RETTFERD

Når makta blir større enn mennesket

Vi lever i ei tid då vi er i ferd med å mista av syne det viktige i livet: mennesket, det gode og det vakre.

Det vakre, det gode? Det finst over alt, i mennesket, i naturen. Det er berre å sjå. Foto 2025 © Øivind H. Solheim

Vi lever i ei tid der to av dei mektigaste statane i verda blir leia av menn som på kvar sin måte demonstrerer det same grunnleggjande problemet: Når makta ikkje lenger kjenner grenser, mistar ho respekten for mennesket.

I Russland har Vladimir Putin halde på makta i over tjue år. Systematisk. Med kontroll over media. Med svekking av domstolar. Med fengsling, forgifting og død for opponentar. Krigen mot Ukraina er ikkje berre ein territorial konflikt; han er eit uttrykk for eit regime som ser staten som eit instrument for makt, ikkje som ein garantist for menneskeverd.

I USA har Donald Trump — vald to gonger — vist kor sårbart også eit gammalt demokrati kan vera når institusjonar blir svekka av mistillit, desinformasjon og persondyrking. Her skjer ikkje undertrykkinga primært gjennom gift eller fengsel, men gjennom nedbryting av normer, språk og sanning.

Forskjellige metodar. Same underliggjande svikt.

Den grunnleggjande feilen

Den djupaste feilen ligg ikkje berre hos enkeltleiarar. Han ligg i korleis vi har organisert det internasjonale samfunnet.

For det første: Vi har bygd ein verdsorden der suverenitet står over ansvar. FN-systemet, etablert etter 1945 for å hindra nye katastrofar, gav vetorett til stormakter i Tryggingsrådet. Det som skulle vera ein garanti for stabilitet, har ofte blitt ein garanti for lamming. Når ein aggressor sjølv sit med veto, fell heile ideen om kollektiv tryggleik saman.

For det andre: Vi har akseptert ein maktbalanse basert på militær overlegenheit, ikkje moralsk legitimitet. Atomvåpen skapar «avskrekking», men også permanent frykt. Dei sterkaste statane blir i praksis heva over internasjonal rett. Internasjonale domstolar manglar reell tvangskraft. Rett blir tilrådd — ikkje handheva.

For det tredje: Den globale økonomien har utvikla seg raskare enn den politiske styringa. Finansielle og teknologiske maktsentra opererer på tvers av grenser, medan demokratiet framleis er nasjonalt forankra. Resultatet er eit demokratisk underskot. Borgaren kjenner avmakt. Avmakta blir drivstoff for populisme.

Historia vi ikkje har lært

Den politiske tenkjaren Hannah Arendt åtvara mot korleis totalitære system oppstår når sanninga blir relativisert og massane mister tillit til institusjonar. Ho viste korleis einskildmennesket kan bli redusert til eit middel for staten.

George Orwell skildra i sine verk korleis språk kan forvrengast slik at løgn blir sanning og krig blir fred. Når leiarar talar utan respekt for fakta, blir språket sjølv eit våpen.

Og Immanuel Kant formulerte alt i 1795 tanken om «den evige fred» — ein føresetnad om republikanske styreformer og internasjonale rettsordningar. Vi har teke delar av Kant på alvor, men aldri fullt ut realisert prosjektet hans.

Eit moralsk problem

Det verkeleg alvorlege er ikkje berre geopolitikk. Det er moral.

Når vi toler at sterke statar bryt folkeretten utan konsekvensar, lærer vi verda at makt trumfar rett. Når veljarar aksepterer løgn, autoritær retorikk og personfokuserte styreformer, svekkar dei sitt eige vern.

Demokratiet døyr ikkje berre av kupp. Det døyr av likegyldigheit.

Kva må endrast?

Vi må styrka internasjonale institusjonar slik at dei faktisk kan handheva rett. Det krev reform av Tryggingsrådet og avgrensing av vetoretten.

Vi må byggja sterkare demokratiske strukturar nasjonalt — med uavhengige domstolar, frie medium og borgarar som er villige til å forsvara sanninga.

Og vi må erkjenna at globalisering utan demokratisk kontroll skapar politisk gift.

Mennesket må igjen bli målet — ikkje middelet.

For utan respekt for det enkelte mennesket finst det inga berekraftig verdsorden. Då står vi att med maktspel mellom sterke menn. Og historia har vist oss kor det fører.

Vi veit betre. Spørsmålet er om vi vågar å handla betre.

Kjelder (utval)

• United Nations Charter (1945), særleg kapittel om Tryggingsrådet og vetorett
• Hannah Arendt: The Origins of Totalitarianism (1951)
• Immanuel Kant: Zum ewigen Frieden (1795)
• Freedom House: Annual Freedom in the World Reports
• International Criminal Court — mandat og avgrensingar
• Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI): data om militærmakt og atomvåpen

2025 © Øivind H. Solheim

I essayet mitt Når makta blir større enn mennesket skriv eg om det som skjer når verda veks seg større enn det menneskelege hjartet. Når system, teknologi og strukturar tek til å dominere rommet vi lever i, og makta glid ut av hendene våre og blir noko vi må tilpasse oss, heller enn noko vi sjølve formar. Eg skriv om korleis målestokken kan bli feil — korleis det som er stort og effektivt, kan kome til å overskygge det som er sårbart, relasjonelt og levd.

På eit anna plan, i ein annan tone, stiller romanen min The Man Who Stopped Aging eit liknande spørsmål.

Kva skjer når også tida blir eit prosjekt for kontroll? Når livsforlenging ikkje berre er eit håp, men ein strategi? Når vi ikkje lenger bøyer oss for alderen, men prøver å bøye han for oss?

William, den 90 år gamle mannen i romanen, vil ikkje leve evig. Han vil berre ha nokre år til. Nokre stille, disiplinerte år som strekkjer seg fram mot 110. Men i dette ønsket ligg det ei uro: Kva gjer dei ekstra åra med kjærleiken? Med minna? Med dei menneska som ikkje får vere med vidare?

Både essayet og romanen rører ved det same: grensa mellom det menneskelege og det som veks seg større enn oss. I det eine tilfellet handlar det om samfunn og makt. I det andre om kroppen og tida. Men spørsmålet er det same, og det er stille:

Korleis tek vi vare på det menneskelege målet når alt rundt oss strekkjer seg mot det grenselause?

Kanskje er det ikkje berre makta som kan bli for stor. Kanskje kan også lengda på livet bli det — dersom vi gløymer kva det er vi eigentleg lever for.