Türkiye’nin Sınır Stratejileri ve Komşu Ülkelerle Dinamikler

Sınır güvenliği, bir ülkenin ulusal güvenliğini, toprak bütünlüğünü ve ekonomik istikrarını korumak açısından kritik öneme sahiptir. Etkin sınır güvenliği politikaları; yasadışı silah, uyuşturucu ve insan kaçakçılığını önler, terör örgütleri ile çeşitli suç çetelerinin ülkeye sızmasını engeller. Ayrıca kaçakçılığı önleyerek yerli üreticileri ve vergi sistemini korur, yasadışı ve kontrolsüz göçü engelleyerek toplumsal düzenin sürdürülmesine katkı sağlar. Bu bağlamda, özellikle son yıllardaki düzensiz göç dalgası dikkate alındığında, sınır güvenliği yalnızca göçü engelleme politikası olarak görülmemelidir.

Küreselleşme de göz önüne alındığında, en güçlü olduğu sanılan bir ülke dahi uluslararası güvenlik konularında başka güçlerin yardımına ihtiyaç duymaktadır. Bu noktada sınır paylaşılan ülkeler ile sınır güvenliği konusunda sebebi ne olursa olsun bir işbirliği yürütmemek, sadece problemlerin devamına, hatta büyümesine yol açacaktır(Özcan,2011).

Bu hususta 2015 Paris Saldırıları bir örnek teşkil etmektedir. 13 Kasım 2015’te Paris’te terör örgütü IŞİD tarafından koordine edilen saldırılar düzenlendi. Bu saldırılar sonucunda en az 130 kişi hayatını kaybetti ve 350’den fazla kişi yaralandı(Encyclopædia Britannica, 2015). Bu olaylar sonrasında Fransa, İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra ilk defa tüm sınırlarını kapattı(Dağdelen & Yılmaz, 2020). Saldırıyı düzenleyenlerden birinin yakınında sahte bir Suriye pasaportunun bulunması yeni bir tartışmaya yol açmıştır. Söz konusu sahte pasaportun sahibinin sığınmacı gibi görünerek Türkiye dahil altı ülkeyi geçerek Fransa’ya girdiği açıklanmıştır(Euronews, 2015). Bu dönemde bir milyonu aşan mülteci ile Avrupa Sığınmacı Krizi zirve noktasındaydı(Peters, Engelen ve Cassimon, 2023). Hala tam olarak kesinleştirilemese de saldırganların bu mülteci akımı içine karışarak ülkeye girdikleri düşünülüyor. Bu saldırıyı düzenleyen teröristlerden birinin Türkiye’ye giriş yaptığı ve sonrasında Fransa’ya geçtiği Türkiye istihbaratı tarafından Fransa’ya “IŞİD’li ve muhtemel terör şüphelisi” notu ile bildirilmişti. Fakat iki kez bildirim yapılmasına rağmen Fransa’dan cevap gelmemiştir.(Habertürk, 2025).

Bu konuda bir diğer örnek olarak 2017 Londra Köprüsü saldırısı görülebilir. 3 Haziran 2017’de üç saldırgan bir minibüsü Londra Köprüsü’ndeki yayaların üstüne sürdü. Sonrasında minibüsten inip Borough Market’e giderek dışarıdaki insanları bıçakladılar. Saldırıda 8 kişi öldü ve 48 kişi yaralandı(BBC, 2017). Bu saldırıyı düzenleyen teröristlerden biri, daha önce IŞİD’e katılmak için Türkiye üzerinden Suriye’ye gitmek isterken Bologna Havalimanı’nda İtalyan güçler tarafından durdurulmuştu. Telefonundan IŞİD propaganda videoları çıkmış fakat terör suçundan yargılanmasına yetecek kanıt bulunamaması sebebiyle serbest bırakılmıştı(Odatv, 2017). Bu olaydan sonra, Avrupa tabanlı ve İngiltere tarafından da erişilen terörizm şüpheli kişiler listesine eklenmiş ve bir İtalyan yetkilinin ifadesine göre İngiltere’ye bu kişi hakkında uyarı gönderilmişti(The Guardian, 2017). Görünüşe göre bu uyarı ya İngiltere tarafından önemsenmemiş veya hiç alınmamıştı.

Gösterilen iki örnekte de eğer sınır güvenliği konusunda işbirliği yapılıp iletişim kanallarına yeterli önem gösterilseydi, bu terör eylemleri önlenebilirdi. Bu nedenle sınır güvenliği konusunda öncelikle sınır komşuları ile başlayıp, sonrasında diğer ülkelerle de işbirliği ve politika çalışmaları yapmak elzemdir.

Türkiye’nin Konumu

Türkiye Cumhuriyeti hem Asya hem de Avrupa kıtalarında yer alan stratejik konumuyla birçok kara ve deniz komşusuna sahiptir. Kara komşularımız arasında kuzeydoğuda Gürcistan, doğuda Ermenistan, Azerbaycan ( Nahçıvan) ve İran, güneyde Irak ve Suriye, batıda ise Yunanistan ve Bulgaristan yer almaktadır. Deniz komşularımız arasında kuzeyde Rusya Federasyonu ve Ukrayna, kuzeybatıda Romanya, güneyde Libya, Mısır, İsrail ve Lübnan yer almaktadır. Yazının ilerleyen bölümünde sınır güvenliği, farklı yönleriyle, ülke bazında değerlendirilecektir.

Gürcistan

Türkiye, Gürcistan’ın bağımsızlığını 16 Aralık 1991 tarihinde tanımıştır. Diplomatik ilişkilerin tesisine ilişkin protokol ise 21 Mayıs 1992 tarihinde imzalanmış ve karşılıklı olarak elçilikler açılmıştır(T.C Dışişleri Bakanlığı, Gürcistan Siyasi İlişkileri). Bölge yaklaşık 400 yıl Osmanlı egemenliğinde, daha önce de Selçuklu Hanedanı egemenliğinde kalmıştır(Somel, 2012). Gürcistan, Türkiye’nin en sorunsuz komşularından biridir.

