Toni Morrison. “Beloved”

1988-ci ildə “Pulitser”, 1993-cü ildə isə Nobel mükafatına layiq görülən “Sevgili” romanı köləlik və onun insan psixologiyasına ağır təsirlərindən bəhs edir. Toni Morrison təqiblər zamanı ələ keçməsin deyə kiçik qızını qətlə yetirən Marqaret Qarner adlı qaradərili qadının başına gələnlərdən olduqca təsirlənərək “Sevgili” əsərini qələmə alır. Burada köləliyin, quldarlığın analıq hisslərinə məhvedici təsirləri təsvir olunur.

Hadisələr təqribən 20 il ərzində Amerikanın bir neçə ştatında, əsasən Ohayoda baş verir. Süjet xətti retrospektivdir, vahid xətt üzrə inkişaf etmir. Bu da travmanın zaman anlayışını necə pozduğunu əks etdirir. Əsərin belə qurulması oxucunu Setinin yaddaşında yaşadığı ağrı və itkilərin sıxlığına daha dərindən cəlb edir. Morrison burada şüur axını texnikasından ustalıqla istifadə edir. Müəllif Seti, Denver və Sevgilinin daxili dünyasını təsvir edərkən durğu işarələrini azaldır, fikirləri bir-birinə qarışdırır və zamanın sərhədlərini itirir.Doğma qızının kölə olmasındansa, onu öldürməyə üstünlük verən Seti əsərin əsas qəhrəmanıdır. Bütün bunlar ananı get-gedə divanəliyə doğru sürükləyir, o ağlını tamam itirir. Əsər belə bir gərgin dramatizm üzərində qurulub.

*Əsərdə Seti ilə qızı Denverin (2 oğlu evdən qaçmış, qaynanası ölmüşdü) yaşadığı evin nömrəsi belə simvolikdir— 124. Nömrədə “3” rəqəminin olmaması öldürülmüş üçüncü körpənin yoxluğunu və ailədəki o böyük boşluğu təmsil edir.*

Roman boyu Setinin yaddaşı evdə hiss edilən bir ruha çevrilərək köləlik travmasının silinməzliyini vurğulayır. ‘Sevgili’ kimi qayıdan bu ruh təkcə itirilmiş qızın deyil, həm də ağır keçmişin simvoludur. Morrison yaddaşın bir növ məhkumluq olduğunu bu obraz vasitəsilə mükəmməl işləyir.

Morrisonun qəhrəmanları üçün azadlıq həm də sevmək haqqıdır:

“Elə bir yerə düşəsən ki, kimsədən icazə almadan, ürəyin istəyən hər şeyi sevə biləsən.”

Romanda həmçinin qaradərilərin ictimai nəqliyyatdan istifadəsinə qadağa qoyulması, onların qəzet reportyorları tərəfindən təqibi kimi hallar da tənqid edilib. Müəllif bu vəziyyəti sarsıdıcı bir dillə təsvir edir:

“Onlara ictimai nəqliyyatdan istifadə qadağan edilmişdi, qəzet müxbirləri onların ovuna çıxırdı, odur ki, onlar da ətraflarına səksəkəylə baxa-baxa, bir-birinə tam güvənib ara yollarla çiyin-çiyinə gedirdilər. Bu qaradinməz insanlar ağızlarını yalnız görüşəndə, mehriban sözlər demək üçün açırdılar, amma ürəklərini heç vaxt açmaz, kimsəyə şikayətlənməzdilər.”

Köləlikdən sonrakı “azadlıq” belə hər an gələ biləcək təhlükə qorxusu ilə zəhərlənmişdi:

“Gecələr elə qorxmurdu — axı gecəylə eyni rəngdədir, amma gündüz hər səs ona tüfəngdən açılan atəş kimi, təqibçilərin ayaq səsləri kimi gəlir.”

“Sevgili” əsəri eyni zamanda qadınların köləlik şəraitində yaşadığı xüsusi çətinlikləri işıqlandırır. Seti, Denver və qaynanası Baby Suggs, Morrisonun qadınların iztirablarını və müqavimətini təsvir ediyi üç nəsil qadın obrazlarıdır.Romanın sonunda Denverin cəmiyyətdə illərlə davam edən ayrı-seçkilik buxovlarını qıraraq yeni həyata başlaması, iş tapması, ayaqları üzərində möhkəm dayanması yazıçı tərəfindən verilən bir mesaj, qaradərililər üçün isə bir çağırışdır. Müəllif Denverin əzmkarlığı ilə hər kəsi cəmiyyətdə baş verən hər hansı sosial ədalətsizliyə təslim olmamağa, əksinə, ona qarşı qətiyyətlə mübarizəyə səsləyir.

** English version below*

The novel “Beloved”, which won the Pulitzer Prize in 1988 and the Nobel Prize in 1993, tells the story of slavery and its heavy impact on the human mind. Toni Morrison wrote this book after being deeply moved by the real-life story of Margaret Garner — a Black woman who killed her own little girl so she wouldn’t be taken back into slavery. The story shows how slavery and oppression destroy motherhood.

The events take place over about 20 years across several American states, mostly in Ohio. The plot is retrospective; it doesn’t move in a straight line. But this is exactly how it shows the way trauma corrupts our sense of time. This narrative structure draws the reader deeper into the weight of the pain and loss embedded in Sethe’s memory.

Morrison uses the stream of consciousness technique with great skill. To describe the inner worlds of Sethe, Denver, and Beloved, the author removes punctuation, tangles thoughts together, and lets the boundaries of time disappear.

Sethe, who chose to kill her own daughter rather than see her become a slave, is the main character. All of this slowly pushes the mother toward madness; she completely loses her mind. The book is built on this kind of intense drama. In the story, even the number of the house where Sethe and her daughter Denver live (her two sons had run away, and her mother-in-law had died) is symbolic — 124. The fact that the number “3” is missing from “124” represents the absence of the third child who was killed, making the loss and the void feel even deeper.

Throughout the novel, Sethe’s memory turns into a ghost that is felt or wanders through the house, emphasizing that the trauma of slavery can never truly be erased. ‘Beloved,’ who returns as a ghost, is not only the lost girl; but also the symbol of the traumatic past. Through this character, Morrison perfectly shows how memory can become a kind of prison.

For Morrison’s characters, freedom is also the right to love:

“To get to a place where you could love anything you chose — not needing permission for desire — well now, that was freedom.”

The novel also criticizes things like the ban on Black people using public transport and their pursuit by newspaper reporters. The author describes this situation in heartbreaking language:

“They were not allowed on the public transport, newspaper reporters hunted them down, so they walked together through the back alleys, watching their surroundings with caution, trusting only one another”

Even the “freedom” after slavery was poisoned by the constant fear of being hunted: “At night she wasn’t so afraid — after all, she was the same color as the night — but during the day every sound felt like a gunshot, like the footsteps of those who pursued her.”

“Beloved” also highlights the specific hardships women faced under slavery. Sethe, Denver, and her mother-in-law Baby Suggs are three generations of women through whom Morrison describes suffering and resistance. At the end of the novel, the fact that Denver breaks the chains of discrimination that lasted for years and starts a new life — finding a job and standing firmly on her own feet — is a message from the writer and a call to action. Through Denver’s persistence, the author calls on everyone not to surrender to social injustice, but instead to fight against it with determination.