EZAN MAKAMLARI NEDEN FARKLI? MAKAMLAR NEYİ İFADE EDER?

Ezan, Allah’ın birliğini ve Hz. Peygamber’in hak bir elçi olduğunu bildiren, mü’mini ibadete ve bunun neticesinde kurtuluşa davet eden, sadece ve sadece insan sesiyle icra edilen, İslam’ın sembollerinden biridir. Ezanlarımız bağımsızlığımızın da sembollerindendir. İlk zamanlar “Es-Salah” çağrısıyla namaza davet başlamıştı fakat bu yeterli olmuyordu. Çan çalmak, boru öttürmek, ateş yakma gibi fikirler ortaya çıksada çan Hristiyanların, boru Yahudilerin, Ateş de mecusilerin olduğu için Peygamberimizden kabul görmedi. Günümüz şekliyle Ezanı Muhammedi Ashabı Kiramdan Abdullah B. Zeyd B. Salebe’ye rüyasında öğretilmişti ve bu olayın ertesi günü Abdullah b. Zeyd Peygamberimize bu olayı anlatmıştır. Bunun üzerine Peygamberimiz Bilali Habeşiye ezan okumasını söyledi ve Bilal, Neccaroğullarına mensup bir kadının evinin üstünden sabah ezanın ilk ezanı okumuştur(622). Daha sonrasın da Mescidi Nebevinin arka tarafına ezan okunması için özel bir yer yapıldı. Ezan sünnet yoluyla meşru kılınmakla birlikte Kur’ân-ı Kerim’ deki, “Namaza çağırdığınızda onu alay ve eğlence konusu yaparlar. Bu davranışları onları düşünemeyen bir toplum olmasından dolayıdır”(Maide 58) “Ey inanlar, Cuma günü namaza çağrıldığı zaman hemen Allah’ı anmaya koşun ve alışverişi bırakın”(Cuma 9) mealindeki ayetlerle de teyit edilmiştir.

Ezanın sözleri şu şekildedir:

الله أكبر الله أكبر (Allah Büyüktür Allah Büyüktür ) الله أكبر الله أكبر (Allah Büyüktür Allah Büyüktür )

أشهد أن لا إله إلا الله (Şahitlik ederim ki Allahtan başka ilah yoktur) أشهد أن لا إله إلا الله (Şahitlik ederim ki Allahtan başka ilah yoktur)

أشهد أن محمدا رسول الله (Şahitlik ederim ki Muhammed Allahın elçisidir) أشهد أن محمدا رسول الله (Şahitlik ederim ki Muhammed Allahın elçisidir)

حي على الصلاة (Haydi Namaza) حي على الصلاة (Haydi Namaza)

حي على الفلاح (Haydi Kurtuluşa) حي على الفلاح Haydi Kurtuluşa)

(الصلاة خير من النوم) (Namaz uykudan hayırlıdır) Bu ibare sadece sabah ezanında ilave edilir. (الصلاة خير من النوم) (Namaz uykudan hayırlıdır) Bu ibare sadece sabah ezanında ilave edilir.

الله أكبر الله أكبر (Allah Büyüktür Allah Büyüktür ) لا إله إلا الله (Allahtan başka ilah yoktur)

Müzik güzel seslerin uyum ve ahenk ile birleşimidir. Müzik aslında bizim sadece eğlence için dinlediğimiz sesler değil aksine her türlü duyguyu içinde barındır ve bizden bir parçadır. Konuştuğumuz cümleleri tek bir ses tonuyla konuşmuyoruz yada duyduğumuz sesler; su sesi, yaprak sesi yada kalp atış sesimiz hepsi bir ahenk ve ritim üzerinedir. Biz bugün Müziğin Ezanlarımızdaki yerini konuşucaz fakat başlamadan önce bir de Makamın tanımı yapmaya gayret edelim. Ayrıca söz konusu 5 makamın tedavi yönlerini de ele alacağız.

