Yıllarca Saklanan Vahşet: Holodomor

1932–1933 yıllarında Ukrayna’da yaklaşık 4–4,5 milyon insanın açlıktan ölmesine neden olan suni kıtlık dönemi Holodomor, unutulmaması gereken olaylardan biri.

UYARI: Merhaba! Yazıyı okumaya başlamadan önce bu yazının soykırım’ı anlatan bir yazı olduğunu ve hassas görseller içerebileceğini unutma. Teşekkür ederim!

Kharkiv’de bir sokakta açlıktan ölen köylüler, 1933 — Fotoğraf: Alexander Wienerberger.

Holodomor Nedir?

Holodomor ya da Ukrayna Kırımı, 1932–1933 arasında, o dönem Sovyetler Birliği’nde, şimdiki Ukrayna ve Rusya’nın Kuban bölgesinde suni olarak yaratılan kıtlık sebebiyle yaklaşık olarak 8 milyon insanın öldüğü olaylara verilen addır.

Sovyet arşivlerinin açılmaması yüzünden ölü sayısını kesin olarak belirleyebilecek araştırmalar günümüze kadar hâlâ yapılamamış olmasına rağmen Ukrayna nüfusunun dörtte birinin o dönemde hayatını kaybettiği düşünülmektedir.

Holodomor’un ortaya çıkış sebeplerinden en önemlisi, Stalin liderliğindeki Sovyet yönetiminin uygulamaya çalıştığı ekonomik ve sosyal politikalardır. Bu ekonomik ve sosyal politikaların doğrultusunda uygulanan tarımda zorla kooperatifleştirme uygulamalarını kabul etmeyen insanların tarım üretiminden vazgeçmesiyle üretim büyük ölçüde durmuştur.

Bu durumun gidişatını önceden kestirebilecek olan dönemin yöneticileri “anti-kolhoz”* hareketin yayılmasını önlemek amacıyla, sorunu hafifletici önlemler almak yerine bir nevi bölgede diğer direnişçi köylülere ibret olabilecek bir olay çıkarmayı tercih etmiştir.

*Eski Sovyetler Birliği’nde devlete ait topraklarda üretim yapan, ücretin emeğin niteliğine ve çalışma süresine göre verildiği, belli sayıda köylü ailenin oluşturduğu ortak tarım işletmesi.

Açlığın had safhaya vardığı dönemde dahi Sovyet yönetimi 1932'de 1,7 milyon ton, 1933'te 1,84 milyon ton tahıl ihraç etmiştir. Açlığın had safalarda olduğu dönemde bile tonlarca tahıl ihraç eden Sovyet yönetimi aynı zamanda bölgede artan açlıktan kaçmak isteyenlerin başka bölgelere gitmesine engel olarak adeta katliam yaşanmasına yol açmıştır.

Ayrıca kıtlık haberleri mümkün olduğunca sansürlenerek dünyanın dikkatinden de saklanmıştır.

Holodomor Ukraynaca ‘’açlıkla öldürmek’’ anlamına geliyor.

Olay Nasıl Gelişti?

O dönemin Sovyet lideri Stalin’in köylerde zorla kooperatifleştirme kampanyasına en büyük direnci gösterip özel üretimi tercih edenler Ukrayna ve Don havzası köylüleriydi.

Önceden verimli özel çiftliklerin bu şekildeki ekonomik faaliyetlerine göz yuman **Bolşevikler, sonraları bu üretim tarzını merkezi otoriteye karşı bir tehdit olarak algıladılar.

**Bolşevik, çoğunluktan yana anlamına gelen Rusça kelime, 1903 yılında düzenlenen Rusya Sosyal Demokrat İşçi Partisi’nin İkinci Kongresi’nde Vladimir Lenin ve Julius Martov arasında yeni kurulmakta olan partinin üyelik tanımı üzerine başlayan görüş ayrılığı sonucu yaşanan ayrışmadaki taraflardan Lenin yanlısı grup.

Bolşevikler iç savaş sırasında şehirlerde yaşayan nüfusa göre daha az destek aldıkları köylüleri bu şekilde kontrol altında tutabileceklerini düşünmüşlerdi. Bu yüzden 1929–1930'lu yıllarda hükümet köylerde ***kolektivzmin gelişimini sağlamak için binlerce resmi görevliyi kooperatifleri organize etmeleri için kırsal bölgelere gönderdi.

***Kolektivizm, bireyler arasındaki kaynaşmanın vurgulanması ve grubun birey üzerinde önceliklendirilmesi ile karakterize edilen bir değerdir.

Kıtlık zamanında köylüler. 1932–1933 / Fotoğraf: Alexander Wienerberger

Bu koşullarda 1932 yılı hasadının iyi olmayacağının anlaşılması üzerine, hükümet suçu o dönemde nispeten sistem dışında kalan özel çiftliklere attı ve alınan kararlarla hasatta hesaplanan eksiklerin bu çiftliklerden vergi olarak tahsil edilmesine karar verdi.

Bir sonraki yılın tohumlukları ve çiftliklerde yaşayanların ihtiyaçları göz ardı edilerek belirlenen miktarda tahıl silahlı güçler kullanılarak zorla alındı. Çiftlik sahipleri kooperatiflerde çalışmaları için devletin el koymak istediği büyük baş hayvanlarını kestiler ve bu yüzden tarlada üretimde kullanılabilecek hayvan sayısı azaldı.

