Tathmini ya Kina kuhusu Uchambuzi wa Prof. Martin Mhando juu ya Sinema katika zama za Utandawazi

Chapisho la makala husika kwenye gazeti la Daily News

Katika mijadala ya sinema ya kimataifa, kuna dhana potofu inayoendelea kuwa kuonekana kwa kazi nyingi ni sawa na kupiga hatua. Wakati ripoti ya Next Narrative Africa Fund inapoainisha kuwa Marekani inachangia karibu 9% ya mahitaji ya dunia ya hadithi za Kiafrika, mwitikio wa haraka huwa ni kusherehekea.

Hata hivyo, kama anavyohoji kwa ustadi Prof. Martin Mhando (msomi na mtafiti ambaye kwa muda mrefu amekuwa kama nyota ya kuongoza utambulisho wa sinema za Kitanzania) huu “uhitaji” unaweza kuwa mtego uliopambwa kwa dhahabu. Uchambuzi wake makini kuhusu upotoshaji wa hadithi za Kiafrika unatumika kama kifaa cha kupima hali ya tasnia yetu ya sasa na wito wa mabadiliko kuelekea uhalisia badala ya kugeuza utamaduni kuwa bidhaa ya biashara tu.

Umahiri wa kiuchambuzi wa Mhando upo katika kubainisha kwake “Pengo la Miundombinu.” Mara nyingi tunazungumzia usimulizi wa hadithi kama jambo la kidhanifu na la kisanaa tu, lakini Mhando analiweka jambo hili katika uhalisia mgumu wa usambazaji. Ni udhaifu mkubwa wa kimfumo kwamba hadithi za Kiafrika mara nyingi hupatikana kwa urahisi zaidi kwa watazamaji “walioelimika” huko Magharibi kuliko kwa watu ambao maisha yao yanaonyeshwa katika hadithi hizo. Nakumbuka wakati Fulani Jumuiya ya Ajabuajabu ilijikita katika kuonesha filamu za kiafrika ilizotengenezwa mnamo miaka ya 1930 mpaka 1980. Ilikuwa aibu kugundua kuwa filamu hizo hazimilikiwi tena barani Afrika wala hazitambuliki na Wafrika wenyewe. Watu waulaya wanauwezo wakuziongelea na kufanyia utafiti kwa kuwa zinafahamika kwao kuliko huku kwetu. Pia upatikanaji wafilamu hizo ulikuwa mgumu kiasi kwamba utahitaji taasisi ama balozi kutoka nchi husika ili kuipata filamu hiyo.

Pengo hili linalazimu mchakato wa kuchuja; ili kufikia soko la kimataifa, hadithi za Kiafrika lazima zipite kwenye miwani ya Magharibi. Matokeo yake ni bidhaa iliyopunguzwa makali — toleo la “Hollywood” la bara hili ambalo linaipa kipaumbele taswira zilizozoeleka na wageni badala ya ukweli wa maisha tunayoishi. Kwa tafsiri nyingi tunaona jinsi ambavyo makampuni mbalimbali yaliwahi kuja nchini na kutaka kuwekeza kwa watengeneza filamu, licha tu ya makampuni hayo kuwa na rasilimali fedha, bali pia walileta taswira ya filamu bora kwao na kuwalazimu waandaaji kuunda kupitia misingi na namna wao waliona au kutafsiri ndio filamu. Wkati mwengine huwezi kulilaumu hilo, kwa sababu wao ni wafanyabiashara na wanajua soko la oni lipi na linahitaji kuona nini. Na hapo ndipo mada ya Prof, Mhando invyokita zaidi kwa maana kwamba watu wameshalishwa na kuaminishwa ipi ni filamu na ipi ni filamu nzuri na vilevile filamu ya afrika vpi inapaswa kuwa.

Prof. Martin Mhando.

Kwa upande mwengine, Prof. Mhando anagusa hoja nzito kuhusu tofauti iliyopo kati ya mahitaji na usambazaji wa maudhui ya Kiafrika yasiyotumia lugha ya Kiingereza. Ukweli kwamba mahitaji ya hadithi za lugha za asili ni makubwa kuliko kile kinachotolewa kwenye majukwaa ya kimataifa ni uthibitisho tosha. Inathibitisha kuwa “soko la kimataifa” kwa kweli halitafuti utofauti wa kweli; linatafuta “utofauti katika lugha wanayoielewa wao.” Upendeleo huu wa kimfumo unahakikisha kuwa utajiri wa urithi wetu wa lugha unabaki kuwa kitu cha pembeni, huku hadithi zinazozingatia Kiingereza zikipigiwa debe kama “kiwango cha Kiafrika.”

Hata hivyo, wakati makala hii inachambua kwa ustadi shinikizo la nje kutoka Hollywood, pengine kuna nafasi ya kuchunguza zaidi mapinduzi ya “mtaani” yanayotokea ndani ya bara hili. Wakati utafiti huo ukiangalia takwimu za juu za majukwaa ya kidijitali (streaming), mapigo ya kweli ya usimulizi wa hadithi za Kiafrika kwa sasa yanadunda kwenye majukwaa yasiyo rasmi — TikTok, YouTube, na WhatsApp — ambapo wabunifu wanavuka kabisa miwani ya Magharibi. Wabunifu hawa hawasubiri “miundombinu” katika maana ya kimapokeo; wanatengeneza mazingira ya kidijitali ambayo ni hai, yenye vurugu za kimitindo, na yenye uhalisia mkali. Kuunganisha harakati hizi za chini na mfumo wa Mhando kunaweza kutoa ramani ya kuelekea “Soko Endelevu la Kiafrika” analoliona.

Kwa sisi katika tasnia ya filamu ya Tanzania (Bongo Movie), maoni ya Prof. Mhando ni zaidi ya taaluma; ni mwongozo wa kimapinduzi. Lazima tuache kujiuliza, “Je, hii itapendwa huko Cannes au Los Angeles?” na badala yake kuanza kujiuliza, “Je, hii inagusa hisia za watu wa Mwanza, Arusha, na Dodoma?” Jukumu letu la kwanza ni kwa ulimwengu wa Wazungumzaji wa Kiswahili. Kwa kuzingatia “Ukanda wa Kiswahili,” tunaweza kujenga nguvu ya kikanda ambayo haihitaji kufuata miondoko ya usimulizi wa Magharibi ili kupata faida.

Mwisho wa siku, somo tunalojifunza kutoka kwa Prof. Mhando ni kuhusu uhuru wa kusimulia hadithi zetu. Lazima tuunde chapa ya kibiashara ya kuitwa “Kiafrika” kama kivutio cha soko tu. Hatupaswi kuridhika na kuwa sehemu ndogo ya soko kwa ajili ya kundi fulani la watu wa Magharibi; tunapaswa kujitahidi kuwa soko kuu kwa watu wetu wenyewe. Kama mwalimu wangu na ninayemtazama, Prof. Mhando anatukumbusha kuwa nguvu ya sinema haipo tu kwenye picha iliyo kwenye kioo, bali kwenye nani anayemiliki mwanga unaoangaza picha hiyo.