Jemen: de burgeroorlog die niet langer van de burgers is

Photo by Liam Sims on Unsplash

Jemen ligt in het Midden-Oosten. Grenzend aan de Golf van Arden die uitmond in de Arabische zee. Daarmee is het al eeuwenlang een strategische plek. De snelste handelsroute naar Azië loopt praktisch onder Jemen door. Vandaar dat er nu al meer dan een eeuw gevochten word om deze grond.

In de 7e eeuw vond de Islam zijn weg naar Jemen. Een groep sjiitische moslims, de zaidieten, trok naar het berg gebied in het noorden van Jemen en grepen daar de macht. Dat hadden zij hier tot 1962 en lieten daardoor veel sjiitische invloeden achter in dit gebied.

In het zuiden van Jemen kregen de sjiieten moeilijk voet aan de grond. Dit werd al helemaal belemmerd toen er in de 12e eeuw soenitische groepen zich in het zuiden, rond de havenstad Aden settelde.

In 1839 veroverde de Britten Aden, een strategische plek voor hen omdat het midden op de route lag naar India. De Britten beloofde andere stammen in het zuiden te beschermen tegen invloeden van andere stammen en de Ottomanen, die in 1846 het noorden van Jemen veroverde. De Britten namen nooit bezit van dit land. Zij regeerde alleen over de Aden Kolonie, de stad Aden en het gebied daar direct omheen. Pas na de Tweede Wereldoorlog grijpen de Britten sterker in op het binnenland.

Na de Eerste Wereldoorlog stortte het Ottomaanse rijk in. De zaidieten vinden dat een bloedverwant van Mohammed de leider moet zijn van hun land. Dat had volgens hen Zayd ibn Ali , een achter-achterkleinzoon van de Profeet. Een van de afstammelingen van Zayd, imam Yahya Hamid al-Din, roept in 1918 de onafhankelijkheid uit.

Crisis

In de jaren 60’ kwamen beide landen in een crisis. In Noord-Jemen woedde een burgeroorlog en Zuid-Jemen wilde onafhankelijkheid van Groot-Brittannië. De vier factoren die dit onafhankelijkheidsgevoel aanwakkerde waren: het koloniale beleid en de veranderingen daarin, socio-economische ontwikkelingen in Zuid-Jemen, het groeien van Arabisch nationalisme en het onafhankelijkheid van Noord-Jemen (Halliday, 1989). In 1967 verdrijven de verzetsbewegingen de Britten. Door zich los te willen maken van ‘het westen’ kiest Zuid-Jemen voor de marxistisch-beleid, hierin wordt het land ondersteund door de Sovjet-Unie en China.

In Noord-Jemen is spanning met Saoedi-Arabië. Er was al eerder oorlog geweest waarbij Noord-Jemen grond had verloren. Maar toen in 1962 in het land een revolutie ontstond, naar voorbeeld van Nasser in Egypte, liep het verder uit de hand. Noord-Jemen riep de republiek uit, en omdat Saoedi-Arabië niet wilde dat haar eigen bevolking hetzelfde zou doen, ondersteunde zij de monarchisten. In 1970 wordt de burgeroorlog gestopt door een afspraak tussen de landen. De Jemitsche Arabische Republiek wordt gevestigd, met monarchistische elementen. Zij lieten de claim op een apart koninkrijk laten vallen.

Hereniging

In 1990 viel de Sovjet-Unie, en daarmee ook de macht in de satellietstaten. Hierdoor kreeg Zuid-Jemen geen steun meer. In dat jaar tekenen beide landen een herenigingakkoord met als leider Ali Abdallah Saleh, die sinds 1978 al leider was van Noord-Jemen. De noordelijke greep op de rest van het land wordt duidelijk en het zuiden voelt zich achtergesteld. Saleh onderdrukt zijn bevolking om aan de macht de blijven en zoekt steun bij het Westen om dit te financieren.

De nieuwe opstand

Er heest nog steeds onvrede in Jemen. De Houthi’s zijn zaidieten en verzetten zich fel tegen soennitische bewegingen. Nadat hun imam van de troon werd gestoten hebben de Houthi’s altijd het gevoel gehad dat ze achter werden gesteld. Uit het ontvreden van de zaidieten ontstaat een politieke stroming binnen het Zaydisme onderleiding van Hussein Badr al-Din al-Houthi, een lid van het parlement en van de politieke Zaydi-partij Al-Haqq. Hij moet vluchten maar als hij in 1997 weer terugkomt start hij een nieuwe beweging: de Gelovige Jongerenpartij. Hier worden jongeren opgezweept om in protest te komen tegen de regering. In 2004 wordt Al-Houthi vermoord, wat leidt op een burgeroorlog tussen de Houthi’s en de regeringstroepen.