Bir sonraki yıl ise tam bir felaket oldu. Ukrayna’daki en verimli tarım alanları tam bir kıtlık alanına dönüştü. Gelen kıtlık haberleri üzerine bölgeye gitmek isteyen gazeteciler hükümet tarafından engellendi.

Hükümet ve yerel politikacılar acil olarak bölgede önlem alacaklarını söylemelerine rağmen yeterli çabayı göstermediler ve Ukrayna’da insanlar ölürken SSCB tarım ihracatını sürdürdü.

Görgü tanıklarına göre, bölgede açlıktan kaçmak isteyen binlerce çocuk ya yetimhanelere ya da ailelerinin olduğu yerlere geri gönderildi ve oralarda bakımsızlık ve açlık gibi sebeplerden öldüler.

Bölgeye seyahat etmek isteyen kişiler için bilgi akışını önlemek amacıyla bizzat Stalin ve Molotov tarafından imzalanan yönergede önce seyahat izni alma şartı getirildi.

Hükümet tarafından bölgeden kaçmaya çalışanların aslında Sovyet düşmanlarınca organize edilen kişiler olduğu ve halkın buralardan çıkarılmaması gerektiği savunuldu.

Yapılan uygulamaların sonuç vermesi için Stalin bizzat ****Pavel Postişev’i Ukrayna parti örgütünün İkinci Sekreteri olarak atadı.

****Sovyet politikacı, devlet ve parti lideri.

Postişev ile birlikte binlerce Sovyet görevlisi de “kolektivizmin” gelişimini sekteye uğratacak her türlü tehlikeyi önleme görevi ile Ukrayna’ya geldi.

Stalin böylece Ukrayna’da kontrolü tamamen ele aldı.

Josef Stalin

1933 yılının sonuna dek bu sebeplerden ötürü Ukrayna ve Rusya’da tahminen 5–10 milyon insanın öldüğü düşünülmekte. Bu sayı köylü nüfusunun %25–50'sine tekabül ediyor.

1933–34 baharında nispeten iyi giden iklimin de etkisiyle, 1932–33 dönemindeki etkisiz ekim ve çalışan sayısındaki büyük azalmaya rağmen hasat iyi oldu. Köylülerin sayıca azalmasıyla etkisizleşen muhalefet hareketi bu dönemde de etkili olamadı. SSCB’nin kendi kur rejimi açısından gerekli gördüğü tahıl ihracına bu yıl da devam edildi.

Soykırım Olarak Tanınması

Olayların soykırım özelliğinde olup olmadığı tartışılmakta ve Ukrayna’nın uluslararası alanda Holodomor’un soykırım olarak tanınması yönündeki taleplerine Rusya şiddetle karşı çıkmaktadır.

Holodomor’u resmi olarak soykırım ya da kırım olarak kabul eden ülkeler.

Holodomor 27 devlet ve 1 uluslararası kuruluş tarafından soykırım olarak tanınmıştır: Ukrayna, Avrupa Birliği, Almanya, Amerika Birleşik Devletleri, Andorra, Arjantin, Avustralya, Azerbaycan, Belçika, Brezilya, Çek Cumhuriyeti, Ekvador, Estonya, Gürcistan, İspanya, İtalya, Kanada, Kolombiya, Letonya, Litvanya, Macaristan, Meksika, Moldova, Paraguay, Peru, Polonya, Slovakya ve Vatikan.

Ukrayna’da her yılın Kasım ayının son cumartesi günü Holodomor kurbanlarını anma günüdür.

Alexander Wienerberger’in Çektiği Fotoğraflar

Holodomor, 1933, fotoğraf: Alexander Wienerberger.

Avusturyalı bir mühendis olan Alexander Wienerberger, I. Dünya Savaşı sırasında Ruslara tutsak düşmüştü ve SSCB döneminde Ukrayna’nın başkenti Harkov’da yaşıyordu.

Burada büyük bir kıtlığa tanık oldu ve *****NKVD tarafından tutuklanma riskine rağmen şehrin sokaklarında gördüğü sahneleri fotoğraflara aktardı.

*****İçişleri Halk Komiserliği, Sovyetler Birliği’nin çeşitli meselelerini idare eden devlet birimi.

Harkov’da kaldığı süre boyunca Alexander Wienerberger şehirde tanık olduğu Holodomor’u yaklaşık 100 fotoğrafla belgeledi.

Bu fotoğraflar, marketlerde kuyrukta bekleyen aç insanları, aç çocukları, Harkov sokaklarında açlıktan ölen insanların cesetlerini ve açlık kurbanlarının toplu mezarlarını göstermektedir.

Wienerberger’in bu fotoğrafları arkadaşları tarafından kendisine yurt dışından ulaştırılan Alman Leica kamerasını kullanarak çektiği tahmin edilmektedir.

Ukrayna’da yaşanan büyük kıtlık dönemiyle alakalı haber yapan Chicago American gazetesi. — 1932

Yazıyı okuduğunuz için teşekkürler, bir dahaki yazılarda görüşmek üzere. Sevgiyle kalın!

Editör: nur

Meraklısına Kaynakça;

• Alexander Wienerberger fotoğraf arşivi.
• Ellman, Michael (2007). “Stalin and the Soviet Famine of 1932–33 Revisited” (PDF). Europe-Asia Studies. ss. 663–693.
• Slovak Parliament Recognizes Holodomor of 1932–1933 in Former USSR, Including in Ukraine, as “Extermination Act”