Mekan ve Psikoloji Serisi – 1

Mekanlar ve Tercihlerimiz

Tercihler seçimlerimizi etkileyen en önemli kararlarımızdan oluşmaktadır. Hayatın her alanında varlık gösterdiğimiz ve irademizi ortaya koyan tercihlerimiz bazen oluşturulan mimari yapıları bazen de oturmak ya da yaşamak istediğimiz mekân üzerindeki en büyük belirleyicimizdir.

Yapılan her bina bireylerin ve toplumların ihtiyaçlarına ve tercihlerine göre şekillenerek yapılmıştır diyemesek de işlevsel olarak yapılan mekanlar için bu tanımı kullanabiliriz. Çünkü modern dünyadaki işlevsel yapıların pek çoğu bireylerin en hızlı ve pratik şekilde işlerini gerçekleştirebilme gayesinde olacak şekilde tasarlanmaktadır.

İnsanlar çevresindekileri seçerek algılamaktadır çünkü beyne iletilen veriler sadece örgütlendiğinde bir anlama kavuşur. (Gezer,2012)

İçine girdiğimiz bir mekânı algılamadaki ilk sürecimiz de bu şekilde başlar. Önce mekân içinde tercih edilen dokulara, eşyalara ve renklere bakarız. En sonunda ise bir bütün olarak tüm mekânı algılayarak beynimizdeki diğer tüm yaşanmışlıklarla birlikte mekâna bir anlam atfederiz.

Girdiğimiz her mekâna girmeden önce tercih mekanizmamız beynimizdeki uyaranlarla işlemeye başlar. Daha önceki yaşantılarımız tercihlerimizi belirleyerek mekanları seçeriz.

Photo by Clem Onojeghuo on Unsplash

Mekân tercihleriyle yapılan bir çalışma yaşlı erkek bireylerin emeklilik dönemindeki mekân tercihlerinde topluma fayda sağlayabilecekleri mekanlar bulmakta zorlandıklarını göstermiştir. Bu çalışma sonrasında bu probleme çözüm olarak yazar, yaşlı bireylerin gençlerle tecrübelerini paylaşabileceği tecrübe paylaşımı odaklı merkezler kurulması gerektiğini belirtmiştir. (Sağman,2019)

Bu çalışma yaşlı ve emeklilik dönemindeki kişilerin mekân tercihlerinde topluma fayda sağlayabileceği mekanlara yöneldiğini kanıtlar niteliktedir. Çünkü bu yaş grubu bir mekânı tercih ederken eski deneyimlerini genç kuşaklara aktarma isteğindedir. Bu yüzden yazar çözüm önerisi olarak bireylerin tercihleri doğrultusunda bir öneri geliştirmiştir.

Çünkü tercihlerimiz mekanlara olan bakış açımızı ve yönelimlerimizi etkiler. Bireysel olarak yaşanmışlıklarımız haricinde bilinçli ya da bilinçsizce (içinde bulunulan yaş grubu, kuşaklar…) mensup olduğumuz gruplar da tercihlerimizi şekillendirebilir.

Bu konuyla ilgili 2022 yılında yapılan çalışmada bir sosyal medya platformundaki kullanıcıların platformu kullanım süreleri fark etmeksizin mekân tercihlerinde platformun etkisi olduğu sonucunu ortaya çıkmıştır. (Çolak,2022)

Bu sonuca göre tercihlerimizi etkileyen pek çok etkenin olduğunu söyleyebiliriz.

Photo by Jakob Owens on Unsplash

Mekanlar ve tercihler ile ilgili olarak psikoloji bilimi birçok farklı bakış açısından yararlanmaktadır. Bunlar Daniel Kahneman’ın davranışsal ekonomi ve psikoloji perspektifi, Richard Layard’ın mutluluk ekonomisi, Martin Seligman’ın pozitif psikoloji yaklaşımı ve varoluşçu psikoloji yaklaşımının özgürlük ve aidiyet kavramları olarak sıralanabilir. (Büyükçorak,2024)

Nobel ödülü almış psikolog yazar Daniel Kahneman’ın “hızlı ve yavaş düşünme” tekniği mekân tercihlerimize uyarlandığında mekanları tercih etme sebeplerimizdeki düşüncelerimizin bilişsel süreçleri ortaya çıkar. Bir mekânı tercih etmeden önce ilk olarak mekan atmosferine, dizaynına, renklere ve dokulara dikkat kesilirken yavaş düşünme sürecinde daha çok içsel deneyimlerimiz ve geçmiş tecrübelerimiz ile duruma yaklaşırız.

