Evrim 77 — “Muhammedi Evrim Teorisi” | 10. Bölüm: M. Akif’in Damadı Ömer Rıza Doğrul

Selamet Dergisi ve “Tanrı Buyruğu” Tefsiri ile Desteklenen Evrim Teorisi

Ezher’den Meclis’e: Ömer Rıza Doğrul Kimdir?

Ömer Rıza Doğrul, Kahire doğumlu olup Ezher mezunudur. Mısır’da başladığı gazetecilik kariyerini İstanbul’a taşımış; Tasvîr-i Efkâr, Tevhîd-i Efkâr ve Cumhuriyet gibi dönemin önde gelen gazetelerinde yazmıştır.

Mehmed Âkif’in kızıyla evlenerek onun yakın çevresine girmiş, kayınpederinin Safahat’ını yeni harflerle yayıma hazırlamış ve Kur’ân-ı Kerîm’den Âyetler adlı derlemeyi neşretmiştir. Eşref Edip ve İsmail Hakkı İzmirli ile birlikte İslâm-Türk Ansiklopedisi’ni çıkarmıştır.

1925'te Türkiye-Mısır ilişkilerine dair yazıları nedeniyle İstiklâl Mahkemesi’nce tutuklanmış, kısa süre sonra serbest bırakılmıştır.

1950'de Demokrat Parti’den Konya milletvekili seçilmiş; Meclis Dışişleri Encümeni’nde görev yapmış ve Türk-Pakistan Kültür Cemiyeti başkanlığına getirilmiştir.

Dale Carnegie’den Dost Kazanmak ve İnsanlar Üzerinde Tesir Yapmak gibi Batılı best-seller’ları Türkçeye kazandırırken öte yandan Asr-ı Saâdet gibi kapsamlı İslâm tarihi serilerini de tercüme etmiştir.

The Spirit of Islam / Rûh-u İslâm / İslâm’ın Ruhu

Darwin’in destekçilerinden Seyyid Emir Ali’ye ait olan ve “Muhammedî” evrimcileri ele alan The Spirit of Islam, ilk kez 1891'de yayımlandı.

Ömer Rıza Doğrul, eseri Rûh-u İslâm adıyla Osmanlıcaya 1922'de çevirdi. Bu tercüme, ilerleyen yıllarda iki farklı yayıncı tarafından yeniden okuyucuyla buluşturuldu:

1979 — Ünsal Yayınevi, İstanbul Mustafa Tan, Ömer Rıza’nın Osmanlıca tercümesini Latin harfli günümüz Türkçesine aktardı. Eser Ruh-u İslâm: Müslümanlığın ve İslâm Mefkûresinin Gelişme Tarihi başlığıyla yayımlandı.

2007 — Ankara Musa Kazım Yılmaz, yine Ömer Rıza’nın tercümesini esas alarak dili sadeleştirdi ve dipnotlar ekledi. Kitap bu kez İslâm’ın Özü: İslâm ve Hıristiyanlığın Mukayesesi adıyla çıktı.

Seyyid Emir Ali hakkındaki bölüme buradan bakabilirsiniz:

[embed]Evrim 71 — “Muhammedî Evrim Teorisi” — 5 Teslis’i Savunan Ortodoks Cepheye Karşı, “Muhammedî Evrim Teorisini” Destekleyen Monoteist Muhalifler.yaratilisayetleri.medium.com

Selamet Dergisi ve Sırat-ı Müstakim (Sebilürreşad) Geleneğinin Devamı

Sırat-ı Müstakim / Sebilürreşad, Eşref Edib’in sorumluluğunda yayımlanan ve İsmail Hakkı İzmirli’nin evrim teorisini destekleyen yazılarına da yer veren önemli bir düşünce dergisidir.

Bu dergi, 1925 yılında Takrir-i Sükûn Kanunu kapsamında kapatılmıştır.