Sınırda Ekonomik İlişkiler

Türkiye ile Gürcistan arasında Sarp Sınır Kapısı başta olmak üzere Türkgözü ve Aktaş sınır kapıları aktif olarak kullanılmaktadır. Gürcistan, Güney Kafkasya’ya açılan kapı konumunda olduğu için ticaret hacmi yüksektir. Türkiye ile Gürcistan arasında 2007 yılında Serbest Ticaret Anlaşması (STA) yapılmıştır. Bu anlaşma ile ticaret teşvik edilmektedir.

Bu sınırımızdan Bakü-Tiflis-Ceyhan (BTC) petrol boru hattı ve Bakü-Tiflis-Erzurum (BTE) doğalgaz boru hattı geçmektedir. Ayrıca lojistik açıdan Bakü-Tiflis-Kars (BTK) demiryolu hattı bulunmaktadır.

Sarp Sınır Kapısı, diğer sınır kapılarından daha yoğun olarak kullanılmaktadır. 2025 Ocak-Şubat aylarında Sarp Sınır Kapısı’ndan toplam 98.620, Türkgözü Sınır Kapısı’ndan 6.394, Aktaş Sınır Kapısı’ndan 18.029 araç geçiş yapmıştır. Bu araçların çoğu ticari araçlardır(T.C. İçişleri Bakanlığı, 2025). Bu dengesizlik dışında ekonomik açıdan büyük bir problem görülmemektedir.

İnsan Geçişleri ve Göç

Gürcistan ve Türkiye vatandaşları 2011’den bu yana iki ülke arasında pasaportsuz, yalnızca kimlikle seyahat edebilmektedir.

Yasa dışı göç ve insan kaçakçılığı daha çok bireysel ve küçük gruplar halinde görülür. Gürcistan Türkiye üzerinden Avrupa’ya yönelen göç yolları için bir transit ülke konumundadır. Fakat bu durum alınan sıkı tedbirler ile kontrol altındadır.

Geçmişte Abhazya ve Güney Osetya krizleri sonucunda mülteci akınları yaşanmıştır fakat günümüzde insan geçişleri ve göç açısından büyük ölçekli bir problem görülmemektedir.

Sınırda Askeri Dinamikler

Türkiye-Gürcistan sınırı iki ülke arasında süregelen iyi ilişkiler nedeniyle güvenli bir sınır olarak kabul görmektedir. Türkiye, Gürcistan’ın NATO entegrasyon süreci kapsamında Gürcistan ordusunun modernizasyonuna katkı sağlamaktadır.

İki ülke sınır güvenliği konusunda ortak tatbikatlar ve programlar düzenlemektedir. Bu sınırımızda terör tehdidi düşük seviyededir. Aynı zamanda, yasa dışı geçişler ve organize suç örgütleriyle mücadelede askeri işbirliği yapılmaktadır.

Ermenistan

Türkiye, Ermenistan’ın bağımsızlığını 16 Aralık 1991 tarihinde tanımış; Ermenistan’ın bölgesel ve uluslararası kurumlar ile bütünleşmesi yönünde çaba harcamıştır. Ermenistan, Türkiye tarafından Karadeniz Ekonomik İşbirliği Teşkilatı’na (KEİ) kurucu üye olarak davet edilmiştir. Fakat Karabağ Savaşı ile diplomatik ilişkiler durmuş, Ermenistan’ın 1993 yılında Azerbaycan’ın Kelbecer bölgesini işgal etmesinden sonra Türkiye ile Ermenistan arasındaki sınır kapatılmıştır. 2022 yılında doğrudan uçuşlar başlamış, kargo taşımacılığı mümkün hale gelmiştir. Ermenistan ile normalleşme süreci Azerbaycan ile yakın istişare içinde yürütülmektedir(T.C Dışişleri Bakanlığı, Ermenistan Siyasi İlişkileri).

Sınırda Ekonomik İlişkiler

Türkiye, Ermenistan ile Kars Anlaşması ile belirlenen 328 km’lik bir sınıra sahiptir. Sınırda Ermenistan’a geçiş yapan karayolu Alican Sınır Kapısı ile demir yolu ile ulaşım sağlanan Akyaka Sınır Kapısı bulunmaktadır fakat bu iki kapı da 1993’ten bu yana kapalıdır. Bu nedenle sınırda direkt olarak kara ticareti yoktur fakat ticaret üçüncü ülkeler üzerinden yürütülmektedir. Bu ticaret genellikle Gürcistan ve İran üzerinden ihracat şeklinde gerçekleşir(Keskin Köylü, 2017). Aynı zamanda daha önce de bahsedildiği üzere hava yolu ile direkt ticaret mümkündür.

Türkiye’den Ermenistan’a yaklaşık olarak 600 çeşit ürün ithat edilirken, Ermenistan’dan Türkiye’ye sadece 20 çeşit ürün ihraç edilmektedir(Ermenihaber, 2024).

İnsan Geçişleri ve Göç

İki ülke arasındaki sınır kapıları kapalı olduğundan dolayı doğrudan insan geçişi bulunmamaktadır. Fakat, 2022 yılında başlayan normalleşme süreci kapsamında, iki ülkenin vatandaşları havayolu ile seyahat edebilmektedir. İki ülkenin vatandaşları da seyahat için e-vizeye tabidir.

Türkiye- Ermenistan arasında yasa dışı göç ve insan kaçakçılığı açısından büyük ölçekli bir problem bulunmamaktadır. Türkiye’de kaçak çalışan Ermenistan vatandaşları olduğu bilinmektedir fakat bu durum kontrol altındadır. Geçmişte Ermenistan’dan Türkiye’ye lokal olarak işçi göçü gerçekleşmiştir.

Sınırda Askeri Dinamikler

Türkiye-Ermenistan sınırında askeri birlikler ve güvenlik önlemleriyle sınır güvenliği sağlanmaktadır. İki ülke arasında Gürcistan örneğinin aksine askeri iş birliği ve ortak tatbikatlar bulunmamaktadır. Ermenistan’ın Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü (KGAÖ) üyesi olması ve Türkiye’nin NATO üyesi olması nedeniyle iki ülke farklı bloklarda yer almaktadır. Fakat Ermenistan, 12 Haziran 2024 tarihinde KGAÖ’den çekileceğini duyurmuş ama kesin tarih vermemiştir(Politico, 2024).

