UX’te Algı(5): Renklerin Psikolojik ve Kültürel Etkisi

FOR ***ENGLISH VERSION***

Önceki yazılarımda kullanıcıların dijital ortamdaki platformlara karşı hissettikleri bazı duygularla ilgili yazmaya çalışmıştım: Zarafet ve Prestij, Profesyonellik, Güvenilirlik ve Şeffaflık, Samimiyet. Bu yazıların ortak noktası soyut kavramları ifade etmeleriydi.

Bugün, üzerine düşüneceğimiz ve tartışacağımız konu ise nispeten somut bir konu olacak: Renkler!

Kullanıcının kararlarını %62–90 arasında etkileyebildiği için algı serisine dahil etmek uygun gibi geldi.

Renkler genelde estetik unsurlar gibi görünse de derinlemesine baktığımızda psikolojik ve kültürel etkileri de var. Yani sadece görsel çekiciliği değil aynı zamanda duygusal tepkileri ve davranışları da şekillendirir. Dolayısıyla tasarım yaparken hedef kitlenin hem psikolojik hem de kültürel özelliklerini değerlendirmek oldukça önemli. Kaş yapalım derken göz çıkarmayalım 😅

Sıkça kullanılan renkleri artık incelemeye başlayabiliriz:

Kırmızı

Genelde tutku, enerji, uyarı ve aciliyetle ilişkilendirilir. Bu nedenle kullanıcılarda genellikle heyecan uyandırır. Kullanıcıda hızlı bir şekilde tepki verme ve harekete geçme mesajı verir. Elliot ve arkadaşları 2007 yılında yayımladıkları bir çalışmada, kırmızı rengin başarı üzerine etkisini inceliyor ve kırmızı renk kullanımının başarıyı olumsuz etkilediği sonucuna ulaşıyorlar. Bunun sebebini eğitim sürecimizde yanlış cevabın kırmızı renkle işaretlenmesi ya da kötü notun kırmızı renkli mürekkeple yazılması gibi durumlara bağlıyorlar. Bununla birlikte, uyarı işaretlerinin, yangın alarmlarının ve trafik ışıklarının kırmızı olması bu algıyı pekiştiriyor.

Kültürel açıdan bakarsak Çin’de kırmızı renk şans, mutluluk ve uzun ömürlülüğü simgeler. Bu nedenle düğünlerde kırmızı giyilmesi yaygındır. Yani aynı rengin batıdaki ve doğudaki algısı çok farklı. Dolayısıyla bu rengin ve okumaya devam ederseniz göreceğiniz diğer renklerin de kullanım alanını hedef kitleye göre belirlemekte fayda var.

YouTube zamanla sadeleşmeye gitse de içerikleri hızlıca tıklamaya teşvik etmek için kırmızı rengi aktif kullanan platformlardan biri ⬇️

*Yazının devamını ücretsiz okumaya devam etmek için tıklayın.*

Screenshot taken by author-YouTube Music Tab

Chinese Wedding

Mavi

Genellikle güven ve profesyonellikle ilişkilendirilir. Sakinleştirici bir etkisi vardır. Bu sebeplerden dolayı finansal ve sağlık sektöründe sıkça kullanıldığını görebiliriz. American Express ve Barclays gibi markaları finanssektörü için, Pfizer ve Abdi İbrahim gibi markaları da sağlık sektörü için örnek verebiliriz.

Screenshot taken by author-American Express

Screen recording taken by author - Abdi İbrahim Website

Peki mavi neden güven hissettirir? Bunun cevabı da aslında kırmızı renkte bahsettiğimize benzer. Mavi renkle ilgili küçüklüğümüzden beri olumlu çağrışımlar yaşamış olmamız muhtemel. Masmavi gökyüzü, denizin mavisi..

Daha geriye gidersek Eski Mısır’da mavi renk ilahilikle ilişkilendirilmiş. Mısır Tanrısı Amun’un, gökyüzünde görünmez şekilde uçabilmek için tenini mavi yaptığına inanılırmış. Ayrıca ölüleri koruyan bir renk olduğuna inanıldığı için mumyalamada ve tabutlarda da sıkça kullanılmış. Zaten kırmızı, siyah, kahverengi ve toprak renginden daha sonra, MÖ 2500 civarlarında Eski Mısırlılar silika, kireç, bakır ve alkaliyi öğütüp 800–900 C lerde ısıtıp Mısır Mavisi (kalsiyum bakır silikat) pigmentini elde etmişler. İnsan yapımı ilk pigment kabul ediliyor.