In 2011 vindt de Arabische Lente ook zijn weg naar Jemen. Saleh stapt in 2011 na internationale druk en aanslagen op. De nieuwe president Abdrabbuh Mansour Hadi krijgt te maken met een reeks van problemen, zoals; jihadisten, separatisten en loyale Saleh aanhangers. De Houhti’s grijpen hun kans en nemen het noorden van Jemen in. Het Saada gebied. De groot deel van de Jemieten steunen de Houthi’s. En in 2015 proberen de Houthi’s de controle in het land over te nemen door Hadi te laten vluchten.

De omringende landen kijken gealameerd toe. In dat jaar beginnen Saoedi-Arabië en acht andere voornamelijk soennitsche landen met aanvallen op de Houthi’s. Zij denken namelijk dat de rebellen worden gesteund door het sjiitische Iran. Dit is een grote vijand en ze willen niet dat Iran meer invloed krijgt. Dit is echter niet geval op dat moment. En zo loopt een burgeroorlog uit de hand. Landen als de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en de Verenigde Arabische Emiraten steunen Saoedi-Arabië met wapens. Zij steunen het leger van Hadi. Ook komen er bij de grens van Omam terroristische organisaties op zoals Al-Qaida. Wat de onrust in het land nog meer verergerd.

Op dit moment zijn er 8.673 doden gevallen in Jemen en zijn er ongeveer 9.741 mensen gewond in het land. Meer dan 20 miljoen mensen leven met te weinig eten, en 10 miljoen worden bedreigd met hongersnood. Op dit moment is de grootste humanitaire crisis ter wereld gaande in Jemen.

Waarom is er oorlog in Jemen?

In de geschiedenis is te zien dat Jemen een turbulent verleden heeft. Doordat het zichzelf nooit echt heeft kunnen ontwikkelen door bezettingen. Eerst de Ottomanen en daarna een Britse bezetting. Ook speelt de rol van religie een grote rol in het conflict. Samual P. Huntington publiceerde in 1993 een artikel over de Clash Of Civalizations. Nadat het communisme was gevallen betoogde theoretici zoals Fukuyama dat de tijd van ideologiën voorbij was, Fukuyama geloofde dat de wereld nu af was en dat ieder land een liberale democratie zou invoeren (Fukuyama, 1989). Huntington was er ook van overtuigd dat de tijd van ideologieën over was maar dat de wereld weer terug was gebracht naar “de normale stand van zaken” en daarmee de grote rol van culturele conflicten.

“It is my hypothesis that the fundamental source of conflict in this new world will not be primarily ideological or primarily economic. The great divisions among humankind and the dominating source of conflict will be cultural. Nation states will remain the most powerful actors in world affairs, but the principal conflicts of global politics will occur between nations and groups of different civilizations. The clash of civilizations will dominate global politics. The fault lines between civilizations will be the battle lines of the future.” Huntington

In Jemen is het geen sprake van grote beschavingen die tegenover elkaar staan, de sjiieten en soennieten hebben immers in de basis dezelfde religie. Toch denk ik dat de verschillen in de opvattingen van het geloof een fault line heeft gecreëerd in Jemen. Maar het conflict in Jemen is meer dan alleen in Jemen zelf, het is ook een oorlog geworden tussen grote machthebbers in het Midden-Oosten; Saoedi-Arabië en Iran. Het is uitgelopen op een ‘kin-country sydrom’ oorlog. Iran, die zelf ook grotendeels sjiitisch is, steunt op dit moment de Houthi rebellen. Een groep waar Iran qua geloof veel op lijkt en daarom steunt. Dit is voor Saoedi-Arabië een groot gevaar en daardoor steunen zij het regeringsleger. Daardoor is deze oorlog meer geworden dan de burgeroorlog die het was. Door de bemoeienis van ‘kin countries’ zijn er meer en betere wapens in het spel gekomen. Het is niet alleen de fault line in Jemen, maar ook de lijn tussen aartsvijanden Saoedi-Arabië.

Maar dit is natuurlijk niet alleen een oorlog tussen geloven, zoals Huntington het zou verklaren. Er is veel ontevredenheid in Jemen geweest over de regering. Er is veel onderdrukken, corruptie en slecht bestuur onder Saleh. Daardoor zijn de eerste protestbewegingen en daaropvolgend de coup van de Houthi’s.

