Nesli Tükenen Empati

(ve Küçük Bir Yol Haritası)

“Empati son yılların en popüler kelimelerinden biri olabilir.”

Ah, şöyle bir giriş yapabilmeyi ne çok isterdim. Bireyin hiç olmadığı kadar kendi hikayesinin merkezine yerleştiği bir dönemdeyiz artık, empatinin adının çokça anıldığı o güzel yılları birazcık geride bıraktık. Şimdi sürekli kendi sınırlarımızı çizip duruyoruz, ihtiyaçlarımızı savunurken asıp kesiyoruz, “ben önemliyim, kendi önemimin farkına varmalıyım” empozisyonlarına çok kolay ikna olduk, ileri düzeyde karıştık. Bunlar sizi elbette seri katil yapmaz. Ama bu “kendine fena halde dönük” dikkatimiz, karşımızdakine yönelik merakı gölgede bırakma eğilimi göstermemizle de sonuçlanıyor. İlişki içinde ne hissettiğimiz konusunda epey netiz örneğin; fakat karşımızdaki insanın hangi duyguyla, hangi korkuyla ya da hangi ihtiyaçla hareket ettiğini anlamaya ayırdığımız enerji giderek sıfıra yakınsıyor gibi. Böyle oldukça da empatinin eksikliğini daha fazla hisseder hale geliyoruz; çünkü kendimizi anlatmak konusunda ustalaşırken, birbirimizi anlamak konusunda aynı mesafeyi kat etmeyi denemiyoruz bile.

Empati sıklıkla başkasıyla aynı fikirde olma durumuyla karıştırılıyor. Türümüzde yerine sempatiyi koyan; hatta içinde üzüntü, acıma veya teselli anlamlarını bulanlar da var. Böyle olunca da yumuşak bir beceri gibi görülüyor, hafife alınıyor. Siz doğrusunu (yani sözlük anlamını) gidip araştırın lütfen. Bırakalım yazar o esnada kendi tanımını yapsın (korkmayın makosenli bir tanım olmayacak).

Empati bana göre bir başkasının dünyasına kısa süreliğine misafir olma çabası. Bir tartışmanın ortasında haklı olduğumuzu kanıtlamak için hazırladığımız o sayfalar dolusu savunmayı birkaç dakikalığına susturmak; karşımızdaki insanın hangi hikayenin veya frekansın içinden konuştuğunu anlamaya çalışmak.

Empati çok yeni bir kavram değil. Ortaya atılışı 19. yüzyıla dayanıyor ve o zamanlarda daha çok sanat ve doğayla bağdaştırılmış. Bir resme bakarken veya bir manzaranın içinde kaybolurken kişinin kendisini o deneyimin içine yerleştirmesi anlamına gelmiş o dönemlerde. Bugünse bu minvalden uzaklaştık; onu psikolojik bir zemine oturttuk, perspektif alışverişini manasında kullanıyoruz. Konumu biraz değişmiş olsa da özü aynı kaldı aslında: Kendimizden çıkıp başka bir yere yürümeye çalışmak. Çalışmak diyorum, çünkü empati doğası gereği ancak bir çabadan ibaret olabilir. Birinin ne hissettiğini bütünüyle anlamamız mümkün değil. Kimsenin çocukluğunu, korkularını, utançlarını, kayıplarını ya da iç sesini kendimizinmiş gibi birebir deneyimleyemeyiz. Empati bu nedenle bir “deneme” hali.

Neden çok değerli? Bu işi hakkıyla yapmamız neden bu kadar elzem? Empatiye duyulan ihtiyaç sadece bireysel değil çünkü. Aynı zamanda toplumsal ve sistemsel. Yine de çoğunlukla empatinin yükü bireylerin omzuna bırakılır sıklıkla. Önemini ve gerekliliğini kağıt üstünde kabul ederiz ama onu hem bireysel hem de toplumsal düzeyde nasıl hayata geçireceğimiz konusunda zorlanırız çoğu zaman. Ben empatinin kökten dönüştürücü bir güce sahip olduğu görüşündeyim. İnsanlar arasındaki her türlü bağın iş birliğinin, iletişimin temelini oluşturuyor. Güçlü, adil ve dolayısıyla sağlıklı ilişkilerin üzerine inşa edildiği zemin. Empatinin yabancılara, çevreye yönelik olumlu davranışları teşvik ettiğini gösteren araştırmalar var. Bilinçdışı ırksal önyargıları azaltması, farklı topluluklar arasındaki çatışmalarım hafiflemesi gibi katkıları var. Asıl dönüştürücü gücü kendimizle, birbirimizle, içinde yaşadığımız çevreyle ve bu dünyayı paylaştığımız diğer canlı türleriyle kurmaya çalıştığımız bağda gizli.

Peki sağlıklı empati nasıl kurulur? Bu soruya cevap verebilmek için empatiyi birbirini tamamlayan birkaç unsurun bütünü gibi görmek ve bu unsurları teker teker kısa kısa ele almak faydalı olabilir. Aşağıdaki altı temel yapı taşı üzerinden düşünmeye davet ediyorum şimdi sizi:

Aktif Dinleme

Karşımızdakinin aktarmaya çalıştıklarını, sıranın bize gelmesini beklemeden; söyleyeceklerimizi zihnimizde pişirmeye çalışmak yerine, tüm duyularımızla gerçekten işitmek ve algılamak.

Bilinçli İletişim

Söylediğinin arkasında durmak, kastettiğini söylemek. Bunları yaparken aynı zamanda söylenmeyenlerin, satır aralarında kalanların da farkında olmak.

Niyetli Perspektif Değiştirme

Bir duruma yalnızca kendi penceremizden değil; içinde bulunan herkesin duygularını, ihtiyaçlarını, imkanlarını ve bakış açılarını gözeterek yaklaşabilmek.

Sınırlara Sahip Çıkma

Rolleri ve sorumlulukları kabul etmek. Kendi düşüncelerimizi, duygularımızı ve deneyimlerimizi başkalarınınkinden ayırabilmek. Aşırı özdeşleşmenin tuzağına düşmemek. (Çünkü empati kurmak kendimizi kaybetmek, özsaygımızın ihlaline boyun eğmek anlamına gelmemeli) Sınırların olmadığı bir yerde gerçek empatinin var olamayacağını hep akılda tutmak.

Açıklık

Samimi bir açıklıkla karşılıklı güveni ve özeni beslemek; hoş görünme ya da sürekli uzlaşma ihtiyacından ziyade dürüstlüğe değer vermek. (Empati aynı fikirde olmak değil; anlamaya gönüllü olmaktır.)

Öz-Empati

Kendi deneyimlerine, düşüncelerine ve duygularına şefkatle yaklaşabilmek. Böylece yaşamı nasıl yorumladığını, hangi tutumları geliştirdiğini, davranışlarının hangi içsel kaynaklardan beslendiğini daha iyi kavrayabilmek.

Empatiyi kusursuz biçimde uygulamanın sihirli bir formülü elbette yok. Yine de yukarıda saydıklarımın ilişki türlerinin çoğunda daha sağlıklı bağlar kurabilmek için işe yarar mini bir kılavuz niteliğinde olabileceğini düşünüyorum. Bu listeyi bir reçete olarak değil, dönüp dönüp bakılabilecek küçük bir yol haritası olarak paylaşmak istedim sizlerle. Umarım bir sonraki konuşmanızda, anlaşmazlığınızda ya da yakınlık kurma çabanızda size eşlik eder, hayatınızı güzelleştirir. Okuduğunuz için teşekkür ediyorum.