Minimum Suç, Maksimum Karizma: The Mastermind

Kelly Reichardt, gösterişten arındırılmış bir soygun hikâyesi üzerinden, derinlikli bir karakter portresi çiziyor.

Dört bir yanımızı kasvetli, stres dozu yüksek ve hayli ciddi filmlerin sardığı şu günlerde, yıl bitmeden biraz nefes aldıracak; az da olsa gerçeklik denen sert zeminden uzaklaşmanıza yardımcı olacak bir filmle geldim: The Mastermind.

Yönetmenliğini ve senaristliğini Old Joy, First Cow, Wendy and Lucy gibi hepsinden büyük zevk aldığım işlere imza atmış Kelly Reichardt’ın üstlendiği film, 1970’lerden fırlamış naif bir karakter çalışması.

Film bir hırsızlık hikâyesi. İsmi hayli isabetli bir tercih; çünkü son dönemin yükselen aktörlerinden Josh O’Connor’ın hayat verdiği James Blaine Mooney karakteri kendisini tam olarak öyle görüyor: bir deha, bir usta, bir uzman, bir ELEBAŞI.

Bu seçimin, filmin tonuyla aynı yörüngede seyreden alaycı bir yanı da var; keza anlatının sonunda James’in yeteneklerinin gerçekliğin kendisiyle pek de uyuşmadığı ortaya çıkıyor.

James evli, banliyöde yaşayan, iki çocuk babası bir adam; fakat sanat hırsızlığı yaparak sürdürdüğü gizli bir hayatı var. Kendisi Thomas Crown tarzı bir hırsız değil; daha mütevazı ve iddiasız bir tip. James’in eşi Terri (Alana Haim), kocasının gizli hayatından haberdar ancak haberdar değilmiş gibi davranıyor. Bazen çocukları okuldan alması gerektiğinde Terri’yi arayıp “acil bir işim çıktı” dediğinde o işin ne olduğunu çok iyi biliyor.

Yaşadıkları Massachusetts kasabasındaki dar çevrelerinden bakanlara da savruk çekiciliğiyle mahalle manzaralarında bir görünüp bir kaybolan gayet sıradan bir kocaymış izlenimi veriyor.

Aslında hiç de öyle biri olmamasına rağmen…

[embed]The Mastermind / Resmi Fragman / Mubi

Gösterişsiz Bir Başlangıç

Film, James’in Terri ve iki küçük oğulları Carl (Sterling Thompson) ve Tommy (Jasper Thompson) ile birlikte gezdikleri bir müzeden küçük bir obje çalması ve bunu kolayca dışarı çıkarmayı başarmasıyla açılıyor. Bu sırada Arthur Dove’un belli başlı eserlerine bakıp hayranlık duyuyor. Eş zamanlı olarak müzenin güvenlik görevlilerini de ölçüp tartıyor. Zaten o kadar da korkutucu değiller: bekçilerden biri sandalyeden sarkmış hâlde uyuyor, diğeri ise sağa sola boş boş bakınıyor.

Açığı fark eden James, kendisinin liderlik ettiği iki arkadaşından oluşan Guy Hickey (Eli Gelb) ve Larry Duffy **(Cole Doman) ile bir ekip kuruyor ve Dove’un dört resmini çalmak üzere harekete geçiyor. Bu tabloları düzenli alıcılara (kara borsaya)** satmayı düşünüyor. Hırsızlık sırasında dışarıda, arabanın içinde beklemekte ısrar ediyor; çünkü eşiyle ve çocuklarıyla müzede önceden vakit geçirdiği için şüphe çekebileceğini düşünüyor.

Esas riski hiç tereddüt etmeden başkalarının omuzlarına yüklüyor.

Josh O’Connor, James Blaine Mooney olarak. / Mubi

Diğer birçok büyük 1970’ler filminde olduğu gibi burada da ekip, elemanlardan biri erken pes edince dağılıyor. James, ayrılan kişinin yerine Ronnie Gibson’ı (Javion Allen) alıyor. *Daha sert, daha soğukkanlı bir suçlu; ayrıca James’in planıyla bağlantılı tek siyahi karakter olarak hikâyeye dâhil oluyor. *Ronnie’ye “gizli kart” denmesi onu, suçu bir eğlence; orta sınıf beyaz erkeklerin ekstra para ve adrenalin için yaptığı bir aktivite olarak görmeyen, işini ciddiye alan daha deneyimli bir suçluymuş gibi gösteriyor.

