IFLA Trend Raporu (2024)

| Geniş Özet |

Dijital çağda, kütüphaneler yalnızca bilgi erişim noktaları olmanın ötesine geçerek, topluma dijital beceriler kazandırma, yenilikçi çözümler sunma ve toplumsal gelişimi destekleme görevlerini üstlenmektedir. Bu bağlamda, Yapay Zeka (YZ) teknolojileri, kütüphanelerin sunduğu hizmetlerde önemli bir dönüşüm yaratma potansiyeline sahiptir. YZ’nin sunduğu çözümler, kütüphanelerin bilgi erişimi, organizasyonu ve dağıtımında daha verimli, kişiselleştirilmiş ve dinamik hizmetler sunmasına imkan tanımaktadır.

IFLA Trend Raporu 2024, on yıllık bir aradan sonra yapılan ilk büyük güncellemedir ve kütüphane alanının sürdürülebilirliğini desteklemeye yönelik önemli bir adım olarak öne çıkmaktadır. Stichting IFLA Global Libraries tarafından finanse edilen bu rapor, kütüphanelerin geleceğe daha iyi hazırlanmaları için önemli bir araç sunmayı amaçlar.

Her bir önceki rapor gibi bu raporun da temel amacı, gelecekte karşılaşılabilecek olasılıkları ele almak ve bu konuda düşünceye ve tartışmaya katkı sağlamaktır. Tüm düzeylerde, geleceğin bugünkü planlama ve strateji geliştirme süreçlerine entegre edilmesi gerektiğine dikkat çeker. Kütüphanelerin dayanıklı ve sürdürülebilir olabilmesi için, evrensel hakları en iyi şekilde toplulukların ihtiyaçlarına uyarlayabilme yeteneği, bu alanın güçlü bir yönüdür.

Bu raporu farklı kılan şey, sadece kütüphanelere veya teknolojiye odaklanmamış olmasıdır; bu alanlarda zaten birçok mükemmel yayın bulunmaktadır. Aynı zamanda, genel mega-trend raporu oluşturma çabasında da olmamıştır. Bunun yerine, rapor, bilgi ve bilgi sistemlerindeki eğilimleri daha geniş toplumsal bağlamlarla ilişkili olarak ele almayı hedefler. Bu bağlamda, rapor kapsamlı bir literatür incelemesine dayanmaktadır.

Ana hedefler şunlardır:

• Bilgi ve bilgiye erişimin evrensel bir hak olarak garanti altına alınması,
• Bilginin anlamlı bir şekilde kullanılmasının, sürdürülebilir kalkınma için temel bir koşul olduğuna dair kütüphanelerin misyonunu sürdürmesi,
• Geleceğe yönelik stratejilerin ve planların daha dirençli ve sürdürülebilir şekilde geliştirilmesi.

Bu sürümde, önceki raporlardan farklı olarak sadece bireysel eğilimler değil, bu eğilimlerin kesişimleri de ele alınmıştır. Kütüphanelerin gelecekte çalışmak zorunda kalacağı bağlamı büyük ölçüde bu kesişimler belirleyecektir. Bu nedenle rapor, yedi ana trendin yanı sıra bu trendlerin birleşiminden doğabilecek çeşitli gelecek senaryolarını da paylaşmaktadır.

Raporun İçeriği:

• Queensland Teknoloji Üniversitesi’nden Prof. Michael Dezuanni ve Dr. Kim Osman tarafından hazırlanmış geniş kapsamlı bir literatür incelemesi,
• 7 ana trend ve 29 alt trend ile bunların olumlu ve olumsuz yönlerinin değerlendirilmesi,
• Gelecekte karşılaşılabilecek senaryolar ve bu senaryoların nasıl şekilleneceğine dair öngörüler,
• Kütüphaneler, kurumlar ve bireysel uygulamalar için öneriler,
• Geleceği planlarken kullanılabilecek stratejik yapı taşları ve ek öğrenme materyalleri.

7 ana trend ve 29 alt trendle birlikte, kütüphanelerin gelecekte karşılaşabileceği fırsatlar ve zorluklar detaylı bir şekilde incelenmiştir.

1. Bilgi Uygulamaları Değişiyor

• Ana Trend: Bilgi ve bilgi sistemlerinde daha fazla çeşitliliğin ve kapsayıcılığın önemi artarken, yanlış bilgi (misinformation) ve dezenformasyonun yaygınlaşması büyük bir tehdit oluşturuyor.
• Alt Trendler:
• Marjinal toplulukların bilgiye erişimini sağlama,
• Geleneksel olmayan bilgi sistemlerinin entegrasyonu,
• Dijital platformlarda bilginin kişiselleştirilmesi,
• Bilgi regülasyonu ve aşırı düzenleme.
• Olumlu Yönler:
• Bilgi sistemlerinde daha fazla çeşitlilik ve kapsayıcılık,
• Teknoloji sayesinde bilgiye daha geniş erişim imkanı.
• Olumsuz Yönler:
• Yanlış bilginin yaygınlaşması,
• Dijital platformlarda bilginin belirli kesimler lehine kutuplaşması ve tek taraflı sunulması.