Daarnaast is Jemen ook nooit een eenheid geweest. Het is altijd al een verdeeld land geweest met vele groeperingen. Die groeperingen zijn nu duidelijker dan ooit door de tribalization. Koert Debouf verklaart in zijn essay dat groepen terug gaan naar wat ze al kennen na een traumatische ervaring. En laat de geschiedenis van Jemen daar nou bol van staan. Van bezettingen tot onderdrukkingen. Dit zou verklaren waarom Jemen nooit geslaagd in het vormen van een eenheid. Door al de ervaringen verschuilde de Jemieten zich in oude gemeenschappen die ze al kende. De Islam, zyadischme. Hierdoor kon er zich in Jemen nooit een sterke gemeenschap vormen en is het land verdeeld.

Jemen is al eeuwen onderdrukt en verdeeld. Of er nu een letterlijke grens door het land loopt of niet.

De media en Jemen

De Nederlandse media bericht weinig over Jemen. Alleen als er veel doden zijn gevallen bij een aanslag wordt er een bericht naar buiten gebracht. Zoals dit artikel van het NRC. En dat is ook niet zo gek zegt Lennart Hofman: “Er mogen geen journalisten het land in. Daardoor kan er bijna geen verslag gedaan worden van wat daar allemaal gebeurt.” (Hofman, 2018) Doordat de Nederlanders geen correspondenten daar hebben komt informatie van hulpverleners of van het leger van bijvoorbeeld Saoedi-Arabië, zoals het voorbeeld van het NRC. Er zijn dus geen Nederlandse correspondenten in Jemen en de berichtgeving schiet daardoor te kort. In Jemen is op dit moment, en al een paar jaar, de grootste humanitaire crisis gaande, maar er verschijnt eens per maand een nieuwsberichtje over het land. De aandacht voor dit conflict is ook minder doordat er weinig Jemieten naar Nederland zijn gevlucht, stelt Hofman. In 2018 kwamen deden er 530 Jemieten een asielaanvraag in Nederland. In datzelfde jaar werden er 2.960 asielaanvragen gedaan van Syriërs. Hofman ziet dit als reden voor het gebrek van aandacht voor Jemieten. Het is ver weg en er komen relatief weinig vluchtelingen deze kant op.

Een organisatie die wel veel publiceert over de situatie in Jemen is The Middle East Eye. Dit is een online nieuwsplatform die zich focus op alles wat er in het midden-oost gebeurd. Zij hebben correspondenten in Jemen en posten regelmatig over de situatie van de oorlog en over de crisis in het land zelf. Zij blijven redelijk neutraal, of het wordt duidelijk vermeld dat een journalist pro-Hadi of Houthi is.

Een nieuws organisatie die zeker niet onafhankelijk rapporteert is ArabNews. Zij portretteren Saoedi-Arabië sterk als held in deze crisis. Zoals dit artikel over de humanitaire hulp die het land in Jemen biedt. Terwijl Saoedi-Arabië het bloed van duizenden Jemieten aan haar handen heeft. Daar lees je verder op de site niks over. De successen worden groot uitgelicht, het bloedvergiet daarbij niet.

Saoedi-Arabië is niet vies van framen. In het begin van de oorlog verspreidde zij geruchten dat Iran de Houthi’s zou steunen. In het begin was niet helemaal niet aan de orde. De Houthi rebellen zijn op eigen kracht zo groot geworden. Als reactie op de steun van Saoedi-Arabië is Iran pas gaan steunen. En dan is die steun nog minder dan dat van bijvoorbeeld Rusland of Oman.

Welke les kun je halen uit Jemen?

Jemen is een casus met veel belangen, conflicten en een rijke geschiedenis voorafgaand. In deze oorlog zie je duidelijk de rol van geopolitieke belangen en hoe zij de loop van een oorlog kunnen bepalen. Wat interessant is aan het conflict in Jemen is dat er maar weinig aandacht voor is, zoals Lennart Hofman bijvoorbeeld al aangaf. Van een oorlog die bloedig is en dagelijks mensen in gevaar brengt en waarbij zoveel landen een rol spelen, zou je denken dat er meer aandacht voor zou zijn in de wereld. Maar dat valt dus vies tegen. Ik denk dat iedereen een les kan halen uit wat er nu in Jemen gebeurt. Jemen, een al kwetsbaar land, wordt door niemand echt geholpen. Wij als Nederland zijn blind voor het conflict gemaakt door onze media.