Filmin ortalarından itibaren, plan çökmeye başlıyor ve her şey hızla ters yüz oluyor. Bütün detayları eksiksiz bir araya getirdiğini düşünen James’in, oyunun hücum aşamasından sonra ters giden şeyler olduğunda nasıl yön değiştirebileceğine çok az kafa yormuş olduğu ortaya çıkıyor; hayatının neye evrilebileceğini ise hiç aklına getirmemiş. Gemi su alırken yaşananlara herkesin öngörebileceği şekilde şaşırıyor olması bundan kaynaklanıyor.

Bu yönüyle The Mastermind’ın ilk yarısı, önemsiz bir hırsızın yavaş seyreden suç tutkusuyken; ikinci yarısı, enkaza dönen hayatından kaçmak zorunda kalan bir adamın doğru çıkışı bulma çabasına dönüşüyor.

James’in eşi Terri rolünde Alana Haim / Mubi

Kaçınılmaz Arka Plan

The Mastermind’ın hikâyesinde gömülü bir siyasi-tarihsel unsur da var.

Film 1970 yılında geçiyor. Vietnam Savaşı’nın başarısızlıkla sonuçlandığı anlayışının neredeyse tüm halk için netleştiği; ama ülke içindeki savaş karşıtı protestoların, savaşa karşı çıkan herkesi hain ilan eden gericiler tarafından öfkeli tepkilerle karşılandığı bir dönem. Radyodan yankılanan konuşmalar ve gazete manşetlerinden taşan detaylar, savaşa dair izler taşıyor; şahinlerle güvercinler arasındaki gerilim gündelik hayata sızıyor.

Mooney’ler ise oldum olası Vietnam’ın etkisinden kaçmış ailelerden biri olarak resmediliyor. Ama sonsuza dek kaçamıyorlar…

Reichardt bu kaçak güreşi finalde öylesine zekice bir hamleyle kelepçeliyor ki, olayların tamamını geriye dönük düşündüğünüzde film aniden kısa bir öyküden uyarlanmış gibi hissettiriyor; hepsi birbiriyle bağlantılı küçük anlardan örülmüş, başarılı bir kesit izlemiş olduğunuzu anlıyorsunuz.

Dolayısıyla Michael Mann, Steven Soderbergh ve diğer soğukkanlı soygun filmi ustalarının filmlerinde rastladığınız literal ya da mecazi piroteknik efektleri bekleyerek The Mastermind’e girerseniz hayal kırıklığına uğrayabiliyorsunuz.

Bu, hikâyeyi usul usul inşa eden, ana karakterini tanıtmaya vakit ayıran, nispeten sakin bir film. Reichardt, filmi aynı zamanda kurgulayan ve anlatının temellerini Worcester, Massachusetts’te 1972’de gerçekleşen bir müze soygunu da dâhil olmak üzere pek çok gerçek kişi ve olaydan esinlenerek toparlayan esas figür. Hikâyenin her damarında **Reichardt akıyor. **Filmini karakteristik kuru mizah, keskin psikolojik nüanslar ve zarif, minimalist bir görsellikle servis ediyor.

Filmin yaklaşık üçte biri, kameranın hiç hareket etmediği ya da yavaşça karakterlerin etrafında turladığı uzun planlardan oluşuyor; kamera, aynı zamanda mekânları da gezinip gözetliyor. Reichardt, sanat soygununu esasen James Mooney karakterini irdelemek için bir bahane olarak kullanıyor: yumuşak sesli, ağzı sıkı bir düzenbaz; balığa su satacak kadar da ikna edici. Sahneler ilerledikçe açığa çıkan derin bencilliği bile karizmasını çizmeye yetmiyor.

James’e kimse zarar veremiyor ona asıl darbe, varlığından belki de haberdar bile olmadığı ya da kendisine hiç dokunmayacağını düşündüğü karma tarafından indiriliyor.