Ömer Rıza Doğrul, 1947 yılında Selamet dergisini yayımlamaya başlamıştır. Bu derginin temel amacı, Sebilürreşad geleneğini ve Mehmet Akif Ersoy’un fikrî mirasını devam ettirmektir.

Selamet dergisi, bu çizgide yayın hayatını sürdürürken, Ömer Rıza Doğrul özellikle İsmail Hakkı İzmirli’nin vefatından sonra da, evrim teorisi ile Müslüman düşünürler arasındaki ilişkiyi ele alan makaleleri yayımlamaya devam etmiştir.

Ömer Rıza Doğrul’un çıkardığı ve 1947 yılında yayımlanmaya başlayan Selamet dergisi, 1946’da vefat eden İsmail Hakkı İzmirli’nin evrim teorisinin fikrî kökenlerini Müslüman düşünürlere dayandıran makalelerini yeniden yayımlar.

Tanrı Buyruğu: Kur’ân-ı Kerîm’in Tercüme ve Tefsiri

İlk baskısı 1934'te İstanbul’da yapılan bu eser, Latin harfleriyle basılan ilk Türkçe Kur’an tercümelerinden biri olma özelliğini taşır. Tam adı Tanrı Buyruğu Kur’ân-ı Kerîm’in Tercüme ve Tefsîr-i Şerîfi’dir. Türk milleti tarafından büyük ilgiyle karşılanan kitap, 1947, 1955 ve 1980 yıllarında üç kez daha basıldı.

Ömer Rıza, dönemindeki Kur’an tercümelerini sert bir dille eleştirir: ona göre mevcut çeviriler asıl metnin ifade gücünü yansıtmaktan uzak, ilim, dil ve edebiyat bakımından yetersizdir. Kur’an’ı hakkıyla tercüme ve tefsir edebilmenin İslâm ilimlerinde derinleşmeyi, bunun için de bir ömür harcamayı gerektirdiğini vurgular. Eserin kırk yıllık birikimin ürünü olduğunu belirten Ömer Rıza, hazırlık sürecinde Kur’an’a dair hemen her kaynağı ve eski mukaddes kitapları titizlikle incelediğini ifade eder.

Tanrı Buyruğu’nda Evrimci Yansımalar

Evrim teorisini savunan pek çok ilahiyatçı gibi Ömer Rıza da Kur’an’ın çağın idrakine hitap eden yeni bir tercüme ve tefsirle sunulmasını zorunlu görmüş; bu anlayışla Tanrı Buyruğu’nu kaleme almıştır.

Ömer Rıza’ya göre evrim teorisine benzer fikirler, İslâm düşünürlerince çok daha önce dile getirilmiştir. Bu kanaatin izlerini tefsirinde açıkça görmek mümkündür; Kur’ân âyetlerini yorumlarken yaratılış ve insanın gelişimi meselesini zaman zaman bu perspektiften ele alır.

Ömer Rıza, bu pasajda “Rab” isminin anlam katmanlarını açımlarken tekâmül fikrinin aslında Kur’an’ın ilk ve en çok tekrar eden ilâhî sıfatında zaten mevcut olduğunu ileri sürer. İmam Râgıb’ın klasik sözlük çalışmasına dayanarak evrim teorisinin asırlarca öncesinde İslâm düşüncesinde bu fikrin filizlendiğini savunur.

Tanrı Buyruğu’nda Âdem ve İnsanın Yaratılışı

Ömer Rıza, tefsirinin Peygamberler bölümünde Âdem kıssasını ele alırken oldukça cesur bir tutum sergiler. Kur’an’ın Âdem’in ne zaman, nasıl doğduğunu ve ilk insan olduğunu açıkça söylemediğini vurgular. Bu boşluğu İslâm düşünce geleneğinden referanslarla doldurur: İmam Bâkır’ın “Babamız Âdem’den önce milyonlarca âdemler gelip geçmiştir” sözünü, Muhyiddin İbnü’l-Arabî’nin Fütûhât’ında aktardığı kırk bin yıl önceki bir başka Âdem’in varlığını ve İmâmiyye’nin otuz Âdem rivayetini art arda sıralar. Tüm bunlara Mevlânâ’nın tekâmül nazariyesini çağrıştıran şiirlerini de ekleyebileceğini belirtir.