Terim olarak makam Türk musikinde, kullanılan ses dizilerinin belli kurallar çerçevesinde kullanılmasıdır. Sözlük anlamı ise makam “bulunulan yer” anlamına gelir. Aslında makam bizim içimizdeki duygulardır. Her makam bizim içimizde farklı bir duygu alemidir. Kimi makam vardır hüzünledirir kimi vardır kıpır kıpır eder insanı… Bu yüzden bizde 5 vakit okunan ezan acaba bizim içimizde ki hangi alemlere kapı açıyor anlatmaya gayret edelim dedik.

Ezanlar günde 5 vakit canlı olarak müezzinler tarafından okunur. Cuma akşamları ve Cuma namazından 1 saat evvel Salatü Selamlarımız minarelerimizi süsler kulaklarımızın pasını siler. 5 vakit Ezan ecdadımızdan itibaren farklı makamlarda okunmaktadır. Bu makam tahsisinde tabii ki de vaktin ve insanlar üzerindeki etkisi en belirleyici etken olmuştur.

Her vakte uygun makamlar tasnif edilmiş ve bu şekilde okunmaya gayret edilmiştir. Günümüzde Vakitlerin ezan makamı sıralaması şöyledir; Sabah:Sabâ Makamı, Öğle:Uşşak Makamı, İkindi:Rast Makamı, Akşam:Segah Makamı, Yatsı:Hicaz Makamı olacak şekilde okunmaya gayret ediliyor. Bizde bu makamları, insanda neler çağrıştırdığına, tedavi yönlerine, Ahmet Avni Konuk’un bu makamları nasıl değerlendiğini ve musikideki perde ve seyir özelliklerini dikkate alarak açıklamaya çalışacağız. Buyrun başlayalım İlk olarak Sabâ…

SABÂ MAKAMI:

Durağı: Dügâh perdesidir. Güçlü: Çargâh perdesidir. Yeden: Rast perdesidir. Seyri: Çıkıcıdır. Dizisi: Yerinde Sabâ dörtlüne, Çargâh’da Zirgüleli Hicaz dizisinin eklenmesinden meydana gelir. Donanımı: Si koma bemol (Segâh) Re bakiye bemol (Hicaz) perdeleri bulunur.

Sabâ makamı bizi yatağımızdan birden değil narin bir şekilde Sabah namazına uyandırmak için bir numaralı makamdır. Öyle ki Sabâ demek “sabah rüzgarı” demektir. Bizi gök kubbede hafif bir esintiyle uyandırır. Hani tv yapımlarında sahnelere müzik eklerler sizde sanki o anı yaşar gibi olursunuz işte her makamda olduğu gibi saba makamı da bu vakte çok uyuyor sizi sabahın sükunetiyle alıp götürüyor.

Aynı zamanda bize dünyanın gelip geçiciliğini anlatan adeta bir rüzgar gibi esip gideceğimizi hatırlatan uhrevi ve ağırbaşlı bir makamdır.

İnsana sükunet, cesaret verici, mertlik, yiğitlik aşılayıcı ve kuvvet verici bir yapısı vardır.

Bu makam müzik ile tedavide de kullanılmıştır. Prof.Dr. Ahmet Hakkı Turabi Hocanın Şifanağme adlı çalışmasında Kalp, Mide ve Ciğer hastalıklarına iyi geldiği belirtilmektedir.

Gelin bu makamı birde Ahmet Avni Konuk’un mısralarından anlamaya çalışalım.

“ Gayri sen de ol biraz ey bülbül-i gönlüm hâmuş

Vasfını ol goncanın bâd-ı Sabâ’dan eyle guş “

(“Ey gönül bülbülüm sen de gel biraz sus. Çünkü o güzel gonca gibi olan sevgiliye bak Sabâ rüzgarı zaten övüyor, Sus da onun söylediklerine kulak ver biraz”)

Saba Makamında örnek eserler:

- Aman doktor (Türkü)

-Bağrımdaki biten taşlar(İlahi)

-Seyreyleyip Yandım(İlahi)

-Bir dalda iki kiraz (Türkü)

-Sabâ Peşrev Tanburi Osman Bey

-Sabâ Saz Semaisi Neyzen Aziz Dede

-Mevlid merasimlerinde Süleyman Çelebinin yazmış olduğu Vesiletün Necat eserinin Tevhid Bahri Sabâ Makamı ve çeşnileriyle okunur.