Bu sınırda terör tehdidi düşük seviyede kabul edilmektedir. Sınırın kapalı olması ve askeri önlemler sayesinde yasadışı geçişler ve kaçakçılık kontrol altındadır.

Azerbaycan

Türkiye, Azerbaycan’ın bağımsızlığını 9 Kasım 1991’de tanıyan ilk devlet olmuştur. Diplomatik ilişkiler 14 Ocak 1992’de kurulmuş ve Bakü’de Başkonsolosluk olarak görev yapmakta olan temsilcilik Büyükelçilik düzeyine yükseltilmiştir. Ayrıca Nahçıvan ve Gence de Başkonsolosluklar bulunmaktadır. Azerbaycan’ın ise Ankara, İstanbul ve Kars’ta Başkonsoloslukları bulunmaktadır(T.C Dışişleri Bakanlığı, Azerbaycan Siyasi İlişkileri).

Azerbaycan Türkiye’nin en sorunsuz ve en yakın ilişkide olduğu komşusudur.

Sınırda Ekonomik İlişkiler

Türkiye ile Azerbaycan’ın tek kara bağlantısı Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti üzerindendir. Bu sınır 13km uzunluğu ile Türkiye’nin en kısa kara sınırıdır. Iğdır ilimizde bulunan Dilucu Sınır Kapısı ile Nahçıvan’a geçilebilmektedir. Aynı zamanda aynı sınır kapısından geçmek üzere demiryolu ulaşımını mümkün kılacak çalışmalar 2012’den bu yana sürmektedir(Nahçıvandemir).

Dilucu Sınır Kapısı, Azerbaycan ile ticaret açısından önemli bir rol oynamaktadır. 2025 Ocak-Şubat aylarında bu sınır kapısından çoğu ticari olmak suretiyle 40.504 araç geçmiştir(T.C. İçişleri Bakanlığı, 2025).

Dilucu Sınır Kapısı’nın yoğunluğu dışında sınır ticaretinde bir problem görülmemektedir.

İnsan Geçişleri ve Göç

Dilucu Sınır Kapısı’ndan iki ülke vatandaşları vizesiz, pasaport veya kimlik kartları ile rahatlıkla geçiş yapabilmektedir. Geçiş kolaylığı nedeniyle insan hareketliliği yüksektir. Bu nedenle üçüncü ibr ülkenin vatandaşlarının Azerbaycan’dan Türkiye’ye veya Türkiye’den Azerbaycan’a geçmeye çalıştığı durumlar gözlenmektedir, fakat bu durum nadirdir.

Türkiye-Azerbaycan sınırında yasadışı göç veya kaçakçılık bakımından önemli bir risk bulunmamaktadır.

Sınırda Askeri Dinamikler

Türkiye-Azerbaycan sınırı, iki ülke arasındaki iyi ilişkiler ve stratejik işbirliği nedeniyle güvenli bir sınır olarak kabul edilmektedir. 15 Haziran 2021 tarihinde imzalanan Şuşa Beyannamesi ile Türkiye ve Azerbaycan birbirini müttefik olarak kabul etmektedir. Sınırda iki ülkenin askeri güçleri ortak tatbikat gerçekleştirmektedir.

Türkiye-Azerbaycan sınırında terör riski düşüktür. İki ülke arasındaki yüksek işbirliği nedeniyle bu sınırda göze çarpan bir problem yoktur(Haber Global, 2021).

İran

Türkiye, İran ile 400 yıla yakın süredir değişmeyen 560 km’lik bir sınırı paylaşmaktadır. İran ile ilişkiler halihazırda içişlere karışmama, karşılıklı saygı ve iyi komşuluk ilkeleri zemininde sürdürülmektedir. İki ülke arasındaki diyaloğun bölgesel konularda işbirliği sağlamak amacıyla ilerletilmesi yönünde çaba gösterilmektedir(T.C Dışişleri Bakanlığı, İran Siyasi İlişkileri).

Sınırda Ekonomik İlişkiler

Türkiye- İran sınırında, Ağrı’da Gürbulak, Van’da Kapıköy, Gelincik ve Çilli, Hakkari’de Esendere, Iğdır’da ise Borualan isimli sınır kapıları bulunmaktadır. Bu sınır kapılarından Gürbulak, Kapıköy ve Esendere açık, Borualan ve Gelincik kapalı, Çilli ise açılması planlanan durumdadır.

Birçoğu ticari araç olmak üzere 2025 Ocak-Şubat aylarında Gürbulak Sınır Kapısı’ndan 33.108, Kapıköy Sınır Kapısı’ndan 17.010, Esendere Sınır Kapısı’ndan 9.503 araç geçmiştir(T.C. İçişleri Bakanlığı, 2025). Gürbulak Sınır Kapısı diğer sınır kapılarına göre daha yoğun bir şekilde kullanılmaktadır ve zaman zaman yoğunluk ve uzun bekleme süreleri yaşanmaktadır.

İran’ın ucuz doğal gaz ve elektriğini kullanarak yaptığı üretim ile çevre ülkelere hammadde tedariğinde bulunmaktadır. 2022 yılında İran, ülkemize 822 milyon dolar (%12) değerinde alüminyum ihraç etmiştir(Tahran Ticaret Müşavirliği, 2023).

İran’ın iç politikasındaki değişimler ve uluslararası yaptırımlar iki ülke arasındaki ticareti yüksek oranda etkilemektedir. Bu husus İran ile ticaret konusunda göz önünde bulundurulmalıdır.

Türkiye-İran sınırı uyuşturucu trafiği açısından oldukça problemlidir. Avrupa’ya nakledilen uyuşturucunun %20-%30 oranındaki miktarının Afganistan-İran-Türkiye-Balkanlar güzergahında aktığı düşünülmektedir. Kaçakçılık ve Organize Suçlarla Mücadele Başkanlığı’nın verilerine göre Türkiye’de sentetik uyuşturucu suçuna karışan on dokuz farklı milliyet içerisinde İran %69 ile en geniş grubu oluşturmaktadır(Birdişli & Gören, 2018).