“Kur’an-ı Kerim, Âdem’in ne zaman ve nasıl yaratıldığını anlatmadığı gibi, onun ilk insan olduğunu da açıkça söylemez. Bu sebeple İmam Bâkır, ‘Babamız Âdem’den önce milyonlarca âdemler gelip geçmiştir’ demiştir. Şeyh-i Ekber Muhyiddin Arabî de Fütûhât adlı muazzam eserinde, bizim Âdem babamızdan kırk bin yıl önce başka bir Âdem’in yeryüzünde yaşadığını kaydeder. İmamiyye’ye göre ise bizim Âdem babamızdan önce otuz Âdem gelmiş; her biri ile diğeri arasında dünya elli bin yıl ıssız kalmış, ardından elli bin yıl mamur olmuştur.

İslâm mütefekkirlerinin ve büyüklerinin bu düşüncelerine, meselâ Hazreti Mevlânâ’nın tekâmül nazariyesini ifade eden şiirlerini de ilâve etmek mümkündür. Biz bunu eserin metnine bırakıyor ve bu kadarla iktifa ediyoruz.

Yaratılış meselesinde ise Kur’an ile Tevrat arasındaki farka dikkat çeker. Havva’nın Âdem’in eğe kemiğinden yaratıldığına dair Tevrattaki anlatımın Kur’an tarafından onaylanmadığını, aksine Kur’an’ın erkek ve kadının aynı candan, aynı özden yaratıldığını bildirdiğini özellikle vurgular.

“Topraktan yaratılma” ifadesini ise evrimci bir okuyuşla yorumlar: Her insanın topraktan yaratılmış olması, toprağın özünden beslenen hayat hücresinin zamanla nutfe hâlini alması anlamına gelir. Bu yorum çerçevesinde Kur’an’ın yaratılış anlatısını Tevrat’tan bağımsız, akıl ve bilimle bağdaşır bir zemine oturtmaya çalışır.

Kur’an-ı Kerim, Âdem’in nasıl vücuda getirildiğinden de tafsilatlı biçimde bahsetmez ve Tevrat’ın anlattıklarını teyit etmez. Gerçi Kur’an, onun topraktan yaratıldığını söyler; fakat aynı zamanda her insanın da aynı tarzda topraktan yaratıldığını beyan eder:

‘Ey insanlar! Ölümden sonra dirilmekten şüphede iseniz, bilin ki Biz sizi topraktan, sonra bir nutfeden, sonra bir kan pıhtısından, sonra da bir çiğnem etten yarattık.’ (Hac, 5)

‘Allah sizi topraktan, sonra bir nutfeden, sonra bir kan pıhtısından yarattı; sonra sizi bir çocuk olarak meydana getirdi.’ (Mü’min, 67)

‘Arkadaşı onunla tartışırken dedi ki: Seni topraktan, sonra bir nutfeden yaratan, sonra seni tam bir insan olarak düzenleyen Allah’a mı inanmıyorsun?’ (Kehf, 37)

Toprak, beşer varlığının ilk menzilidir ve her insan topraktan yaratılmıştır. Nasıl mı? Bizzat Kur’an bunu şöyle açıklar:

‘Biz insanı toprağın özünden yarattık; sonra onu sağlam bir karargâhta bir nutfe yaptık.’ (Mü’minûn, 12)

‘İnsanı yaratmaya topraktan başladı. Sonra onu düzenledi, ona ruhundan üfledi ve size kulaklar, gözler ve kalpler verdi.’ (Secde, 7–9)

Demek ki insanın topraktan yaratılmasının manası, toprağın özünden yaratılmasıdır. Bu öz, bir nutfeye dönüşmektedir. Çünkü birçok gelişme safhasından sonra nutfe hâlini alan hayat cevheri, bütün gıdasını topraktan almaktadır. Bu son âyette dikkat çeken en önemli husus, Allah’ın her insana kendi ruhundan üflemesidir. Buradaki ‘ruh’, insanı sadece canlı kılan hayat unsuru değil; iyiyi kötüden ayırt etmesini sağlayan nefis, yani akıldır. Nitekim âyette ruhun üflenmesinden sonra insana kulak, göz ve kalp verildiği ifade edilir.