James ekibiyle birlikte Arthur Dove tablolarını çalmak için hazırlanırken. / Mubi

The Mastermind, öykünün geçtiği dönemde yaygın olan bir alt türün parçası: karakter çalışmaları. O’Connor’ı, haklı olarak Elliott Gould ile karşılaştırıyorsunuz; Gould, The Long Goodbye da dâhil olmak üzere yeni Hollywood klasikleri içinde loş, hafif dağınık ama seksi bilge-tip rolünün simgesi neticede.

Reichardt’ın filminin diğerlerinden ayrışan en belirgin özelliği ise, sizi kendisine gelmeye zorlaması; her şeyi ağzınıza tıkıştırıp görselliği illüstre edilmiş bir podcast’e çevirmiyor. James’in babası William Mooney’nin (Bill Camp) yargıç olması gibi ayrıntılar, karakterin suçluluğunun belki de babanın temsil ettiği statükoya karşı bir başkaldırı olarak başladığına dair ipuçları veriyor. Annesi Sarah (Hope Davis) ile kurduğu simbiyotik ilişki ise, bir borç alma–verme meselesi üzerinden, izleyene annenin belki de çocuğuna yeterince sevgi gösterememiş olmasından duyduğu suçluluğunu parayla telafi etmeye çalıştığını düşündürtüyor.

Cevapsız Sorular

İşin en garip ve büyülü yanıysa, tüm bunların sonunda, edindiğiniz onlarca doneye rağmen James’i neyin harekete geçirdiğini hâlâ bulamıyor oluşunuz. Herkese yalan söylüyor; onlara, devam eden bir suçun ortaklarıymış gibi davranıyor ve her değişikliğe uyum sağlamalarını bekliyor.

*James*’in suçlarına katılmayan ama onlardan etkilenenler ise açıklamalarla ilgilenmiyor: telefonlar yüzüne kapanıyor, çocukları sıradan şeylerden bahsediyor, evlerine sığındığı arkadaşları fazla kalmasına müsaade etmiyor. Onlar, karşılarında dürtülerine ölesiye kapılmış, kendisinden başkasını düşünmeyen bir adam görüyor. Bu, James’i sevmelerine engel teşkil etmese bile, detay duymak istemiyorlar. Hâliyle karakterin motivasyonu konusunda size kalan tek opsiyon tahmin yürütmek oluyor.**

İtiraf etmem gerekirse filmin ilk yarısında biraz sıkıldım; James başlarda bana fazla yüzeysel ve açıktan manipülatif geldi. Reichardt’ın ona verdiği değer ve atfettiği anlam, önceki karakterlerini düşündüğümde, bu tip bir karakter için sanki fazlaymış gibi hissettirdi. Ama olaylar geliştikçe sıkıntım açıldı; narin, ince bir fısıltı gibi.

Siz de frekanslarınızı sonuna kadar yükseltip duyularınızın dalga boyunu doğru ayarlarsanız, bu hikâyeden kesinlikle daha fazla keyif alabilirsiniz.

Josh O’Connor’ın James karakterine sindirdiği sabit karizma, filmin en güçlü dayanaklarından biri. / Mubi

Sonuç

Gelelim son karara: film, O’Connor dışında bir oyuncuyu başrolüne taşısa, eminim ki bu kadar takdire şayan bir noktaya ulaşamazdı.

O’Connor, dünya sinemasının son dönemdeki en parlak keşiflerinden biri; haklı olarak her yerde karşımıza çıkan bir aktör hâline geldi.

Onu sadece oturup düşünürken izlemek bile bana heyecan veriyor.

Güneş ışığını yandan alarak silüetleştiği bir pencere önü karesi, bu ağırbaşlı adamın opak karizmasını zahmetsizce özetliyor.

The Mastermind’ın çalışma süresi boyunca, içinde saf bir çocuk mu yoksa azılı bir suçlu mu taşıdığını söylemek zor.

O’Connor, asla güvenilmemesi gereken ama ne olursa olsun vazgeçilemeyecek türden erkekleri oynamakta gerçekten harika bir işçilik çıkartıyor.

James Mooney, odanıza geceyi evinizde geçirmesine izin verebileceğiniz eski dostlarınızdan biri gibi giriyor ve giderken yanında mutlaka birkaç eşyanızı götürüyor…

Film bittikten çok sonra farkına varıyorsunuz.

MUBI Türkiye’den izlenebilir durumda.

Keyifli keşifler.

Sevgiyle ♡