İnceleyici (Tarayıcı) Okuma Nasıl Yapılır?

Okuma Rehberi #4

Photo by Andrijana Bozic on Unsplash

Bu yazı “Okuma Rehberi” yazı dizisinin dördüncü yazısıdır. Serinin diğer yazılarına [buradan ](https://medium.com/@ismailbulut66/list/okuma-rehberi-0e55b14fa70a)ulaşabilirsiniz.

İnceleyici okuma düzeyi, temel okuma düzeyini de kapsayan bir okuma türüdür. İnceleyici bir okuma yapabilmek için bir önceki yazıda bahsettiğimiz temel okuma düzeyinin dördüncü aşamasına ulaşabilmiş olmak gerekir. Aksi halde inceleyici okuma çalışmalarınız size istediğiniz sonuçları vermeyebilir.

Temel okuma düzeyi haricinde diğer okuma düzeylerinde okuma yapmak ciddi bir algı açıklığı, dikkat keskinliği ve materyale sürekli sorular sormayı gerektirir. Bunlar, talepkâr, metinden tam anlamıyla fayda sağlamak isteyen aktif bir okuyucunun olmazsa olmaz özellikleridir. İnceleyici okuma düzeyi de okuyucudan bu özellikleri mutlak suretle ister.

Bazen birkaç sayfa kitap okursunuz ama o anda siz hayal aleminde gezinirsiniz. Sonra bir bakarsınız o okuduğunuz birkaç sayfadan hiçbir şey anlamamışsınızdır. Tekrar gerisin geriye dönersiniz. Bu nerdeyse hepimizin başına gelmiştir. İşte inceleyici okuma düzeyi bunu kabul etmez.

İnceleyici okuma türünde okuyucunun zihni bir dedektif gibi çalışır.

Bir kitabın yüzeyinden olabildiğince fazla bilgi alabilmek amacıyla yapılan inceleyici okuma, esasında metotlu ve sistematik olarak profesyonel bir göz gezdirmeden ileri değildir.

İnceleyici okuma yapmaktaki temel amacımız, bir kitabı derinlemesine okuyup okumayacağımızı belirlemektir. Bir anlamda kitabın tadına bakmaktır. Kitabın tadına baktıktan sonra ikinci defa kitabı okumak istemediğinize karar verseniz bile kitap hakkında azımsanamayacak bir bilgiye sahip olursunuz.

İyi bir okurun, entelektüel anlamda bir kitaptan ne aradığını ve bir şey bulduğunda ne bulduğunu iyi bir şekilde anlaması gerekir. İnceleyici okuma ise ne aradığını bilen bir okurun aradığını bulacağı yer hakkında çok iyi ipuçları verebilir.

İnceleyici okuma yaptığımızda kitabın ne hakkında olduğunu ve yazarın temel iddiasını anlamış oluruz. Yazarın öne sürdüğü argümanların oluşturulma yöntemlerini ve metotlarını da bu okuma ile ortaya çıkarabiliriz.

İnceleyici okumanın tüm bu avantajları sayesinde orta sınıf okuyucu bir dilemmadan da kurtulur. Hepimiz hevesle başladığımız bir kitabın ilk 50 veya 100 sayfasına geldiğimizde kitabın aslında beklentilerimizi karşılamadığını anlarız. Tam bu esnada orta sınıf okuyucu bir ikilemin içinde bulur kendini: Ya Güç bela, acı çeke çeke kitabı tamamlamaya çalışacak ya da kitabı yarım bırakmanın vicdan azabına katlanmayı göze alarak kitabı bir daha açmamak üzere ait olduğu kitaplığa geri gönderecektir.

İşte tam bu sırada inceleyici okuma imdada yetişir. Eğer bir kitaptan istediğiniz verimi alamadıysanız, o halde yapacağınız en güzel şey kitabın kalan sayfalarına inceleyici okumayla devam etmektir. Kalan sayfalardaki temel başlıklara değinilen konulara hızlı bir göz atar, fikir sahibi olur, ilginizi çeken bölümlerde derine iner, ilgilenmediğiniz bölümler hakkında genel fikir sahibi olursunuz ve kitabı kapatırsınız. Bu yöntem profesyonel tüm okuyucuların yaptığı bir şeydir. Böylelikle hem kitabı tamamlamış olur vicdan azabı yükünden kurtulursunuz hem de kitabı bitirmek için acı çekmezsiniz.

Şimdi inceleyici okumanın gerekliliğini, amaçlarını ve faydalarını anlattıktan sonra iyi bir inceleyici okuma nasıl yapılır ona bakalım.

1. Önsöz

Genel okuyucu kitlesinde tespit ettiğim ilginç bir durum var: Bir kitabın önsözü sanki o kitaba ait değilmiş gibi davranış içerisinde bulunuyorlar. Çok az insan önsöz okuyarak kitaba başlıyor. Bu davranış sizde varsa eğer bir an önce ondan kurtulmaya bakın.

İyi bir inceleyici okuma yapmanın yolu önsöz okumaktan geçer. Yazarı tarafından yazılan iyi bir önsöz, size kitabın neden yazıldığını, kitabın genel savını, bu savın hangi metotlarla oluşturduğunun bilgisini verir. Böylelikle kitabı kendi zihninizde bir kategoriye yerleştirebilirsiniz.

Bu kategoriye yerleştirme durumu son derece önemlidir. Çünkü eğer kitabı okumaya karar verirseniz, ki bu analitik okuma yapacağınız anlamına gelir, o zaman bu kitabın hangi kategoride olduğu sizin için son derece kıymetli bir bilgi halini alır.