Kur’an-ı Kerim’in, Âdem’in ve Âdemoğullarının yaratılışı hakkında söyledikleri bu çerçevededir.

Âdem’in eşi Havva’nın yaratılışı konusunda ise Tevrat’ın anlattıkları Kur’an tarafından kabul edilmez. Tevrat’a göre Havva, Âdem’in kaburga kemiğinden yaratılmıştır (Tekvin, 2:21–22). Kur’an-ı Kerim ise bütün insanların tek bir nefisten yaratıldığını ve eşlerinin de ondan var edildiğini bildirir (Nisâ, 1). Yani Kur’an’a göre erkek ve kadın, bütün insanlar aynı candan, aynı özden, aynı cevherden yaratılmıştır. Diğer âyetler de bunu teyit eder (Nahl, 72; Rûm, 21).”

Sonuç: Bir Ezher Mezununun Kaleminde Kur’an ve Evrim

Ömer Rıza Doğrul, el-Ezher’in yetiştirdiği ilim geleneğinin temsilcisi olarak Kur’an ile evrim teorisi arasında bir çelişki görmez; aksine ikisi arasında derin bir uyum olduğunu savunur. Ömer Rıza’ya göre bu bakış açısı özgün bir yorum değil, İslâm düşünce tarihinin kadim birikiminden beslenen bir okuyuştur. İmam Bâkır’dan Muhyiddin İbnü’l-Arabî’ye, Mevlânâ’dan İmam Râgıb’a uzanan geniş referans çerçevesiyle o, tekâmül fikrinin modern bilimin çok öncesinde İslâm düşüncesinde mevcut olduğunu ileri sürer.

Ömer Rıza, evrim teorisiyle barışık pek çok ilahiyatçının izlediği yolu takip ederek bu meseleyi soyut bir tartışma düzeyinde bırakmaz; doğrudan Kur’an tercümesi ve tefsiri üzerinde yoğunlaşır. Tanrı Buyruğu, bu anlayışın somutlaştığı eserdir. Kırk yıllık birikimin ürünü olan bu tefsirde yaratılış âyetleri, Tevrat’ın literal anlatısından bağımsız, akıl ve bilimle bağdaşır bir zemine oturtulur. “Topraktan yaratılma” sade bir ifade olarak değil, toprağın özünden beslenen hayat cevherinin aşama aşama gelişiminin anlatımı olarak yorumlanır.

Evrim teorisinin dinî düşünceye katkısı bu noktada son derece anlamlıdır. Teorinin gündeme gelmesiyle birlikte pek çok ilahiyatçı, Kur’an’ı yeniden ve daha derinlikli biçimde okuma ihtiyacı duymuştur. Bu ihtiyaç, Kur’an üzerine yapılan çalışmaları nitelik ve nicelik bakımından büyük ölçüde artırmıştır. Ömer Rıza’nın Tanrı Buyruğu’nu kaleme almasındaki temel saik de budur: mevcut tercümelerin yetersizliğini aşmak, Kur’an’ı çağın idrakine ve bilimine yaraşır bir dille sunmak.

Seyyid Emir Ali’nin The Spirit of Islam’ını Türkçeye kazandırması, İsmail Hakkı İzmirli’nin evrimci makalelerini Selâmet dergisinde yeniden yayımlaması ve Tanrı Buyruğu’ndaki cesur tefsir anlayışı, Ömer Rıza’nın bu alandaki tutarlı ve bütünlüklü duruşunun göstergesidir.