2. Yapay Zeka ve Diğer Teknolojiler Toplumu Dönüştürüyor

• Ana Trend: Yapay zeka (AI) ve yeni teknolojiler, bilginin nasıl üretildiğini, paylaşıldığını ve kullanıldığını köklü bir şekilde dönüştürüyor. Ancak bu durum, deepfake teknolojileri gibi tehditleri de beraberinde getiriyor.
• Alt Trendler:
• Generative AI (üretken yapay zeka) uygulamaları,
• Deepfake teknolojisinin yayılması,
• Bilgiye erişimde teknolojik engellerin azalması.
• Olumlu Yönler:
• Günlük görevlerin otomasyonu,
• Yeni ve daha yaratıcı bilgi üretim yolları.
• Olumsuz Yönler:
• Bilginin bütünlüğünün bozulması (özellikle deepfake içerikler),
• Yapay zekanın etik olmayan kullanımları.

3. Güven Yeniden İnşa Ediliyor

• Ana Trend: Hükümetlere, medyaya ve diğer kurumlara olan güvenin azalması, toplulukların şeffaflık ve hesap verebilirlik taleplerini artırıyor. Güvenin yeniden tesis edilmesi, demokrasinin sürdürülebilmesi için kritik.
• Alt Trendler:
• Kurumlara güvenin yeniden inşa edilmesi,
• Yerel haber kaynaklarının azalması,
• Açık bilgi hareketlerinin zorlukları.
• Olumlu Yönler:
• Şeffaf ve açık bilgi sistemleri,
• İşbirlikçi modellerle daha adil bilgi ekosistemleri yaratılması.
• Olumsuz Yönler:
• Hükümetlere ve medyaya olan güvende genel bir düşüş,
• Yerel haberciliğin ve haber kaynaklarının azalması.

4. Beceriler ve Yetenekler Daha Karmaşık Hale Geliyor

• Ana Trend: Dijital ve eleştirel becerilere olan ihtiyaç giderek artıyor. Özellikle yapay zeka ve dijital teknolojilerle etkileşim kurabilmek için gelişmiş yetenekler gerekiyor.
• Alt Trendler:
• Dijital okuryazarlığın artan önemi,
• Yeni medya ve eleştirel düşünme becerilerinin gerekliliği,
• Yaratıcı ve analitik düşünce becerilerine duyulan ihtiyaç.
• Olumlu Yönler:
• Bilgi okuryazarlığının artması, bireylerin bilgiye daha etkin erişimini sağlayabilir.
• Olumsuz Yönler:
• Dijital becerilere sahip olmayanların geride kalma riski.

5. Dijital Teknolojiler Eşitsiz Dağıtılıyor

• Ana Trend: Dijital uçurum, toplumlar arasındaki eşitsizlikleri derinleştiriyor. Dijital içerik üretiminde ve bilgiye erişimde eşitlik sağlanması giderek daha önemli hale geliyor.
• Alt Trendler:
• Dijital hizmetlerin adil bir şekilde dağıtılmaması,
• Kültürel içeriklerde eşitsiz üretim ve dağıtım,
• Erişimin yalnızca dijital platformlara kaydırılması.
• Olumlu Yönler:
• Dijital içerik üretiminde daha kapsayıcı sistemler geliştirilmesi.
• Olumsuz Yönler:
• Dijital erişimde uçurumun derinleşmesi ve internet bağlantısına sahip olmayan kesimlerin bilgiye erişememesi.

6. Bilgi Sistemleri Daha Fazla Kaynak Kullanıyor

• Ana Trend: Bilgi sistemlerinin artan enerji tüketimi ve e-atıklar, çevre üzerindeki olumsuz etkilerini artırıyor. Bilgi sistemleri ve teknolojileri sürdürülebilir olma baskısı altında.
• Alt Trendler:
• Bilgi sistemlerinin çevre üzerindeki olumsuz etkileri,
• Elektronik atıkların yönetimi ve enerji tasarrufu gereksinimleri.
• Olumlu Yönler:
• Yeşil ekonomi ile uyumlu, daha sürdürülebilir bilgi sistemleri geliştirme fırsatları.
• Olumsuz Yönler:
• E-atıkların ve enerji tüketiminin artması, çevresel sürdürülebilirliği zorlaştırabilir.

7. İnsanlar Topluluk Bağlantılarını Arıyor

• Ana Trend: Toplumlar arasında bağ kurma ve paylaşım alanlarına duyulan ihtiyaç artıyor. Özellikle topluluk merkezleri ve yerel girişimler, sosyal bağların güçlenmesine katkı sağlıyor.
• Alt Trendler:
• Sosyal izolasyona karşı topluluk odaklı girişimlerin artması,
• Çevrimiçi toplulukların potansiyel faydaları,
• Esnek çalışma düzenlerinin etkileri.
• Olumlu Yönler:
• Topluluk merkezlerinin artan önemi ve yerel inisiyatiflerin güçlenmesi.
• Olumsuz Yönler:
• Topluluk bağlarının zayıflaması ve yalnızlık duygusunun artması.

Bu rapor yalnızca kütüphaneler için değil, aynı zamanda bilgi ve bilgi sistemleri ile ilgilenen daha geniş bir kitle için hazırlanmıştır. Raporun amacı, yerel ve ulusal hükümetlerle yapılacak görüşmelere temel oluşturarak, gelecekte ne tür kütüphanelere ihtiyaç duyulacağına dair ortak bir anlayış geliştirmektir. Bu süreçte, kütüphanelerin topluluklar ve diğer paydaşlarla nasıl çalışacağına dair yeni yaklaşımlar da teşvik edilmektedir.

— — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — -

Kaynak: Dezuanni, M., & Osman, K. (2024). IFLA Trend Report 2024: Facing the future of information with confidence. Digital Media Research Centre, Queensland University of Technology. International Federation of Library Associations and Institutions. https://www.ifla.org/news/trend-report-2024-report-launched/