tüketilecek bir şey değil, bir anlatı, bir kültür, bir zanaat hâline gelir. “Bean to cup” (çekirdekten fincana) yaklaşımı benimsenir. Kavurma dereceleri, demleme teknikleri, çekirdek menşei, asidite, aromatik notalar öne çıkar da çıkar. Artık barista bir “ustadır”, mekânlar bir “deneyim sahasıdır.”

Şimdi gelelim bu yazının konusu olan meseleye ki, bu da bu üçüncü dalga kahvenin mekânı olarak coffeshop’ların bireylerin bir tür psikolojik ihtiyaçlarına da hitap edebiliyor olması. Bu mekânlar sadece kahve içilecek yerler değil; bireyin yalnız kalmadan yalnız olma ihtiyacını karşılayan yarı-kamusal alanlar.

Çünkü insan, bazen sessizlikte değil, hareketin tam ortasında bulur içsel dengesini; başkalarının varlığı, kendi varlığının yankısı gibi gelir kulağına. Gürültü vardır ama dikkat dağıtmaz, çünkü bu gürültü ona ait değildir; gelip geçen insanlar, kendi içine dalmak için bir fon oluşturur sadece. Evde çöküp kalan düşünceler, kalabalığın kenarında yürümeye başlar; dikkat, yalnızca dışsal sessizlikte değil, anlamlı bir uğultunun içindeyken de derinleşebilir. Belki de başka insanların varlığı, kendi yalnızlığımıza anlamlı bir çerçeve çizer. Onların arasında, ama onlardan bağımsız, daha sahici olur.

*Üçüncü mekânlar* (Third Places) kavramsallaştırmasını yapan sosyolog Ray Oldenburgev (1999), bu kavramı ev ve iş yerlerinin ötesinde, düzenli, gönüllü, gayri resmi ve mutlu bir şekilde beklenen bireysel buluşmalara ev sahipliği yapan kamusal alanlar olarak tanımlıyor.

En çok ihtiyaç duyulan şey, ev hayatının artan özelleşmesine kamusal bir denge katan ‘üçüncü mekânlar’dır. Üçüncü mekânların karakteri, en çok düzenli müşterileri tarafından belirlenir ve insanların diğer alanlardaki daha ciddi katılımlarının aksine, eğlenceli bir havayla karakterize edilir. Evden radikal bir şekilde farklı bir ortam olmasına rağmen, üçüncü mekan, sağladığı psikolojik rahatlık ve destek açısından iyi bir eve oldukça benzer.

Oldenburgev’a göre üçüncü mekânlar bir topluluğun sosyal canlılığının kalbidir. Siyasal meseleleri de hamuruna katarak, bu mekânların işleyen bir demokrasinin temelini oluşturduğunu, misafirlerin (müşterilerin) statülerini eşitleyerek taban siyasetine bir ortam sağladığını, sosyal eşitliğe teşvik ettiğini ileri sürüyor.

Şunu da iddia etmiş -ki biz bu yazıda buradan yol alalım- üçüncü mekânlar kamusal birleşme alışkanlıkları yaratarak bireylere ve topluluklara psikolojik destek sunuyor.

Oldenburgev’un kavramsallaştırmasından 25 yıl sonra şunun gerçeğe dönüşmüş olduğunu görüyoruz ki, üçüncü dalga coffeshoplar, bireyin sosyal bağ kurmadan sosyal bir ortamda bulunabilmesine olanak tanıyor. Kişi burada diğer insanlarla konuşmasa da, onların varlığının, seslerinin, hareketlerinin onu yalnızlık duygusundan koruduğuna inanıyor. Yani mekân bir nevi psikolojik regülasyon aracı görevi görüyor. Restoranlaşan kafelerden ziyade bireye mekânında alan açıyor. Müdavimleri de sosyalleşmenin yanı sıra, tek başına yapılan zihinsel aktiviteler (okuma, çalışma vb) için seve seve bu yarı-kamusal alanlara (ancak bir oturmalık alan kadar) akın ediyor.

Evdeki sessizlikte çalışmak varken, asıl konsantrasyon gürültüde mi?

Evde yalnız, sessizliğin içinde otururken zihnimiz dağılır, dikkat kayar çünkü uyarıcı yoktur; ama kahve dükkanındaki o hafif uğultu (konuşmalar, bardak sesleri, kapı açılıp kapanması vb) beynimizi tam kararında bir şekilde uyarıyor. Ne rahatsız edici kadar fazla, ne de sıkıcı kadar az. Bu tür bir ortam, odaklanmak için gereken ritmi sağlıyor. Hafif bir dikkat dağınıklığı (optimal distraction), orta düzeyde arka plan gürültüsü (ortam sesleri), beyni bölmeden uyaran uğultular (white noise) yaratıcılığı ve konsantrasyonu artırıyor.