Günümüzde sıkça kullandığımız LED ampullerin geç üretilmesinin sebebi Mavi LED’in istenen özelliklerde üretilememiş olmasıydı. 1960'lara kadar kırmızı ve yeşil LED’ler üretilmiş olmasına rağmen mavi ışık yayan LED için gerekli yarı iletken bulunamamıştı. RGB’nin B’si yoktu yani. Daha sonra Galyum Nitrür (GaN) yarı iletken malzemesi geliştirildi. GaN yüksek enerji bandına sahip olduğu için mavi ışık yayabiliyordu ama saf kristal yapıda üretimi zordu. 1990'ların başında Japon bilim insanları Shuji Nakamura, Isamu Akasaki ve Hiroshi Amano verimi yüksek bir şekilde üretmeyi başardılar. Böylece LED’ler geliştirilebildi ve kendileri de 2014'te Nobel Fizik Ödülü aldılar.

An ancient coffin in Giza Province

Maviyle ilgili son bir konudan daha bahsedip diğer renge geçelim. Klein mavisi olarak anılan bir renk var. Hikayesi de şöyle: Yves Klein resimlerini performansla birleştiren Fransız bir sanatçı. 1947'de henüz 19 yaşındayken iki arkadaşıyla bankta oturup sohbet ediyorlar ve konu hadi dünyayı bölüşelim’e geliyor. Diğer iki arkadaşları kara ve denizi seçerken, Klein gökyüzünü tercih ediyor. Klein’ın maviye düşkünlüğü de böyle başlıyor. 1955 yılında monokrom çalışmalardan oluşan bir sergi açıyor ve beğeni topluyor. 1956'da ultramarin mavi rengi buluyor ve sanatına mavi renkle yaptığı çalışmalarla devam ediyor. 1960'ta Edouard Adam ile birlikte International Klein Blue (IKB) ismiyle Klein Mavisi’nin patentini alıyorlar.

Klein ve Mavisi

Yeşil

Genelde doğa, sağlık ve yenilikle ilişkilendirilir. Güvenilirlik ve huzur hissiyatı verir. Çevre dostu imaj çizen ve sağlık sektöründeki markalar yeşil rengi sıklıkla kullanır. Taze Direkt ve Spotify’ı örnek verelim. Taze Direkt ürünlerini yerel üretici ve organik tarım yapan çiftliklerden tedarik ettiğini vurgulamak için yeşil rengi kullanıyor.

Screenshot taken by author-Taze Direkt

Spotify da YouTube gibi sadeleşerek siyah beyaz tasarıma doğru yönelmiş olsa da yeşil detaylarından vazgeçmiyor. Yeşil rengini yenilikçiliği vurgulamak için kullanmaya devam ediyor.

Screen recording taken by author-Spotify

Yeşil kültürel olarak yenilenmeyi, yeniden doğuşu ve ölümsüzlüğü simgelemek için kullanılmış. Sanatta kullanımı Antik Mısırlılara kadar dayanıyor. Bu renk için yeşil toprak ve malakit kullanırlarken, Antik Yunanlılar yeşil pas kullanmışlar. Empresyonist hareket sırasında yeşil pigmentler ve boyalardaki gelişmeler olmuş. Zümrüt yeşili, 1800'lerde eldiven ve elbiselerde kullanılmış ve popüler olmuş.

Yeşil renk batı ülkelerinde genelde çevre, ilerleme ve şans gibi anlamlarda kullanılıp güven, sağlık ve uzun yaşamı ifade ederken, Endonezya’da şeytan çıkarma ve sadakatsizliği temsil ettiği için yasaklandığına dair yazılara denk geldim. Çin’de ise erkekler için yeşil şapka takmak sevgiliyi/eşi aldatma anlamına geliyormuş. Kendine saygısı olan bir adam yeşil şapka takmaz diyorlar. Tarihinin ise fahişelerin akrabalarının yeşil şapka takmaya zorlandığı Yuan Hanedanlığına uzandığı söyleniyor. Meksika’da yeşil ulusal renk olduğu için özgürlük ve vatanseverliği temsil ediyor. Ayrıca yeşil renk Islam dini sembolü olarak ulusal bayraklarda da kullanılıyor.

China Green Hat

Sarı

Genelde neşe, enerji ve dikkat çekme sembolü olarak kullanılır. Ancak çok kullanıldığında dikkat dağıtıcı ve endişe verici etkisi de olabilir. Genç ve dinamik kullanıcılar için cazip bir renk olabilir. Bariz örnek olarak McDonalds ve DHL’i verebiliriz. McDonalds sarı renkle eğlenceli ve hızlı yemek imajı yaratır. Ayrıca iştah açıcı bir etki sağlar. DHL sarı rengi dinamik bir imaj çizmek için kullanır.

