Yüzüncü Maymun Etkisi

Meşhur ve sanki mitolojik bir öykü gibi anlatılan hikayenin bilimsel olabilecek kanıtlarını buldum.

Sosyal medya mecralarında sürekli önüme gelen bir hikaye var. Bu hikaye bir Japon bilim insanlarının yapmış olduğu bir araştırmaya atıflarda bulunuyor. Farklı kişilerin anlatımları mevcut. Sanki kulaktan kulağa oynar gibi hikaye farklı bilgiler içeriyor. Ama sonuç olarak sürekli aynı konuyla bitiyor. Bir çok farklı kişiden dinlediğim bu hikaye literatüre yeni bir değim olarak geçmiş “Yüzüncü maymun etkisi” olarak bir çok konuyu açıklamak için kullanılıyor. Hikayeyi bir çok kişiden edindiğim bilgiler kadarıyla, ortak kısımlarını alarak kısaca anlatayım.

Yüzüncü Maymun Etkisi

Hikayenin ana kahramanları, Japon maymunu “Macaca fuscata”, 30 yıldan uzun bir süredir doğada gözlemleniyordu.

1952'de Koshima adasında bilim insanları maymunları önce toprağa atılan tatlı patateslerle beslediler. Maymunlar çiğ tatlı patatesleri yemekten hoşlanıyordu, ancak bilim insanlarının gözlemlediği şey maymunların patatesi yerken pekte memnun görünmedikleriydi çünkü onlar toprağın tadını alıyor olmalıydılar.

Imo adında 18 aylık zeki bir dişi, patatesleri önce yakındaki bir derede yıkayarak bu sorunu çözdü. Bu numarayı kendi annesi de dahil olmak üzere diğer maymunlara öğretti. Sırayla bu maymunlar da gruptaki diğer maymunlara patatesleri yemeden önce nasıl temizleyeceklerini öğretti.

1952 ile 1958 arasında gözlemlenen şey, tüm genç maymunların kirli tatlı patatesleri daha yenilebilir hale getirmek için yıkamayı öğrenmeleriydi. Ancak sadece çocuklarını taklit eden yetişkinler yeni bir yöntem öğrendi. Diğer yetişkin maymunlar kirli tatlı patatesleri yemeye devam etti. Sonra inanılmaz bir şey oldu. 1958 sonbaharında, bir dizi Koshima maymunu tatlı patatesleri yıkıyordu ancak tam sayı bilinmiyor.

Bir sabah güneş doğduğunda Koshima Adası’nda tatlı patateslerini yıkamayı öğrenmiş 99 maymun vardı. Sonra o sabahın ilerleyen saatlerinde, yüzüncü maymun patatesleri yıkamayı öğrendi. Ama burada bitmiyor çünkü akşam olduğunda kabiledeki hemen hemen herkes tatlı patatesleri yemeden önce yıkıyordu.

Bu yüzüncü maymunun etkisi bir şekilde tüm maymunları daha iyi etkileyen yenilikçi bir atılım yarattı. Ancak daha sonra bu bilim insanlarının gözlemlediği en şaşırtıcı şey, tatlı patatesleri yıkama alışkanlığının denizden diğer adalara sıçramasıydı. Diğer adalardaki ve Takasakiyama anakarasındaki maymun kolonileri tatlı patateslerini yıkamaya başladılar. Bu deneyin gizemli buluşu, belirli bir kritik sayının bir şeye dair farkındalık geliştirmesi durumunda, bu yeni farkındalığın zihinden zihne iletilebilmesidir.