Dahası çevrede insan olduğunu bilmek, beynimize “uyanık kal, çevrendekilere dikkat et” mesajı veriyor. Bu, enerjimizi artırırken daha az içe gömülüp daha üretken hale gelmemize imkan tanıyor. Yani başkalarının varlığı, farkında bile olmadan bizi zihinsel olarak toparlıyor. Kısacası bir nevi bilişsel yük azaltma; zihinsel çabayı azaltmak ve bilişsel performansı artırmak için harici araçlar veya kaynaklar kullanma uygulaması gibi.

Coffeeshop’un duyusal yapısı ile bireydeki psikodinamik karşılığı

Bu mekân, zıtlıkla uyumun kesiştiği bir duyusal eşiği andırıyor sanki. Ne kurumsalın soğukluğuna sahip, ne evin sessiz çığlığına hapsolmuş gibi; resmiyetin dışında ama laubaliliğin kıyısına da varmıyor. İnsan burada hem görünür hem de kendi halinde; bakışlar arasında ama baskıdan uzakta.

Çoğu mekân, estetiği sıradanlığa tercih ediyor: raflarda dizilmiş kitaplar, broşürler, duvarda seçilmiş görseller, zamanı yavaşlatan fonda bir playlist, çoğunlukla ahşap ve bitki, yahut demir aksesuarlar ve siyah fon… Taze çekilmiş kahve kokusu havada asılı; kahve makinesinin ritmik sesi, bir tür modern mantra gibi kulağa çarpıyor. Tüm bunlar bir araya gelip zihni arındıran, zamanı askıya alan bir ritüelin sessiz sahnesini kuruyor.

Bazı insanlar sessizlikte değil kalabalığın kenarında soluk alır; kendi iç sesini duymak için başkalarının uğultusuna ihtiyaç duyar. Tanımadığı yüzler arasında olmak, onlar tarafından fark edilmeden var olmak, hem görünmezliğin huzurunu hem varlığın güvencesini arar.

Bir de içsel bir boşluğu, dışsal bir düzenle doldurmak ister insan. O yüzden kimsesizliğini alır, bir masaya bırakır; kahvesini yudumlarken yalnızlığı seyrelir, çünkü etrafta birilerinin nefes alıp verdiğini bilir. Kimseyle konuşmadan sosyalliği deneyimlemek, temassız bir temas hâlidir; teni değil, varlığı hisseden bir temas. Bir tür yalnız başına olmaktan keyif alınan anlamlı kalabalık ortamı. Kalabalık tehdit değildir artık; aksine, yalnızlığı taşımanın daha hafif bir biçimidir.

Ve belki de en çok bu yüzden gider o kahve dükkanına: Yalnız kalmak ister ama yalnız hissetmek istemez. Gürültülü ama yargısız, hareketli ama müdahalesiz bir mekân; yalnızlığın ağırlığını hafifletir, varoluşun tekinsizliğini kısa bir süreliğine de olsa yatıştırır. İçindeki sessizliğe dış dünyanın canlılığından bir fon bulur; çünkü ruhun taşıdığı ağır yük bazen sessizliktedir.

Bu, doğrudan iletişim ihtiyacından çok, sosyal alanlarda bulunma ihtiyacı olarak anlaşılabilir. Zaten insan sosyal bir varlıktır. Sadece bazı beyinlerde sosyal ödül sistemi daha duyarlı olabilir. Dahası, çevrede başka insanların varlığı daha fazla dopamin ve oksitosin gibi nörotransmitterler salgılıyor olabilir. Neticede sosyal alanlarda bulunmak ve sosyal stimülasyon bir ihtiyaçtır.

Peki, sosyal etki alanında bulunma ihtiyacı psikopatolojik olabilir mi? Vardır belki klinik psikolojide, literatürde karşılıkları. Biz deneyelim bir kaç kavram: Sosyal izolasyona duyarlı distimi… Yalnızlığa karşı duyarlılık temelli davranışsal düzenleme… Dışsal regülasyon ihtiyacıyla ilişkili içsel motivasyon eksikliği… Yok mu artıran?

Sonuç mu? Coffeshoplar, yeni nesil psikososyal regülasyon alanları, sosyal temasın sıcaklığını uzaktan hissetme mekânları; bir ritüel, bir medeniyet kırıntısı, bazen de kendinle baş başa kalma bahanesidir. Kısacası** **bir kahveden fazlasıdır.

Şuraya bir coffeshop ambiyansı bırakalım.