Screenshot taken by author-McDonalds

Screenshot taken by author-DHL

Sarı renk, ABD’de mutluluk, iyimserlik ve sıcaklıkla ilişkilendirilir. Mısır’da ve Latin Amerika’nın çoğunda ise, ölüm ve yas ile ilişkilidir. Almanlar için sarı, kıskançlık ve haseti simgeler. Altın sarısı tonları birçok ülkede para, statü ve maddi başarı çağrışımı yapar. Bu sebeple sarı renk bazı Afrika ülkelerinde, yalnızca toplumda üst sıralarda yer alan kişiler tarafından giyilir.

Siyah

Otorite, güç, prestij ve gizem ile ilişkilendirilen bir renktir. Bunun yanında lüks ve zarafet hissi de uyandırır. Profesyonellik ve resmiyet çağrışımı için de kullanılmasına rağmen fazla kullanıldığında mesafeli ve soğuk bir his yaratabilir. Lüks markalar (Chanel, Prada vb), teknoloji markaları(Apple, Sony vb), minimalist ve premium (Netflix, Nike vb) hissiyat istenen alanlarda kullanılır.

Kültürel olarak bakarsak siyah renk batıda sofistike ve zarif olarak, bazı kültürlerde yas ve ölümle ilişkilendiriliyor. Ancak batıda bir tiyatro oyunu ya da film izlediğinizde kötü karakter olarak lanse edilen oyuncuya siyah giydirilmesi de yaygındır.

Konuyu araştırırken, Frank ve Gilovich’in 1988 yılında yayımladıkları bir makaleye rast geldim. Kişinin kıyafet renginin davranış üzerinde nasıl bir etkisi olduğunu araştırmışlar. Bunun için Ulusal Futbol Ligi ve Ulusal Hokey Ligi’ndeki siyah üniforma giyen ve giymeyen takımların ceza kayıtlarını incelemişler. Her iki sporda da siyah üniforma giyen takımların lig boyunca cezalarda en üst sıralarda yer aldıkları görülmüş. Hatta iki takımın siyah olmayan bir üniformadan siyah üniformaya geçtiğinde cezalarında artış olduğunu da farketmişler. Sebebinin siyah üniformanın hakemin önyargısına sebep olabileceği ve/veya oyuncuların artan saldırganlığı olabileceğini öne sürüyorlar.

Pittsburgh Penguins and Vancouver Canucks Penalty Minutes Before and After Black Uniforms

Beyaz

Batı kültüründe saflık ve huzur simgesi olarak kabul edilirken, Asya kültüründe ölüm ve yas ile ilişkilendirilir. Batı düğünlerinde beyaz gelinlik giyme adeti vardır, çünkü saflık ve temizliği simgeler. Hristiyan kültüründe de yeni bir başlangıcı simgeler. Çin, Hindistan ve Japonya gibi Asya ülkelerinde düğünlerde çoğunlukla geleneksel kıyafetler tercih edilir. Hinduizm ve Budizm’de beyaz hayatın geçiciliğini, aydınlanmayı ve ruhun saflığını simgeler. Afrika kültürlerinde de çoğunlukla ruhların rengini temsil eder ve cenaze törenlerinde kullanılır. Bunun yanında bazı kabilelerde barış ve kutsallığı da temsil etmektedir.

White color in Chinese Culture: Mourning and Purity

Siyah ve beyaz rengin kontrastını kullanarak minimalist ve premium bir algı yaratmak mümkün. Siyah renk için konuştuğumuz şirketlerin çoğunluğu beyaz rengi de aktif şekilde kullanıyor.

Screenshot taken by author-Nike

Turuncu

Kırmızı ve sarının birleşimiyle oluştuğu için hem sıcak hem enerjik bir renktir. Genel olarak yaratıcılık, hareket ve dostluğu simgelese de farklı kültürlerde farklı anlamlara gelebilir.

Batı kültüründe eğlence ve dinamizmi simgeler (Bknz: Fanta, Nickelodeon vb). Kampanya ve indirim duyurularında dikkat çekici bir renk olmasından dolayı sıkça kullanılır. Doğu kültüründe Hinduizm ve Budizm inancına göre ruhsal aydınlanmayı temsil ettiğinden Hintli saduların kıyafetleri, Budist rahiplerin kaşayaları turuncu renklidir. Japonya’da turuncu mutluluk ve sevinci simgeler.

Monks in Thailand — Photo by Evan Krause on Unsplash

Bazı Afrika ülkelerinde turuncu renk gücü ve statüyü simgelerken, Orta Doğu’da zenginlik ve refahı çağrıştırır.