Ik vind dat als journalist je bewust moet zijn van het frame waarin wij het publiek dingen laten zien. Of wat je niet laat zien. Dingen die misschien niet heel zichtbaar zijn in Nederland, zoals vluchtelingen die de grens over stromen, maken ze niet minder belangrijk en schrijnend. Wij als journalisten kiezen wat het publiek ziet en in direct waar onze regering zich mee bezighoudt. Hoe meer informatie er over Jemen komt hoe meer mensen het conflict belangrijk gaan vinden en onze regering wellicht onder druk zetten.

Bronnen

AL-MUSLIMI, F. (2017, mei 17). Iran’s Role in Yemen Exaggerated, but Destructive. Opgehaald van The Century Foundation: https://tcf.org/content/report/irans-role-yemen-exaggerated-destructive/

ArabNews. (2020, maart 23). Saudi Arabia continues humanitarian work in parts of Yemen. Opgehaald van ArabNews: https://www.arabnews.com/node/1645611/saudi-arabia

BBC. (2020, februari 10). Yemen crisis: Why is there a war? Opgehaald van BBC News: https://www.bbc.com/news/world-middle-east-29319423

CBS. (2019, februari 11). Meer asielzoekers in 2018, minder nareizigers. Opgehaald van CBS: https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2019/07/meer-asielzoekers-in-2018-minder-nareizigers

Dahhan, G. (2017, december 4). Ali Abdullah Saleh deed alles voor de macht. Opgehaald van Trouw: https://www.trouw.nl/nieuws/ali-abdullah-saleh-deed-alles-voor-de-macht~b2065b3b/

Debeuf, K. (2015, september 11). Tribalization. Opgehaald van Medium: https://medium.com/@koertdebeuf/tribalization-d6446b5301ed#.4pq8b8f13

Fukuyama, F. (1989). End of History? . The National Interest .

Halliday, F. (1989). Revolution and Foreign Policy: The Case of South Yemen, 1967–1987. Cambridge: Cambridge University Press.

Hofman, L. (2018). Deze mensen verslaan de grootste humanitaire crisis ter wereld. In D. Correspondent, Dit was het nieuws niet (pp. 148–188). De Correspondent.

Huntington, S. P. (1996, — -). Clash of Civilazations . Opgehaald van Forgein Affairs: https://www.foreignaffairs.com/articles/united-states/1993-06-01/clash-civilizations

IsGeschiedenis. (-, — -). Jemen van 1830 tot 1990. Opgehaald van IsGeschiedenis: https://isgeschiedenis.nl/nieuws/jemen-van-1830-tot-1990

Khalifeh, M. (2018, oktober 29). Vluchteling uit Jemen: “Als Jemen dichter bij Europa zou liggen, dan zou je hier veel Jemenieten zien”. Opgehaald van VRTNews: https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2018/10/29/vluchteling-uit-jemen-mocht-jemen-dicht-bij-europa-liggen-dan/

Koster, M. (sd). Waarom is er oorlog in Jemen. Opgehaald van NPOfocus: https://npofocus.nl/artikel/7903/waarom-is-het-oorlog-in-jemen

Langendonck, G. v. (2020, februari 16). Bloedvergieten in Jemen na aanslag. Opgehaald van NRC: https://www.nrc.nl/nieuws/2020/02/16/bloedvergieten-in-jemen-na-aanslag-a3990653

Reis, J. A. (2015). The Situation in Yemen. -: UFRGS Model United Nations.

UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs. (2019, januari 29). Under-Secretary-General for Humanitarian Affairs and Emergency Relief Coordinator, Mark Lowcock, Briefing to the Security Council on the humanitarian situation in Yemen, 09 January 2019. Opgehaald van Reliefweb: https://reliefweb.int/report/yemen/under-secretary-general-humanitarian-affairs-and-emergency-relief-coordinator-mark-13

Vanthemsche, G. (2018, oktober 31). Jemen: de wortels van de huidige tragedie. Opgehaald van De Wereld Morgen: https://www.dewereldmorgen.be/artikel/2018/10/31/jemen-de-wortels-van-de-huidige-tragedie/

VluchtelingenWerken Nederland. (2019). Vluchtelingen in getallen 2019.

Yemen Data Project. (sd). Opgehaald van Yemen data project: https://www.yemendataproject.org/

Zwaan, I. d. (2015, januari 22). Wie zijn de Houthi’s uit Jemen? Opgehaald van Volkskrant: https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/wie-zijn-de-houthi-s-uit-jemen~bc294116/?referer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F