Abi Bu Terminal Ne Diyor Ya?🧑🏻‍💻

Her gün terminalde bir şeyler yazıyoruz: ls, df -h, ifconfig, chmod, ssh bla bla akıp gidiyor ama çoğu zaman “bu ne demek ya?” diye düşünüyoruz.

Bu yazı tam olarak o anlar için hazırlandı.

Term

Artık sadece komut yazan değil, terminalin ne dediğini anlayan biri olacaksın.

Bu yazıda;

• sistemin kalbi olan kernel ve servislerden,
• disk doluluk ve dosya boyutu ölçümlerinden,
• portlar ve ağ arayüzlerinden,
• chmod ile dosya izinlerinden,
• SSH, DNS ve IP gibi temel ağ kavramlarından bahsettim.

Bu arada claps’lerin benim için önemli.

Eğer yazı okuduktan sonra hoşuna giderse gerisini zaten biliyorsun 😉

claps vaktiii

⚙ Kernel (Çekirdek) ve Sistem Bilgisi

Kernel, işletim sisteminin kalbidir. Donanım ile yazılım arasındaki köprüdür. Yani bilgisayarın beynine “sen şunu yap” diyen katmandır.

uname -a

Örnek çıktı:

Darwin Edip-MacBook-Pro.local 25.0.0 Darwin Kernel Version 25.0.0: Wed Sep 17 21:38:03 PDT 2025; root:xnu-12377.1.9~141/RELEASE_ARM64_T8112 arm64

Bu satır bize şunu der:

• Darwin → macOS’un çekirdeği.
• Edip-MacBook-Pro.local → Bilgisayarın adı (hostname).
• 25.0.0 → Kernel sürümü.
• arm64 → Cihaz mimarisi (Apple Silicon).
• xnu → macOS çekirdeğinin tam adı; XNU, “X is Not Unix” kısaltmasıdır.

Yani bilgisayar şöyle diyor: “Ben Apple Silicon tabanlı bir Mac’im, 25.0 sürümde çalışıyorum.”

Disk ve Dosya Boyutlarını Görmek

Diskin doluluk oranını görmek için:

df -h

Bu komut disk alanını gösterir. “-h” demek “human readable”, yani insanın okuyacağı şekilde MB/GB birimleriyle yazar.

Örnek çıktı:

Filesystem        Size   Used  Avail  Capacity  Mounted on
/dev/disk3s1s1    466Gi   18Gi  220Gi   8%      /

Burada / kök dizin, yani sistemin merkezi. 466 GB’lık diskin 18 GB’ı dolu, 220 GB boş. Yani “sistemin deposu %8 dolu, şimdilik rahatız” demek.

Klasörlerin ne kadar yer kapladığını görmek için:

du -hd 1 ~/

“-h” yine insan okunabilir demek, “-d 1” ise sadece bir alt klasörü gösterir. Yani şöyle der: “Evimde hangi klasör daha çok yer kaplıyor, bir bakayım.”

Her klasörün ne kadar yer kapladığını görmek sistem temizliği yaparken çok işe yarar. Alternatif olarak daha detaylı görmek istersen:

du -h -d 2 /Users

Süreçler (CPU/RAM Kullanımı)

Canlı tablo:

top

Daha okunaklı (önce kur):

brew install htop
htop

Bu komutlar, sistemde çalışan tüm süreçleri (process’leri) listeler. top anlık kaynak kullanımını gösterirken, htop daha görsel ve renklidir. CPU’nun ne kadar meşgul olduğunu, RAM kullanımını ve en fazla kaynak tüketen uygulamaları görebilirsin.

⚙ Servisler (Homebrew ile Kurulanlar)

macOS’ta systemctl yok; Homebrew servisleri şöyle listelenir:

brew services list

Örnek:

mysql   started edip  .../homebrew.mxcl.mysql.plist
nginx   stopped

Bu tablo sisteminde Homebrew aracılığıyla çalışan servisleri gösterir. “started” aktif, “stopped” durdurulmuş anlamına gelir.

“MySQL açık, Nginx kapalı.”

Uzak Sunucuya Bağlanma (SSH)

Güvenli kabuk bağlantısı (Secure Shell) uzak bir sunucuya güvenli bağlantı kurmanı sağlar.

ssh user@ip_adresi

Anahtar ile bağlantı (şifre girmeden giriş yapmak için):

ssh -i ~/.ssh/id_rsa user@ip_adresi

SSH sayesinde dosyaları yönetebilir, komut çalıştırabilir veya sistem loglarına bakabilirsin. Her bağlantı şifreli bir tünel üzerinden yapılır.

“Uzağa güvenli bir tünel aç.”

Açık Portlar (Kim Hangi Kapıda Dinliyor?)

Her ağ uygulaması belirli bir kapı (port) üzerinden iletişim kurar. Bunları görmek için:

sudo lsof -i -P | grep LISTEN

veya alternatif olarak:

netstat -an | grep LISTEN

Örnek satır:

tcp4       0      0  *.22       *.*     LISTEN

• tcp4 → IPv4 üzerinden TCP bağlantısı
• 0 0 → send/recv kuyruklarında bekleyen veri yok
• *.22 → 22 numaralı port (SSH) dinlemede
• LISTEN → bağlantı bekliyor

“SSH, her yerden gelebilecek bağlantılara hazır; şu an kuyruk boş.”