Mor

Tarih boyunca kraliyet, mistisizm ve zenginlik ile ilişkilendirilmiş bir renktir. Eski Roma’da sadece imparatorlar mor giyebilirlerdi.

Toga Picta, the symbol of authority worn by emperors on special occasions.

Modern tasarım dünyasında mor renk genelde hayal gücü ve futurizmi simgelemek için kullanılır.

Tayland ve Brezilya’da mor, yas ve matemle de ilişkilendirilir. Japon kültüründe bilgeliği ve ruhsal farkındalığı simgeler.

Funeral

Arap ülkelerinde mor renk servet ve statünün rengi olarak görülürken bazı Afrika toplumlarında kadın gücünü ve anneliği simgeler. Türk kültüründe de mor rengin ayrı bir yeri vardır. Yörük Türk kadınlarına evlendiklerinde çeyiz olarak mor cepken verilir. Bu cepken onun savunma hakkını temsil eder. Kadın eşi ile bir zorluk yaşadıysa mor cepkenini giyer ve meydana çıkar. Halk böylece kadının kocası tarafından haksızlığa uğratıldığını anlar. Günümüzde Mor Çatı Kadın Sığınağı Vakfı’nın adı da buraya dayanmaktadır.

Mor cepken

Pembe

Kırmızının daha ılımlı versiyonudur. Genelde aşk, şefkat ve hassasiyet ile ilişkilendirilir. Batı kültürlerinde 20.yy itibariyle kız çocuklarıyla özdeşleştirilse de 18. yy’da aristokrat erkekler tarafından tercih edilen bir renk olmuş.

Henry Fiennes Pelham Clinton (1750–1778) @ Nottingham

Günümüzde Barbie ve Victoria’s Secret gibi markaların trendleri doğrultusunda feminen ve genç bir imaj çizmek için kullanımı yaygın. Sevgililer gününde ve aşk temalı ürünlerde sıkça kullanılıyor.

Japon kültüründe pembe renk, mutluluk ve kutlama çağrışımları yapar. Japon kiraz çiçekleri (sakura) yaşamın güzelliği ve geçiciliğini simgeler. Hindistan ve bazı Asya ülkelerinde ise erkekler sıkça giyer. Hindistan’da misafirperverliği, Japon kültüründe maskülenliği temsil eder.

Orta Doğu ve Afrika’da genelde uyum ve barış sembolü olarak kullanılır. Moda ve sanat dünyasında yenilikçi ve bireysel bir izlenim yaratmak için tercih edilir.

Kahverengi

Toprak, ahşap ve doğa ile bağlantıyı simgeler. Samimiyet, sıcaklık, dayanıklılık ve güvenilirlik gibi hislerle ilişkilendirilir. Bazı kültürlerde sıkıcılık, yoksulluk veya kasvet gibi olumsuz çağrışımları da vardır.

Batı kültüründe çevre dostu ürünlerde sıkça kullanılır. Ayrıca nostaljik hissiyat vermesinden dolayı rustik tasarımlarda ve vintage konseptlerde kullanılır. Hershey, hem işin çikolata ile ilgili olması hem de samimi ve nostaljik bir imaj sağlaması sebebiyle kahverengi tonlarının yer aldığı bir marka profili oluşturmuştur. Doğu kültürüne bakarsak Hinduizm’de dünyevi bağlılığı ve sadeliği simgeler. Bazı Budist rahiplerin kıyafetlerinin kahverengi olması dünyevi zevklerden uzak durmayı temsil eder. Japonya’da ahşap ve toprak malzemelerle ilişkilendirilir ve sağlamlık hissi için kullanılır. Orta Doğu ve Afrika’da kum ve toprak rengi olduğundan yine dünyevi bağlılığı sembolize eder.

Screenshot taken by author- Hershey

Renklerin kullanıcının kararlarını doğrudan etkileyebildiğinden yazının başında bahsetmiştik. Bu sebeple hedef kitleyi tanımak, psikolojilerini ve kültürlerini bilmek ve anlamak kritik bir öneme sahiptir. Bir tasarım için oluşturduğunuz renk paletinin estetiğin yanı sıra kullanıcıların bilinç altına dokunan güçlü bir dil olduğunu da unutmamak gerekir.

Sevgi ve ilhamla,

Eda

Çalışmalarımı desteklemek için Patreon sayfamı ziyaret edebilirsiniz!

Okumaktan keyif aldıysanız yeni yazılarımdan hızlıca haberdar olmak için abone olabilirsiniz.