Bu hikayeyi onlarca farklı kişiden okudum veya dinledim. Sonuç olarak hepsinde maymunların yüzme bilmemesi ve bu patatesleri yıkama alışkanlığının nasıl diğer adaları ulaştığını açıklamaktalar. Ortak sonuç, normal iletişim şekilleri ile iletilebilen davranışın farklı bir teknik ile diğer bireylere ulaşmasını, fantastik veya bilim kurgu olarak anlamaya ve anlatmaya çalışıyor olmaları. Hikayede anlatılmaya çalışılan öğrenmenin belirli bir sayıdaki bireye ulaşması için gerekli bir pik noktasına ihtiyaç duyduğundan bahis ediliyor. Ayrıca bu pik nokta sonrasında tüm bireylerin açıklanamayan bir şekilde bu bilgeliğe ulaşmalarını anlatıyor. Açıklanamayan etkileşim için farklı kaynaklar birbirinden bağımsız tezler ortaya atılıyor. Bunlardan bazıları öğrenmenin klasik yöntemler dışında; ortak bir bilincin varlığı, bireyler arası kimyasal veya elektriksel bir bağlantının olabileceği gibi tezler ile savunulmakta.

Bu hikayeye konu olan araştırmayı uzun bir aramadan sonra sonunda buldum. Aslında çoğunlukla okuduğum yazılarda bu makaleyi bir mitoloji gibi anlatma yolunu seçmişlerdi. Çünkü hiç bir yazıda ve ya anlatımda kaynak belirtilmiyordu. Bulduğum makaleyi kaynak kısmına ekliyorum.(1)(2) Makalenin tamamı ücretli olarak indirilebiliyor. Makalenin yazarları Masayuki Nakamichi, Eiko Kato, Yasuo Kojima ve Naosuke İtoigawa. Makale 1998 yılında yayınlanmış. Özeti mevcut, bende özetinden faydalanarak konuyu anlamaya çalıştım.

Hikayeye konu olan Japon makakları ( Macaca fuscata ), kar maymunu olarak da biliniyor ve Japonya’ya özgü bir karasal maymun türüdür. Japonya'da geniş bir alanda yaşamaktadırlar. Bu maymunlar oldukça sosyal hayvanlar, genellikle bir klan oluşturuyorlar. Dişiler sabit bir şekilde hep aynı klanın parçası oluyorlar. Yeni doğmuş dişi maymun yaşamı boyunca aynı klanın üyesi olarak kalıyor. Erkekler ise ergenliğe girer girmez, buda yaklaşık 24 ay seviyesinde, klandan ayrılıp başka bir klanın üyesi oluyorlar. Beslenmeleri hem otçul hem de etçil oluyor. Genellikle ot kökleri, tahıl tohumları, böcekler gibi bir geniş bir yelpazede besleniyorlar. Makakların diyetinde 213 adet bitki türü tepsit edilmiş. Yapılan araştırmada makakların buldukları yenilebilir bitki köklerini taşlara vurarak topraktan temizleme gibi bir davranışları mevcut. Ayrıca diğer meyveleri tatlı su kaynaklarında yıkayarak tükettikleride tespit edilmiş. Bu makaklar diğer pirimat türlerinde pek rastlanmayan yüzme yeteneğine de sahipler. Bu davranışları onların adalar arasında seyahat etiklerini kanıtlar düzeyde.

1960 yılında tespit edilen başka bir davranış türünden bahsetmek istiyorum. 1960 yılında Japonya’da iklim sorunları sebebiyle tarım üretimde kıtlık oluşmuş, bu sebeple az miktarda üretilen tarım ürünlerine makakların ulaşımını engellemek için belli bölgelere göç etmeleri sağlanmış. Bu bölgede kış aylarının soğuk ve zorlu şartlar içermesinden dolayı maymunlar bölgedeki kaplıcaları keşfediyorlar. Daha az enerji harcamak ve vücutlarını sıcak tutmak için günün büyük bir kısmını kaplıcanın içinde geçiriyorlar. Bu kaplıca kullanımı anlatan bir kaç belgeselde mevcut. Maymunlar değişen çevre şartları veya zorlayıcı durumlar karşısında yeni davranış şekilleri geliştirebiliyorlar. Tabii ki bu davranışları geliştirirken ve diğer maymunlara iletirken bir pik noktasına ihtiyaç duyuyorlar mı bilemiyorum.

Vesselam.

1- https://karger.com/fpr/article-abstract/69/1/35/142940/Carrying-and-Washing-of-Grass-Roots-by-Free?redirectedFrom=fulltext

2- https://brill.com/view/journals/ijfp/69/1/article-p35_4.xml