Dosya İzinleri (chmod)

Her dosya, kimin okuyabileceği, değiştirebileceği veya çalıştırabileceğini bilir. Bu izinleri değiştiren komut chmod’dur.

Kullanımı:

chmod [izin] [dosya_adı]

Örnekler:

chmod 755 script.sh
chmod u+x start.sh

“u” dosyanın sahibini, “g” grubu, “o” diğer kullanıcıları temsil eder. “r” okuma, “w” yazma, “x” çalıştırma anlamına gelir.

Her dosyanın 3 farklı kullanıcı tipi vardır:

• user (u) → dosyanın sahibi
• group (g) → aynı gruptaki kullanıcılar
• others (o) → geri kalan herkes

Ve bu 3 grup için şu izinler geçerlidir:

[embed]

İzinleri Değiştirme Operatörleri

[embed]

Örneklerle Öğrenelim

Sahibe çalıştırma izni eklemek

chmod u+x script.sh

• Kullanıcı (sahip) dosyayı artık çalıştırabilir.
• Önce: -rw-r--r-- → Sonra: -rwxr--r--

Grup ve diğerlerinden okuma iznini kaldırmak

chmod go-r secret.txt

• Artık sadece sahibi okuyabilir.
• Önce: -rw-r--r-- → Sonra: -rw-------

Herkese sadece okuma izni vermek

chmod a=r notice.txt

• Tüm kullanıcılar sadece okuyabilir, değiştiremez.
• Sonuç: -r--r--r--

Sayısal (Octal) Gösterim

Her izin tipi sayısal olarak da temsil edilir:

[embed]

Toplayarak izin belirlenir:

[embed]

Örnek:

chmod 755 app.sh

Bu şu demek:

• Sahip (7) → okuma, yazma, çalıştırma
• Grup (5) → okuma, çalıştırma
• Diğerleri (5) → okuma, çalıştırma

Yani chmod aslında şunu der: “Bu dosyaya kim dokunabilir, kim sadece bakabilir?”

🌐 Ağ Arayüzleri (ifconfig)

Ağa bağlı her cihazın bir kimliği vardır. Bu kimliği görmek için:

ifconfig

Bu komut sistemdeki tüm ağ arayüzlerini listeler. Yani “benim hangi ağ kartlarım var ve hangileri aktif?” sorusunun cevabıdır.

Her ağ arayüzü aslında bilgisayarının bir “iletişim hattı” gibidir. Kimisi kablosuz konuşur (Wi-Fi), kimisi kendi içinde (loopback), kimisi sanal olarak (VPN).

lo0 — Loopback (Kendinle Konuşma Hattı)

lo0: flags=8049<UP,LOOPBACK,RUNNING,MULTICAST> mtu 16384
    inet 127.0.0.1 netmask 0xff000000

Bu, bilgisayarın kendisiyle konuştuğu yerdir. Tarayıcıda localhost yazarsan, trafik bu hat üzerinden döner. MTU 16384 derken aslında “tek seferde 16 KB veri taşıyabiliyorum” diyor.

en0 — Wi-Fi

en0: flags=8863<UP,BROADCAST,RUNNING> mtu 1500
    inet 10.52.179.16 netmask 0xfffff800 broadcast 10.52.183.255
    status: active

Bu senin aktif ağ bağlantın. inet kısmında IP adresin yazar, status: active internete bağlı olduğunu gösterir. broadcast satırı ise ağındaki herkese gönderilebilecek mesajları temsil eder.

bridge0 — Sanal Köprü

Docker veya sanal makineler çalışırken oluşur. Birden fazla ağı birbirine bağlar, ama genelde pasiftir. Ağ trafiğini yönetir, “bu veri buraya geçebilir, şu geçemez” gibi davranır.

awdl0 — AirDrop / Handoff

Bu arayüz Apple cihazlarının birbirini görmesini sağlar. AirDrop veya Handoff açıkken aktif olur. Kısaca: “MacBook’um, iPhone’unla konuşacaksa ben aradayım.”

utun0 — VPN veya iCloud Relay

VPN açıldığında sistem şifreli bir tünel kurar ve o tünel bu arayüz üzerinden gider. Yani verilerin özel bir hat üzerinden geçer. “Ben gizli konuşmaları taşırım” diyen ağ hattıdır.

Yani ifconfig, bilgisayara “Senin kaç tane ağ hattın var?” diye sorduğumuzda verdiği uzun ama dürüst cevaptır.

🧭 Sonuç

Artık terminalde gördüğün her komutun bir sesi var:

• uname sistemin kim olduğunu söyler,
• df ve du “ne kadar yerim kalmış” der,
• top ve htop “şu anda kim ne kadar CPU yiyor” der,
• brew services list “hangi servisler çalışıyor”u söyler,
• ssh “uzağa güvenli bir tünel açar”,
• chmod “kim ne yapabilir”i belirler,
• ifconfig “ben nereye bağlıyım”ı gösterir.

Yani terminal artık korkutucu bir kara kutu değil, konuştuğun sürece cevap veren bir dost gibi.

Artık o siyah ekrana baktığında “Bu terminal ne diyor ya?” diye sormuyorsun, çünkü cevabını biliyorsun.

Okuduğun için teşekkür ederim ☺️

Yorumlarını ve düşüncelerini paylaşmayı unutma.

Belki de bir sonraki yazı, senin “Abi bu komut ne yapıyor ya?” dediğin yerden başlar. 😄

Thank you!☺️

Yazar: **Edip Uzan **✍️

“Takip etmeyi unutmayın 😊”