Richard Layard bağlamında mekanlar ve tercihleri değerlendirdiğimizde ise karşımıza çıkan ilk kavram mutluluk kavramıdır. Layard’ın bakış açısına göre mekânsal tercihlerimiz mutluluk düzeyimizi arttırmaktadır. Mutlu bir yaşam sürmemizde ekonomik faktörler, sosyal etkileşimler ve bireysel tercihlerimiz de dikkate alındığında seçimlerimizin tercihlerimiz üzerindeki etkisi daha da artmaktadır.

Mekanları tercih etme eğilimleri ile ilgili yapılan bir araştırmada mekânın iç dekorasyonu, ışıklandırması ve renk tonları gibi fiziksel öğeler kişileri davet edici unsurlar olarak yüksek öneme sahipken tetikleyici unsur olarak arkadaş çevresinin belirleyici olduğu sonucu ortaya çıkmıştır. (Güzel,2020)

Layard’ın bakış açısından baktığımızda yapılan bu araştırma için sosyal etkileşimlerin daha önemli olduğunu söyleyebiliriz. Daniel Kahneman’ın “hızlı ve yavaş düşünme” tekniği ile baktığımızdaysa davet edici unsur olarak nitelendirdiğimiz fiziksel öğeler hızlı düşünme sürecimizi etkilerken yavaş düşünme ve karar alma boyutunda ise çalışmada tetikleyici unsur olarak belirlenen arkadaşlarımızdan aldığımız öneriler ve önceki deneyimlerimiz ile karar verdiğimizi söyleyebiliriz.

Pozitif psikolojinin kurucusu Martın Seligman’ın PERMA olarak adlandırdığı modeline mekan ve tercihlerimiz bakış açısıyla baktığımızda her bir harfin karşılık geldiği anlam ile bakmak doğru bir yaklaşım olacaktır.

P: Pozitif duygular

E: İlgi

R: İlişkiler

M: Anlam

A: Başarı

Anlamına gelmektedir. Bu model kapsamında mekanların kişilerde yarattığı atmosferle ilgili mimari anlamda bazı çıkarımlarda bulunulabilir. Mekanların kişilerde yaratacağı etkinin pozitif yönde olması, bireylerin ilgisini çekecek şekilde tasarlanması, mekanla olan ilişkilerde anlam ve hedef yönünde kendini mekâna ait hissetmesi gibi özellikler bu model kapsamındaki tasarımlarda dikkat edilecek öğeler olarak söylenebilir.

Varoluşçu yaklaşma bakıldığında ise kişilerinin anlam arayışlarının da mekanlar üzerindeki etkisi ön plandadır. Mekanlara sadece fiziki özelliklerinden dolayı değil aynı zamanda anlam arayışlarımız doğrultusunda yaklaştığımızı savunmaktadırlar.

Anlam arayışıyla yaklaşıldığında kişilerin kimlik inşası ve bu doğrultuda toplumsal olarak kültürlerin mekânsal aidiyet ile olan ilişkisi de varoluşçu yaklaşımın çıkarımlarındandır.

Sonuç olarak tercihlerimiz bilişsel süreçlerimizi etkiler. Bu süreçte eski deneyimlerimiz, sosyal ve bireysel çevrelerimiz, ekonomik düzeyimiz, hayata yüklediğimiz anlam arayışı ve kimlik oluşturma çabamız gibi unsurlar belirleyici rol oynamaktadır.

Yapılan her tercihe karşın yaklaşımların her biri farklı bakış açıları sunmaktadır. Bu bakış açıları hem mimari hem de psikoloji alanında alanyazını güçlendirerek farklı görüşlerin multidisipliner bir şekilde incelenmesine olanak tanır.

KAYNAKÇA:

1. Büyükçorak, M. (2024). Tercihler ve Mekân [Powerpoint Sunumu]. Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi
2. Gezer, H. (2012). Mekânı kavrama sürecinde algılama bileşenleri.
3. Çolak, K. (2022). Sosyal medyada görünür olma bağlamında benlik sunumu: Instagram’da mekân tercihleri üzerine bir araştırma.
4. Sağman, M. M. (2019). Yaşlı erkek bireylerin mekân tercihleri: İstanbul örneği (Master’s thesis, Sosyal Bilimler Enstitüsü).