İnsan Geçişleri ve Göç

Türkiye ile İran arasındaki insan geçişleri iki ülkenin vatandaşları için de pasaport ile vizesiz şekilde yapılabilmektedir.

Türkiye-İran sınırın belirli bir kısmı dağlık alanlardan geçmektedir. Bölgenin coğrafi özelliklerine bağlı olarak bu bölgelerde yaz ayları dahi sert iklim koşullarına sahiptir. Bu nedenle bu dağlık alanlardaki sınır güvenliğini sağlamak zordur. Bu coğrafi elverişsizlik nedeniyle, bölge uzun yıllardır kaçakçılık, yasa dışı sınır ihlalleri ve kontrolsüz göç hareketlerine mekan olmuştur(Cihangir, 2010).

2014 yılından 2024 Ağustos’a kadar toplam 44.476 İranlı kaçak göçmen yakalanmıştır(T.C. İçişleri Bakanlığı Göç İdaresi Başkanlığı). Aynı zaman aralığında yakalanan 769.378 Afganistan uyruklu kaçak göçmenin önemli bir kısmının da İran üzerinden Türkiye’ye girdiği bilinmektedir(BBC News Türkçe, 2023).

Sınırda Askeri Dinamikler

Türkiye-İran sınırı güvenlik açısından da problemler barındıran bir sınır hattı olarak bilinmektedir. İki ülke arasında sınır güvenliğini sağlamak için ortak operasyonlar ve toplantılar düzenlense de sınırdaki problemler devam etmektedir.

Sınırda PKK/PJAK gibi terör örgütlerinin varlığı ve dönem dönem bu örgütlerin üst düzey yöneticilerinin İranlı yöneticiler ile olan yakın temasları Türkiye için soru işareti oluşturmaktadır(Gören & Birdişli, 2018).

2021 yılında ABD’nin Afganistan’dan çekilmeye başlaması sonrasında sınırın 295 km’lik Van-İran kısmına üç metre yüksekliğinde bir güvenlik duvarı inşa edilmeye başlanmıştır(Amerikanın Sesi, 2021). Fakat bu duvarın aşılabilirliği ve yeni rotaların bulunabilirliğinden ötürü bu duvarın göçü engellemede ne kadar başarılı olacağı tartışmalıdır(Deutsche Welle Türkçe, 2021).

Irak

Türkiye’nin Irak ile siyasi ilişileri Türkiye, Irak ve İngiltere arasında imzalanan 5 Haziran 1926 tarihli “Ankara Hudut ve Münasebat-ı Hasane-i Hemcivari Antlaşması”na dayanmaktadır. İlk diplomatik ilişkiler de 1928 yılında kurulmuştur. Irak ile ilişkilerimizin ana hatlarını Irak’ın siyasi birliği ve toprak bütünlüğünün korunması, farklı alanlardaki ilişkilerin geliştirilmesi, özellikle PKK terör örgütü olmak üzere farklı terör örgütleriyle mücadelede işbirliği ve Irak’da yaşayan Türkmen soydaşlarımızın haklarının gözetilmesi oluşturmaktadır(T.C Dışişleri Bakanlığı, Irak Siyasi İlişkileri).

Sınırda Ekonomik İlişkiler

Türkiye-Irak sınırı 378 kilometre uzunluğunda olup Türkiye’nin en uzun üçüncü kara sınırıdır. Bu sınırımızda Hakkari il sınırı içerisinde Şemdinli-Derecik ve Çukurca-Üzümlü, Şırnak il sınırı içerisinde Habur ve Gülyazı sınır kapıları bulunmaktadır. Gülyazı Sınır Kapısı kapalı, diğer sınır kapıları açık durumdadır. İki ülke arasındaki ticareti geliştirmek adına Türkiye-Irak demiryolu bağlantısı için çalışmalar devam etmektedir(Rayhaber, 2012).

2025 yılı Ocak-Şubat döneminde çoğu ticari araç olmak kaydıyla Habur Sınır Kapısı’ndan 295.518, Üzümlü Sınır Kapısı’ndan 9.558 araç geçiş yapmıştır(T.C. İçişleri Bakanlığı, 2025). Habur Sınır Kapısı, Türkiye’nin en yoğun sınır kapılarından biri olup, Irak ile ticaretin büyük bir bölümünü gerçekleştirmektedir. Aynı zamanda Habur Sınır Kapısı’nda yoğunluk ve uzun bekleme süreleri görülebilmektedir. Türkiye, Irak’tan çoğunlukla petrol ve petrol ürünleri ithal etmektedir.

Irak’ın siyasi istikrarsızlığı ve güvenlik problemleri dönem dönem ticaretin sürdürülebilirliğini sorgulatsa da iki ülke arasında ticaret bakımından büyük bir kriz bulunmamaktadır.

İnsan Geçişleri ve Göç

Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları Irak’a sadece pasaport ile vizeye gereksinim duymadan geçiş yapabiliyorken. Irak vatandaşları Türkiye’ye geçiş için vizeye ihtiyaç duymaktadır.

Irak bağımsızlığını Birinci Dünya Savaşı sonrasında İngiltere’den kazanmıştır. Bu süreçte Irak’ın sınırları çarpık ve çıkar amaçlı çizilmiştir. Aynı etnik gruba veya mezhebe mensup insanlar, hatta akrabalar dahi farklı devletlerinn yönetimi altında kalmıştır(Gent, 2004, ss. 15–16; Salihi, 2008, s. 15). Bu durum bölgede günümüze kadar süren bir çatışma ve güvensizlik ortamının doğmasına ve ülkeden dışarıya göçlerin yaşanmasına sebep olmuştur.

Türkiye’de 2014 yılından 2024 Ağustos’a kadar toplam 116.338 Iraklı kaçak göçmen yakalanmıştır(T.C. İçişleri Bakanlığı Göç İdaresi Başkanlığı). Aynı zamanda başka uyruktan kaçak göçmenlerin bu sınırdan geçiş yapmaya çalıştığı bilinmektedir.

Bu sınırda özellikle petrol, sigara, uyuşturucu ve gıda ürünleri şeklinde zaman zaman kaçakçılık görülmektedir.

Sınırda Askeri Dinamikler

Türkiye-Irak sınırı güvenlik açısından hassas ve risk barındıran bir sınır hattıdır. Belirli dönemlerde ülkeler arası işbirliği ve ortak operasyonlar düzenlenmiş olsa da sınır bölgesindeki sorunlar devam etmektedir.

Bu sınırdaki en büyük güvenlik sorunu PKK terör örgütünün Kuzey Irak’taki varlığıdır. PKK terör örgütü özellikle Hakurk, Avaşin–Basyan, Kandil ve Sincar bölgelerinde faaliyet göstermektedir.

Şırnak, Hakkari ve Mardin illerinde sınır bölgelerinde gözetleme kuleleri, insansız hava araçları ve güvenlik duvarları ile durum kontrol altına alınmaya çalışılmaktadır fakar sınırdaki dağlık ve engebeli arazi kaçakçılık ve yasa dışı geçişleri engellemeyi zorlaştırmaktadır.

Suriye

Türkiye- Suriye ilişkileri tarih boyunca çoğunlukla gergindir. Türkiye’ye göre Suriye teröre ev sahipliği yaptığı için, Suriye için ise Türkiye Hatay üzerinde hak iddia ettiği için uzun bir süre ilişkilerde ilerleme olmamıştır. 1998 yılında Adana Mutabakatı ile olumlu yönde gelişen ilişkiler 2011 yılında Suriye İç Savaşı ile yerini tekrar gerginliğe bırakmıştır. 1998–2011 arasındaki dönem Türkiye-Suriye ilişkilerinin tek olumlu dönemidir(Kuyaş, 2012). Geçtiğimiz günlerde Suriye’de bir geçiş hükümeti kurulmuş ve Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı bu durumu “memnuniyetle” karşılamıştır(BBC News Türkçe, 2023). Bölgedeki istikrarsızlığın sürüp sürmeyeceği ise henüz meçhuldur.

Sınırda Ekonomik İlişkiler

Türkiye-Suriye sınırı 911km’lik uzunluğuyla Türkiye’nin en uzun kara sınırıdır. Bu sınırımızda Gaziantep il sınırında Karkamış, Hatay’da Yayladağı ve Cilvegözü, Kilis’te Öncüpınar ve Çobanbey, Mardin’de Nusaybin ve Şenyurt, Şanlıurfa’da Akçakale, Ceylanpınar ve Mürşitpınar sınır kapıları bulunmaktadır. Bu sınır kapılarından Karkamış, Yayladağı, Cilvegözü, Öncüpınar, Nusaybin, Akçakale, Ceylanpınar açık durumda. Çobanbey geçici olarak açık, Mürşitpınar Sınır Kapısı ise sadece dini bayramlarda açık durumdadır. Diğer sınır kapıları şu anda kapalıdır.

2025 yılı Ocak-Şubat döneminde çoğunluğu ticari olmakla birlikte Karkamış Sınır Kapısı’ndan 12.188, Yayladağı Sınır Kapısı’ndan 89, Cilvegözü Sınır Kapısı’ndan 53.606, Öncüpınar Sınır Kapısı’ndan 36.968, Çobanbey Sınır Kapısı’ndan 29.966, Akçakale Sınır Kapısı’ndan 25.235, Ceylanpınar Sınır Kapısı’ndan 4.898 araç geçiş yapmıştır(T.C. İçişleri Bakanlığı, 2025).

Suriye ile ticaret 2011 yılı öncesinde oldukça aktif olmasına rağmen iç savaş sürecinden sonra büyük oranda azalmıştır. Günümüzde ise daha çok insani yardım, tarım ürünleri, tekstil ve inşaat malzemeleri olarak yürütülmektedir.

Sınırda zaman zaman petrol, sigara, uyuşturucu kaçakçılığı olayları yaşanmaktadır.

Suriye’nin istikrarsızlığı ve sınır hattında terör örgütlerinin özellikle kuzeyde terör örgütü PKK/YPG’nin varlığı ticaretin sürdürülebilirliğini zora sokmaktadır.

İnsan Geçişleri ve Göç

Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları pasaportu ile, vize gerekmeksizin Suriye’ye giriş yapabilmektedir. Suriye vatandaşları ise Türkiye’ye girebilmek için vizeye gereksinim duymaktadırlar.

Türkiye-Suriye sınır hattı, yasa dışı geçişler açısından en hareketli sınır bölgelerinden biridir. 2011’de başlayan Suriye İç Savaşı ile birlikte Türkiye’ye büyük bir göç hareketi başlamıştır. Günümüzde bu göç hareketi sonucunda Türkiye’de 2 milyon 938 bin 261 geçici koruma statüsünde Suriyeli bulunmaktadır(T.C. İçişleri Bakanlığı Göç İdaresi Başkanlığı, 2023). Türkiye’de 2014 yılından 2024 Ağustos’a kadar toplam 480.249 Suriyeli kaçak göçmen yakalanmıştır(T.C. İçişleri Bakanlığı Göç İdaresi Başkanlığı).

Günümüzde Suriye’de durum daha stabil gözükse de gelecekte bu durumun nasıl ilerleyeceği bilinmemektedir.

Sınırda Askeri Dinamikler

Türkiye-Suriye sınırı güvenlik açısından en hassas ve en riskli sınır hatlarından birisidir. Suriye İç Savaşı’ndan sonra yaşanan istikrarsızlık sınırdaki güvenlik risklerini cidd iderecede artırmıştır.

Suriye’nin kuzeyinde bulunan bölgeler, terör örgütü PKK’nın Suriye kolu olan PYD/YPG terör örgütünün kontrolündeki alanlar ile çevrilidir.

Güvenlik amacıyla Türkiye, bu sınır hattında Fırat Kalkanı, Zeytin Dalı, Barış Pınarı ve Bahar Kalkanı gibi bir dizi sınır ötesi operasyon gerçekleştirmiştir.

Bu sınırımızda 2016 yılında yapımına başlanan ve 2021 yılında bitirilen 837 kilometrelik, 4 metre yüksekliğinde bir duvar bulunmaktadır(Habertürk, 2020). Bu duvar düz beton bloklar şeklindedir ve aynı zamanda Çin Seddi ve ABD-Meksika sınır duvarından sonra dünyanın en uzun 3. duvarı niteliğindedir(GZT, 2016).

Bu sınır için, güncel olarak Suriye’de başlayan stabilizasyon sürecini yakından takip ederek değerlendirmelerde bulunmak kritik olmaktadır.

Yunanistan

Yunanistan’ın 1821’de bağımsızlığını ilan etmesinden sonra Türkiye-Yunanistan ilişkileri kısa dönemli uzlaşılar hariç gergin olarak süregelmiştir. 1999 yılı itibariyle işbirliği ve diyaloğa dayalı yeni bir döneme girilmiştir. Özellikle son yıllarda üst düzey ziyaretler artış göstermiştir. Bu doğrultuda ikili ilişkilerin her alanda geliştirilmesi hedeflenmekte ve her iki ülkenin de yararına olacak projelerin hayata geçirilmesi desteklenmektedir.

İki ülke Dışişleri bakanlıkları arasında siyasi diyalog toplantıları düzenli olarak gerçekleştirilmekte olup, son toplantı 11 Mart 2024 tarihinde Ankara’da gerçekleştirilmiştir(T.C Dışişleri Bakanlığı, Yunanistan Siyasi İlişkileri).

Sınırda Ekonomik İlişkiler

Türkiye- Yunanistan sınırı 212 km uzunluğunda olup, Türkiye- Bulgaristan sınırı ile birlikte Avrupa Birliği’nin güney sınırını oluşturur. Bu sınır Türkiye’nin en uzun yedinci sınırı olup Lozan Antlaşması ile belirlenmiştir. Bu sınırımızda hepsi Edirne il sınırı içinde olmak üzere Pazarkule, İpsala ve Uzunköprü sınır kapıları bulunmaktadır. Bu kapıların hepsi açık durumdadır.

2025 yılı Ocak-Şubat döneminde çoğunluğu otomobil olmak üzere Pazarkule’den 45.639, yine çoğunluğu otomobil olmak üzere İpsala’dan 116.043 araç geçiş yapmıştır. Uzunköprü Sınır Kapısı ise demiryolu ile geçiş için kullanılmaktadır.

Yunanistan Türkiye’nin önemli ticaret partnerlerinden birisidir. Yunanistan ile ticaret hacmi geçtiğimiz yıllarda artış göstererek 2023 yılında 5.8 milyar dolara ulaşmıştır. Bu ticari hacmin 10 milyar dolara çıkarılması hedeflenmektedir(T.C Dışişleri Bakanlığı, Yunanistan Siyasi İlişkileri).

İnsan Geçişleri ve Göç

Yunanistan vatandaşları pasaportları ile, vizeye gereksinim duymadan Türkiye’ye giriş yapabilmektedir. Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları ise Yunanistan’a giriş için vizeye ihtiyaç duymaktadır.

Türkiye-Yunanistan sınırı Avrupa’ya düzensiz göç hareketlerinin en yoğun görüldüğü noktalardan birisidir. 2015–2016 yıllarında Avrupa’ya yönelik büyük göç dalgasında, yüzbinlerce kişi Türkiye üzerinden Yunanistan’a geçiş yapmıştır. Avrupa Birliği- Türkiye Göç Mutabakatı kapsamında Türkiye, Avrupa’ya düzensiz göçü engellemek için çeşitli önlemler almaktadır. Aynı zamanda Yunanistan tarafında da önlemler görülmektedir.

Bu sınır düzensiz göç hareketleri açısından Avrupa Birliği tarafından kritik görüldüğünden politik önemi yüksek bir sınır olarak tanımlanabilir.

Sınırda Askeri Dinamikler

Türkiye-Yunanistan sınırı diğer sınır hatlarımızın aksine terör yanından düşük risk barındıran bir sınır hattıdır. Fakat iki ülke arasındaki tansiyon sınırda ve Ege Denizi’nde gerilimlere neden olabilmektedir.

Ege Denizi’nde Türkiye ile Yunanistan arasındaki kıta sahanlığı, hava sahası konularında anlaşmazlıklar devam etmektedir. Bu nedenle iki ülkenin de Ege Denizi’nde düzenlediği askeri tatbikatlar, dönem dönem diplomatik gerilimlere yol açmaktadır.

Günümüzde Lozan Antlaşması’na aykırı olarak Rodos, Midilli, Sisam ve Sakız adası gibi Türkiye kıyılarına yakın ve yüz ölçümü büyük adalar Yunanistan tarafından silahlandırılmış ve askeri havaalanları kurulmuştur(TurkishGreek.org, t.y.). Bu durum ülkemizin sınır güvenliği açısından bir tehdit unsurudur. Bu durumu destekleyecek şekilde Yunanistan adalarda 12 millik kara sularını talep etmektedir(Demirci, 2020).

Türkiye-Yunanistan kara sınırımızda 2012’de Suriyeli mültecilerin geçişini engellemek amacıyla inşa edilmiş 3 m yüksekliğinde ve 12.5 km uzunluğunda bir metal duvar bulunmaktadır(Reuters, 2015). Sonrasında bu duvar uzatılıp toplam duvar uzunluğu 40 km’ye yükselmiştir. Ocak 2023’te Yunanistan Başbakanı Kiryakos Miçotakis, yeni bir 140 km’lik çelik çitin ilk 35 km’sinin yapımına başlandığını duyurmuştur(Hürriyet, 2023).

Sınırdaki askeri ilişkiler zaman zaman gerilse de NATO müttefikliği ve diplomatik süreçler ile sınırdaki askeri dinamikler kontrol altında tutulmaktadır.

Bulgaristan

Türkiye ile Bulgaristan dost ve müttefik iki ülkedir. Bulgaristan’ın demokrasiye ve serbest piyasa ekonomisine geçişiyle Türkiye-Bulgaristan ilişkileri gelişme kaydetmiş ve iki ülke arası temsalar artmıştır.

2000’li yıllarla birlikte Türkiye ve Bulgaristan, siyasi, ekonomik ve kültürel alanlarda işbirliğini güçlendirme yönünde önemli adımlar atmıştır. NATO ve AB gibi ortak platformlarda işbirliği sürdürülmektedir.

Bulgaristan ile ilişkilerin en önemli unsurlarından birisi Bulgaristan’da yaşayan Türklerdir(T.C Dışişleri Bakanlığı, Bulgaristan Siyasi İlişkileri).

Sınırda Ekonomik İlişkiler

Türkiye-Bulgaristan sınırı 269 kilometre uzunluğunda olup Türkiye’nin en uzun üçüncü sınırıdır. Bu sınır, Yunanistan sınırı ile birlikte Avrupa Birliği’nin güney sınırını oluşturmaktadır. Bu sınırımızda Edirne il sınırı içerisinde Kapıkule ve Hamzabeyli, Kırklareli il sınırı içerisinde Aziziye-Dereköy sınır kapıları bulunmaktadır. Günümüzde tüm sınır kapıları açık durumdadır. 2025 yılı Ocak-Şubat döneminde Kapıkule Sınır Kapısı’ndan yaklaşık yarısı ticari olmak üzere 373.792, Hamzabeyli Sınır Kapısı’ndan çoğu ticari olmak kaydıyla 132.057, Aziziye-Dereköy Sınır Kapısı’ndan çoğunluğu otomobil olmak kaydıyla 34.327 araç geçiş yapmıştır(T.C. İçişleri Bakanlığı, 2025). Ayrıca Kapıkule Sınır Kapısı’ndan demiryolu ile ulaşım mümkündür.

Özellikle Kapıkule Sınır Kapısı, AB ülkeleri ile kara yolu ticaretinde ana geçiş noktalarından bir tanesidir. Avrupa’dan Asya’ya uzanan lojistik koridorunun önemli bir parçası olan Kapıkule Sınır Kapısı birçok firma için stratejik bir geçiş noktasıdır. Bu nedenle bu kapıda altyapı çalışmaları sürekli olarak gündemde tutulmaktadır.

İnsan Geçişleri ve Göç

Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları Bulgaristan’a geçiş için vizeye gereksinim duymaktadır. Fakat Bulgaristan vatandaşları vizeye ihtiyaç olmadan sadece pasaport ile Türkiye’ye geçiş yapabilmektedirler.

Yunanistan sınırına benzer olarak Avrupa’ya düzensiz göçün bir diğer rotası bu sınırdan geçmektedir. Bu nedenle Bulgaristan için bu sınırın güvenliği kritiktir. Aynı zamanda Avrupa Birliği-Türkiye Göç Mutabakatı kapsamında Türkiye de düzensiz göçü engellemek için çeşitli önlemler almaktadır. Bunlara ek olarak Bulgaristan Avrupa Birliği’nin sınır koruma ajansı Frontex ile iş birliği yaparak sınır kontrolünü sıkılaştırmaktadır.

Sınırda Askeri Dinamikler

Türkiye-Bulgaristan sınırı terör açısından düşük risk barındıran ve askeri gerilimlerin nadiren görüldüğü bir sınır hattıdır. Türkiye ile Bulgaristan arasında herhangi bir sınır anlaşmazlığı bulunmamaktadır ve iki ülke NATO müttefiki olarak iş birliğini sürdürmektedir.

Bulgaristan bu sınır hattında 2013 yılında örmüş olduğu 30 kilometrelik dikenli tel duvarını, 2016 yılında 146 kilometreye çıkarmıştır(Anadolu Ajansı, 2017).

Bunun dışında Türkiye-Bulgaristan askeri ilişkileri istikrarlı olup iki ülke arasındaki sınır güvenliği daha çok düzensiz göçün engellenmesi ekseninde şekillenmektedir.

Referanslar

Özcan, A. B. (2011). Uluslararası güvenlik sorunları ve ABD’nin güvenlik stratejileri. Uluslararası İlişkiler, 11(22), 445–466.

Encyclopædia Britannica. (2015). Paris attacks of 2015. Britannica. https://www.britannica.com/event/Paris-attacks-of-2015

Dağdelen, M. D., & Yılmaz, M. (2020). Fransa’nın Suriye stratejisi (№307). SETA.

Euronews. “Paris’teki Saldırılarda Sahte Pasaport Tartışması.” Euronews, 16 Kasım 2015, https://tr.euronews.com/2015/11/16/paris-teki-saldirilarda-sahte-pasaport-tartismasi.

Peters, L., Engelen, P.-J., & Cassimon, D. (2023). Explaining refugee flows. Understanding the 2015 European refugee crisis through a real options lens. PLOS ONE, 18(4), e0284390. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0284390

Habertürk. (2015). Ankara, Fransa’yı 2. kez uyardı. Habertürk. https://www.haberturk.com/dunya/haber/1154308-ankara-fransayi-2-kez-uyardi

BBC. (2017, June 16). London attack: ‘Several killed’ in terror assault. BBC News. https://www.bbc.com/news/uk-england-london-40147164

Odatv. (2017). Londra saldırgını Türkiye’ye uçmadan durdurulmuş. Odatv. https://www.odatv.com/guncel/londra-saldirgani-turkiyeye-ucmadan-durdurulmus-117224

The Guardian. (2017, June 7). Youssef Zaghba: Italian officials wrote to UK, says prosecutor. The Guardian. https://www.theguardian.com/uk-news/2017/jun/07/youssef-zaghba-italian-officials-wrote-to-uk-says-prosecutor

T.C. Dışişleri Bakanlığı. Gürcistan Siyasi İlişkileri.

Somel, S. A. (2012). Historical dictionary of the Ottoman Empire (2nd ed.). Lanham, MD: Scarecrow Press. ISBN 978–0810871687.

T.C. İçişleri Bakanlığı. (2025). 2025 Yılı Ocak-Şubat Dönemi Kara Kapılarına ve Araç Türlerine Göre Araç Giriş-Çıkış Sayıları.

T.C. Dışişleri Bakanlığı. Ermenistan Siyasi İlişkileri.

Keskin Köylü, M. (2017). Türkiye’nin Güney Kafkasya Ülkeleri ile Finansal Bağları ve Bölgedeki Ticari Varlığı. Toros Üniversitesi İİSBF Sosyal Bilimler Dergisi, 4(7), 1–20.

