Pran : भूमिकेशी प्रामाणिक निष्ठा जपणारे ‘प्राण’, जेव्हा शेर खानसाठी त्यांनी खान बादशाह नाकारला!

जेव्हा Prakash Mehra यांनी Pran साहेबांना Zanjeer चित्रपटासाठी करारबद्ध केले, तेव्हा दिवंगत Manoj Kumar यांनीही त्यांच्या Shor चित्रपटाचे काम सुरू केले होते. शोरमध्ये Khan Badshah नावाचे एक पात्र होते, जे प्राण साहेबांनी साकारावे अशी मनोज कुमार यांची इच्छा होती. म्हणून एके दिवशी, ते त्या भूमिकेवर चर्चा करण्यासाठी प्राण साहेबांकडे आले. प्राण साहेबांनी त्यांचे म्हणणे पूर्णपणे ऐकले आणि मग अत्यंत नम्रपणे खान बादशाहची भूमिका साकारण्यास नकार दिला. प्राण साहेब मनोज कुमार यांना म्हणाले, “जर प्रकाश मेहरा यांनी जंजीर बनवण्याचा विचार सोडून दिला, तरच मी तुमच्या चित्रपटात काम करू शकेन. आणि ते कधीच होणार नाही.”

तुम्हाला आश्चर्य वाटत असेल की Pran साहेबांना Manoj Kumar यांच्या Shor चित्रपटात काम का करायचे नव्हते. याचे कारण असे की, Zanjeer मधील Sher Khan आणि मनोज कुमार यांच्या शोरमधील Khan Badshah ही पात्रे जवळपास एकसारखीच, म्हणजे पठाणी बाज असलेली होती. एकाच वेळी दोन वेगवेगळ्या चित्रपटांमध्ये हुबेहूब एकच पात्र साकारणे प्राण साहेबांच्या व्यावसायिक प्रामाणिकतेला आणि कलेशी असलेल्या निष्ठेला योग्य वाटले नाही. केवळ पैशांसाठी किंवा संबंधांसाठी भूमिकेचा दर्जा खालावू नये आणि प्रेक्षकांनाही त्यात तोचतोचपणा वाटू नये, हाच त्यांच्या कामाचा अत्यंत प्रामाणिक दृष्टिकोन होता.

१९८९ मध्ये, Pran साहेबांनी Cine Blitz नावाच्या एका चित्रपट मासिकाला मुलाखत दिली होती. त्या मुलाखतीत प्राण साहेबांनी सांगितले होते की, Manoj Kumar यांच्या Upkar आणि Purab Aur Paschim या चित्रपटांमध्ये काम करताना त्यांना खूप आनंद झाला होता. उपकार हा तो चित्रपट होता ज्याने प्राण साहेबांची प्रतिमा पूर्णपणे बदलून टाकली. या चित्रपटाने त्यांना खलनायकाच्या भूमिकेतून एका अत्यंत संवेदनशील चरित्र अभिनेत्याच्या भूमिकेत स्थापित केले. तथापि, जेव्हा प्राण यांनी आपल्या तत्त्वांशी पक्के राहत मनोज कुमार यांच्या शोरमध्ये काम करण्यास नकार दिला, तेव्हा मनोज कुमार काहीसे नाराज झाले. त्यानंतर मनोज कुमार यांनी स्वतः दिग्दर्शित केलेल्या कोणत्याही चित्रपटात प्राण साहेबांना कास्ट केले नाही. या दोन दिग्गजांनी पुढे फक्त Dus Numbri आणि Sohanlal दिग्दर्शित Sanyasi (१९७५) या चित्रपटांमध्ये एकत्र काम केले, पण मनोज कुमार यांच्या स्वतःच्या दिग्दर्शनात ही जोडी पुन्हा दिसली नाही.

Manoj Kumar यांनी एकदा एका मुलाखतीत Pran साहेबांसोबत काम न करण्याच्या मुद्द्यावरही चर्चा केली होती. तो प्रसंग आठवून मनोज कुमार म्हणाले, “जेव्हा मी प्राण साहेबांना शोरची कथा ऐकवली, तेव्हा ते म्हणाले, ‘एक अडचण आहे. मी Prakash Mehra यांच्या चित्रपटात अशीच एक भूमिका साकारणार आहे. आणि मी प्रकाश मेहरा यांच्यासोबत आधीच करार केला आहे. जर तुम्ही तुमच्या शोर चित्रपटातील खान बादशाहची भूमिका दुसऱ्या कोणाला दिली, तर ही अडचण सुटेल.’” त्या मुलाखतीत मनोज कुमार यांनी हेही उघड केले की, प्राण साहेबांच्या उत्तराला प्रतिसाद म्हणून ते म्हणाले होते, “प्राण साहेब, मला तुमच्या या अजोड समर्पणाचे आणि निष्ठेचे कौतुक आहे. पण जसे तुम्ही प्रकाश मेहरा यांच्याशी एकनिष्ठ आहात, तसाच मी माझ्या पटकथेशी एकनिष्ठ आहे. मी माझी पटकथा बदलू शकत नाही. त्यामुळे हा विषय इथेच संपवूया. आपल्यापैकी कोणालाही याचा राग येणार नाही.”

जेव्हा Pran साहेबांनी नकार दिला, तेव्हा Manoj Kumar यांनी Shorमधील Khan Badshahची भूमिका Prem Nathजींना देऊ केली, जी प्रेमनाथजींनी स्वीकारली. पण याच काळात चित्रपटसृष्टीत कोणीतरी अशी अफवा पसरवली की प्राण साहेब आणि मनोज कुमार यांचे संबंध बिघडले आहेत आणि त्यांची मैत्री संपुष्टात आली आहे. पण यावर प्रतिक्रिया देताना मनोज कुमार यांनी त्याच मुलाखतीत सांगितले की, असे काहीही घडले नव्हते. शोरची भूमिका करण्यास नकार दिल्यानंतर अवघ्या तीनच दिवसांनी प्राण साहेब स्वतः मनोज कुमार यांच्या घरी गेले.

कलाकाराची खरी ओळख ही केवळ पडद्यावर दिसण्यात नाही, तर दिलेल्या शब्दाशी प्रामाणिक राहण्यात असते, हेच प्राण साहेबांनी दाखवून दिले. त्या दिवशी मनोज कुमार यांनी प्राण यांना Dus Numbri या चित्रपटाची कथा ऐकवली आणि नंतर प्राण यांनी १० नंबरी या चित्रपटात अत्यंत आनंदाने अभिनय केला, ज्यावरून त्यांच्यातील मैत्रीचा बंध किती घट्ट होता हेच सिद्ध होते.