UŞŞAK MAKAMI:

Durağı: Dügâh perdesidir. Güçlüsü: Nevâ perdesidir. Yeden: Rast perdesidir. Seyri: Çıkıcıdır. Dizisi: Yerinde Uşşak dörtlüsüne, Nevâ’da Bûselik beşlisinin eklenmesinden meydana gelir. Donanımı: Si koma bemol (Segâh) perdesi bulunur.

Artık sabah vakti geçmiş öğle vaktine girilmiş güneş tepede günün yoğunluğu başlamıştır, trafik hızlı akmaya başlar dünyevi işler peşinde koşulur ve insanları tereyağından kıl koparırcasına o meşgalelerden alıp Rezzak olan Allahın huzuruna davet etmek icap eder. Buda tabii ki gönülleri etkileyen bir Uşşak ezan ile olur. Uşşak lugatte “aşık” kelimesinin çoğuludur yani “aşıklar” demektir. Bestekarlar aşk ve gönül temalı eserlerini genelde Uşşak bestelerler çünkü Uşşak insanın içindeki gönül kapısını aralayıp içine giriyor onu en derinlerden alıp götürüyor. Bu sadece dünyevi aşk değil uhrevi aşk içinde böyledir yüzlerce Rabbani aşkı işleyen besteler vardır bu makamda. Musikimiz aynı zamanda Esma-i İlahiyenin de bir aynasıdır ve Uşşak makamı Rabbimizin “Vedud” ismine kapı açar. Seven ve en çok sevilen ALLAH

Derin aşk, gülme, mutluluk, kuvvet ve iç heyecan verici bir makamdır. Gönül kapısını aralar dedik ya.

Kalp, Ayak rahatsızlıkları, nikriz(damla) ağrılarına, çocukların bütün organlarını etkileyen kuru ve sıcak yellerde ve büyük erkeklerde görülen ayak ağrılarına faydalıdır.

Aşıklar makamı Ahmet Avni Konuğu nasıl etkilemiş onu öğrenelim :

“Sanma Uşşak’ın bu hemân bende-i âzâdedir

Âriz-i gülgununa zülfün dahi dildâdedir”

(Senin âşıkların sanma ki âzâd edilmiş kullarındır, onlar daima senin kölendir. O al al yüzüne sen de bak gör ki kendi zülfün, saç perçemin bile o yanağa âşık olmuş. Çünkü o gül renkli yanağının üzerine düşmüş, hiç ondan ayrılmıyor.)

Uşşak Makamında örnek eserler:

-Ömrün şu biten neşvesi tam olsun erenler(Şarkı)

-Ayva çiçek açmış yaz mı gelecek(Türkü)

-Veysel Karani(İlahi)

-Ya Rab bizi kahretme helak eyleme amin(İlahi)

-Ya Hannan Ya Mennan(Ramazaniyye)

-Şarabı Aşkını Nuş Ettir Ya Rab(Bayramiyye)

-Mevlid merasimlerinde Süleyman Çelebinin yazmış olduğu Vesiletün Necat eserinin Merhaba Bahri Uşşak Makamı ve çeşnileriyle okunur.

RAST MAKAMI:

Durağı: Rast perdesidir. Güçlüsü: Nevâ perdesidir. Yeden: Irak perdesidir. Seyri: Çıkıcıdır. Dizisi: Yerinde Rast beşlisine, Nevâ’da Rast dörtlüsünün eklenmesinden meydana gelir. Donanımı: Si koma bemol (Segâh) Fa bakiye diyez (Eviç) perdeleri bulunur.

Rast kelime manası “doğru, düzgün” kökeni Farsçadır. