Amerika Ulusal Arşivlerinden Kısa Film Olarak Nasrettin Hoca Hikayeleri

1952–1974 yılları arasında Hazırlanmış “Hoja” Filimleri

İnternet mecralarında gezinirken dikkatimi çeken bir yazı okuyorum. Bu yazıda 1952–1974 yılları arasında kukla filmi olarak çekilen 24 adet kısa Nasrettin Hoca öyküsünü anlatan yapımlardan bahsediyordu.

Amerikan Ulusal Arşivleri sitesinde bulunan Nasrettin Hoca hikayeleri 16mm ve 35mm film makaralarından oluşmakta. Toplamda 24 adet film makarası bulunuyor. Her birinde ayrı bir hikaye mevcut.

Bu dizi hikayeler, efsanevi Türk karakteri Nasrettin Hoca’nın (bazen Nasreddin Hoca olarak da yazılır) masallarını uluslararası ilişkiler ve Amerikan ideallerinin tanıtımı gibi günümüz meselelerine ören bir hikaye koleksiyonu sunuyor. Hikayelerin çoğu Trident Films, Inc. tarafından üretilmiş ve Mary Chase Kuklalarını içeriyor.

Hikayeler önce şimdiki zaman da (1952–1974) başlayıp eski zamanlardaki görüntülerle devam ediyor. Hikayeler bir anlatıcı tarafından seslendirilmiş ve kişiler arası diyaloglarda mevcut. Güncel bir sorun konuşulurken yaşlı ve bilge bir karakter konuyu ele alıp eskiden yaşanmış bir hikaye gibi Nasrettin hoca hikayelerini anlatıyor.

Hikayelerin çoğu Trident Film tarafından kayda alınmış. Kuklaların sahibi ve oynatıcısı Mary Chase Lombard hem tasarımlarını kendisi yapıyor hem de oynatma işlerini kendisi yapıyor.

Bu oldukça becerikli hanımefendinin çocukluk yılları, Amerika’da yaşanan Büyük Buhran dönemine denk geliyor. Annesi çocukluğunda Mary’e bir Noel hediyesi olarak Christian Science Monitor gazetesinden kesilmiş kukla yapımı ile ilgili makalelerden oluşturduğu küçük bir gazete kupürleri albümü veriyor.

Bu albüm, Mary’nin 35 yıllık kukla kariyerine başlamasına ve televizyon tarihine öncü olarak geçmesine yol açıyor. Bu albüm sayesinde Mary, kuklaların televizyon için çok uygun olduğunu erkenden fark ediyor.

Mary’nin annesi sadece bu albümü hazırlamakla kalmıyor, aynı zamanda Mary’nin kukla gösterilerinde kostüm tasarımcısı ve genel yardımcı olarak da görev yapıyor. Ayrıca, gösterilerde kullanılan müzikleri fonograf kayıtlarından çalarak gösterilere eşlik ediyor.

Bu gazete kupürleri albümü, Mary Chase’in hayatında önemli bir dönüm noktası oluyor ve onun kukla sanatına olan tutkusunu ateşlemiş. İlerleyen yıllarda bir çok televizyon kanalına yapımlar yapan Mary Chase kukla sanatı konusunda dünyada önemli kişilerden sayılmaktadır.

Mary’nin 35 yıllık kukla kariyeri bir çok TV kanalına ve yapım şirketlerine farklı konularda hikayeler çekerek geçmiştir. Bunlardan bazıları:

1941'de Chicago’nun ilk televizyon kanalı olan WBKB ile anlaşarak televizyonda kukla gösterileri yapmaya başlamıştır.

Elsie’s Little Show” (1945): Mary, NBC’nin New York’taki bağlı kuruluşu WNBT’de Borden şirketi tarafından finanse edilen “Elsie’s Little Show” adlı bir program yapmıştır. Bu programda, Borden şirketinin sembol karakteri Elsie the Cow başrol oynamıştır

Seven-Up Reklam Filmleri: Mary, J. Walter Thompson reklam ajansı tarafından Seven-Up için bir dizi ticari film yapmıştır. Bu filmler sinemalarda gösterilmiştir. Bu filmler için özel efektler ve kuklalar yaratmış ve özellikle ping pong oynayan kuklalar gibi zorlu efektler yaratmıştır.

Mary Chase’nin “Hoja” filmlerine gelecek olursak, savaş dönemi sonrası hazırlanmış yapımlar olduğu göze çarpıyor. Filimler hangi izleyici kitlesi için üretildiği konusu incelendiğinde anlatım ve konuşma dilinin ingilizce olduğu belirlenmektedir. Bu dil secimi yapımların hangi coğrafyada izletilecek olduğu konusunu açıklık getirmediğini düşünüyorum. Sebep olarak istenildiğinde başka bir dilde seslendirme yapılarak sunulması mümkün görünüyor. Ayrıca filmlerde işlenen konuların genellikle doğu kültürünü barındıran öğeler içerdiği de görülmekte.

Kukla filmleri, genellikle doğrudan siyasi mesajlar vermekten ziyade, sembolik ve metaforik bir dil kullanır. Örneğin, bir karakterin "kötü güçlerle" mücadelesi, gerçek dünyadaki siyasi çatışmalara bir gönderme olabilir.

Nasrettin Hoca Kukla Filmlerinin içinde doğrudan siyasi veya kültürel yönlendirmeler olup olmadığı net değildir, ancak dönemin siyasi ve sosyal bağlamı göz önüne alındığında, sembolik veya dolaylı mesajlar içermesi mümkündür. Bu tür filmler, genellikle izleyicilere eğlenceli bir deneyim sunarken, aynı zamanda toplumsal ve siyasi konulara da dokunabilir.

Bu dizi filmler ne kadar İngilizce olarak çekilsede Amerikan izleyicisi için üretilmediği aşinadır. Filmlerde Amerikan folkloru, geleneksel hikayeler veya yerel mizah öğeleri kullanılmamıştır, bu doğu coğrafyası için üretildiğini doğrular niteliktedir.

Sovyet Sosyalist devletleri yada milletleri için hazırlandığını düşünürsek bu tezde çok mantıklı gelmiyor. Buna sebep olarak: Mary Chase Lombard, Amerikalı bir kukla sanatçısı ve film yapımcısıdır, Trident Film de Amerika Birleşik Devletleri merkezli bir şirkettir, Sovyet yapımları, genellikle komünist ideoloji, işçi sınıfının mücadelesi ve toplumsal eşitlik gibi temaları işlerdi. Nasrettin Hoca Kukla Filmlerinin içeriği ve tarzı, Sovyet sinemasının bu özellikleriyle uyumlu değil gibi anlaşılıyor.

Amerikan kukla filmleri genellikle eğlence, eğitim ve ahlaki mesajlar üzerine odaklanıyor. Sovyet yapımları ise daha çok toplumsal mesajlar ve ideolojik eğitim içeriyor. Bu tematik farklılıklar, Nasrettin Hoca filmlerinin Sovyet coğrafyası için üretilmediği düşündürebilir.

Sonuç olarak filimler oldukça fazla emek harcanarak ortaya konulmuş eserler. Bu eserlerin ülkemizde gösterilmediğini biliyoruz. Başka coğrafyalarda gösterildiği bilgisine şimdilik sahip değiliz. Ayrıca Filmlerin hazırlanma maksatları konusunda kesin bilgilerde mevcut değil. Yapılan işin altında farklı anlamlar aramaya yatkınlığım oldukça bariz sanırım. Belki de çocukları bilgilendirmek ve eğlendirmek maksatlı ticari bir yapımlardır sadece.

Bu yazıyı yazarken hem kendi öğrenme yolculuma bir katkı hem de okuyanlara bir kısa bilgilendirme sunabildiysem ne mutlu bana.

Vesselam.

Kaynak Arayanlara :

“Hoja” Program Serisinden Sinema Filmleri, 1952–1974

https://catalog.archives.gov/id/56717