Ermenihaber. (2024, 30 Nisan). Ermenistan-Türkiye ticaret hacmi 2024’ün ilk çeyreğinde 124 bin dolara yükseldi. https://www.ermenihaber.am/tr/news/2024/04/30/Ermenistan-Türkiye-ticaret/274093.

Politico. (2024, 12 Haziran). Ermenistan, Rusya ile askeri ittifakını sonlandırdı, Başbakan Nikol Paşinyan onayladı. Erişim adresi: https://web.archive.org/web/20240612144453/https://www.politico.eu/article/armenia-ends-military-alliance-with-russia-pm-nikol-pashinyan-confirms/.

T.C. Dışişleri Bakanlığı. Azerbaycan Siyasi İlişkileri.

Haber Global. (2021, 15 Haziran). Türkiye ve Azerbaycan arasında Şuşa Beyannamesi imzalandı. https://haberglobal.com.tr/dunya/turkiye-ve-azerbaycan-arasinda-susa-beyannamesi-imzalandi-iste-beyannamenin-tam-metni-115805

T.C Dışişleri Bakanlığı, İran Siyasi İlişkileri.

Tahran Ticaret Müşavirliği. (2023, Aralık). Türkiye-İran İkili Ticaretine Dair Değerlendirmeler.

Birdişli, F., & Gören, M. (2018). Bölgesel Güvenlik Kompleksi Teorisi bağlamında Türkiye-İran arasında göç ve sınır güvenliği. İran Çalışmaları Dergisi, 1(2), 11–38.

Cihangir, İ. (2010). İkili ve bölgesel güvenlik unsurları ve Türkiye-İran ilişkilerine yansımaları (Yüksek lisans tezi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi). Basılmamış.

T.C. İçişleri Bakanlığı Göç İdaresi Başkanlığı

BBC News Türkçe. (2023, 15 Kasım). İran’da Mahsa Amini protestoları: Şu ana kadar neler oldu?. https://www.bbc.com/turkce/articles/c79nzjy0gdxo

Amerikanın Sesi. (2021, 3 Eylül). Türkiye göçmenlere karşı duvarlarını yükseltiyor: Afganistan-İran sınırı. https://www.amerikaninsesi.com/a/turkiye-gocmenlere-karsi-duvarlarini-yukseltiyor-afganistan-iran-sinir/6211399.html

Deutsche Welle Türkçe. (2021, 20 Ağustos). Türkiye-Iran sınırına duvar: Göçmenler yeni rotalar belirliyor. https://www.dw.com/tr/türkiye-iran-sınırına-duvar-göçmenler-yeni-rotalar-belirliyor/a-58908674

T.C Dışişleri Bakanlığı, Irak Siyasi İlişkileri.

Rayhaber. (2012, 30 Nisan). Türkiye-Irak doğrudan demiryolu bağlantısı için çalışmalar başladı. Rayhaber. https://www.rayhaber.com/2012/turkiye-irak-dogrudan-demiryolu-baglantisi-icin-calismalar-basladi/

Gent, W. V. (2004). Dehşetin Kokusu, Kosova ile

Kürdistan’daki Hümaniter Savaşlar. (Çev. M. Keskin). İstanbul: Avesta Yayınları.

Salihî, E. (2008). Irak Siyaseti ve Etnik Kimlikler.

İstanbul: Kerkük Vakfı Yayınları.

Kuyaş, A. (2012, Ağustos). Türkiye-Suriye 80 yıllık tehlikeli ilişki. NTV Tarih, (43), 81–83. ISBN 9771308787801

BBC News Türkçe. (2023, Eylül 14). Türkiye: İran sınırında ‘etkili duvar’ ne kadar etkili? BBC News Türkçe. https://www.bbc.com/turkce/articles/cewglyzexgdo

Göç İdaresi Başkanlığı. (2023, Kasım 20). İçişleri Bakanı Ali Yerlikaya: Gönüllü geri dönüşler insani değerlere uygun bir şekilde yürütülmektedir. Göç İdaresi Başkanlığı. https://goc.gov.tr/icisleri-bakani-ali-yerlikaya-gonullu-geri-donusler-insani-degerlere-uygun-bir-sekilde-yurutulmektedi-merkezicerik

Habertürk. (2020, Kasım 26). Suriye sınırında duvar yapımı tamamlandı. Habertürk. https://www.haberturk.com/kilis-haberleri/82660270-suriye-sinirinda-duvar-yapimi-tamamlandi​:contentReference[oaicite:6]{index=6}

GZT. (2016, Kasım 28). Dünyanın en uzun üçüncü duvarı “Türk Seddi”. GZT. https://www.gzt.com/jurnalist/dunyanin-en-uzun-ucuncu-duvari-turk-seddi-2571224

T.C Dışişleri Bakanlığı. Yunanistan Siyasi İlişkileri

TurkishGreek.org. (t.y.). Web Archive üzerinden erişildi: https://web.archive.org/web/20160325101749/http://turkishgreek.org/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=37&Itemid=58

Demirci, M. C. (2020, 26 Ağustos). Yunanistan’ın karasularını 12 mile çıkarmasıyla Türkiye’ye Ege’de yüzde 10'dan az bir alan kalacak. Euronews. https://tr.euronews.com/2020/08/26/yunanistan-12-mil-cikisi-ile-turkiye-nin-sinir-uclarina-dokunuyor-gorus

Reuters. (2015, 7 Eylül). Avrupa’da göçmenler için sınır çitleri: İnsan hakları ihlalleri ve güvenlik sorunları. Reuters. https://www.reuters.com/article/us-europe-migrants-fences-insight-idUSKCN0X10U7/​:contentReference[oaicite:6]{index=6}

Hürriyet. (2023, 2 Nisan). Yunanistan’dan Meriç’e üçüncü duvar! Miçotakis’ten sınır bariyeri önünde tören. https://www.hurriyet.com.tr/dunya/yunanistandan-merice-ucuncu-duvar-micotakisten-sinir-bariyeri-onunde-toren-42244357

T.C Dışişleri Bakanlığı. Bulgaristan Siyasi İlişkileri

Anadolu Ajansı. (2017, 14 Şubat). AB’nin 12 utanç duvarı. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/abnin-12-utanc-duvari/749838