2. İçindekiler

Çoğu yazar içindekiler bölümünü oluşturmak için ciddi bir emek verir. Ancak genel okuyucu kitlesinin “önsöze karşı aldığı tavır” içindekiler bölümüne aldığı tavırdan farklı değildir.

İçindekiler kısmı bir kitabın yol haritasıdır. Kitap burada size nelerle karşılaşacağınız hakkında güzel bir bilgi hüzmesi sunar. Bir bakıma ön gösterimdir. Kitabın genel yapısı ve değindiği konular hakkında ciddi bir bilgi sahibi olabilirsiniz. Bu yüzden içindekiler kısmının düşünerek, bölümler arasında birbiriyle zihninizde kendi bağlantınızı oluşturarak okumak kitaba olan hakimiyetinizi arttırır.

3. Dizin Kontrolü

Her kitap belli kritik kavramlar üzerinden ilerler. Bu kavramlar, önermeleri, önermeler ise kitabın asıl üzerinde durmak istediği savları oluşturur.

Bu kritik kavramlar kitabın dizin kısmında yer alır. Bir kavram veya kelime hangi sayfalarda geçiyorsa o sayfa numaraları o kavramın karşısına yazılır. Böylelikle bir kavram üzerinde kaç defa durulmuş dizinlerden görebilirsiniz. İçindekiler ve önsöz okuyup kitabın genel mahiyeti üzerinde bir fikir sahibi olduğunuz için de edindiğiniz bu bilgi hangi kavramlar üzerine inşa edilmişse o kavramları dizin bölümünden kestirme şansınız olabilir. Böylelikle daha sonra yapacağınız analitik okuma için güzel bir kavram toparlaması yapmış olursunuz.

4. Kaynakça Taraması

Kaynakça bir kitabın yükseldiği kolonlardır. Bir kitap kaynakçalar üzerinde ayakta durabilir.

Yazar kitapta öne sürdüğü savlarını muhakkak bir yere dayandırmak zorundadır ve genellikle bunu kaynak kitaplar veya atıflar üzerinden yapar. Siz kaynakça kontrolü yaptığınızda kitabın hangi kaynak kitaplarla hareket ettiğini görebilirsiniz.

Kaynakçaya göz gezdirirken, yazarın o kitabı hazırlamak için taradığı, okuduğu, araştırdığı kitaplara ve kitabın hazırlanışındaki verdiği emeğe de bakıyorsunuz demektir.

Kaynakça kontrolü yaparken eğer daha önce sizin de okuduğunuz bir kaynağa denk gelirseniz, bildiğiniz bu kitaptan yola çıkarak kitabın genel savı hakkında ipucu alabilirsiniz.

5. Kitabın Önemli Bölümlerine Bakmak

Önsöz, içindekiler, dizin ve kaynakça taraması yaptıktan sonra kitap hakkında iyi kötü bir fikriniz oluşur. Bu fikirle birikte, kitabın genel savı içim önemli olan temel bölümleri tespit etmeye çalışın ve o bölümlere göz gezdirin. Eğer kitap son derece açıklayıcı bir metotla yazılmışsa genelde bu bölümlerin ilk ve son ifadeleri bölümü özetler nitelikte olur. Bu ifadeleri tespit edip bölüm hakkında fikir sahibi olun.

6. Sayfaları Çevirmek

Son olarak yapılacak olan şey kitabın sayfalarını çevirmektir.

Kendiniz kendi istediğiniz kriterlere göre belirli bölümler, belirli yerler belirleyin. Zaten bu safhaya geldiğinizde ve kitaptan ne istediğinizi belirlediğinizde bu bölümleri belirlemek sizin için oldukça kolay olacak.

Bu bölümlerden mümkünse bir paragraf, en fazla iki paragraf okuyun. Daha fazlasını yapmayın. Çünkü inceleyici okumanın en önemli özelliği en kısa sürede kitaptan olabildiğince fazla yarar sağlamaktır.

Özellikle tespit ettiğiniz bölümlerin son paragraflarına dikkat kesilin. Birçok yazar bölümün son paragrafında muhakkak o bölümü özetler. O yüzden ilgilendiğiniz bölümlerin genel mahiyeti hakkında bilgi sahibi olabilmek için son paragrafları okumak oldukça kıymetlidir.

Bu son madde ile birlikte de kitabı sistematik ve metotlu bir şekilde inceleyici bir şekilde okumanızı tamamladınız. Bu okumadan sonra kitabın genel savı, metodu, türü ve önceliklendirdiği unsurlar hakkında doyurucu bir bilgi sahibisiniz oldunuz. Artık bu kitabın sizin için özel ve gerekli bilgiler içerip içermediği ve bu kitabı okuyup okumayacağınız hakkında bir kararınız var.

Bundan sonraki okuma düzeyimiz analitik okuma düzeyi olacak. Bu okuma düzeyine geçmeden önce iyi bir okuyucunun olmazsa olmazı kitap üzerine not alma konusu üzerinde duracağız.

Sonraki yazıda görüşmek dileğiyle…

İlgilenebileceğiniz diğer yazılarım:

[embed]Bilgi Okyanusunda Yelken Açmak: Araştırmayı Öğrenmek Photo by National Cancer Institute on Unsplashmedium.com

[embed]Çalışmayı Sevmek ve Çalışmanın Prensipleri Yıllarca kendim için en iyi ve en verimli çalışma metodunun ne olduğunun arayışı içerisinde oldum. Defalarca…medium.com

[embed]Yaşamın Özü: Keşfetmek ve Üretmek Hayatın anlamını belirlemede rol oynayan temel iki kavram: Üretmek ve Keşfetmek.medium.com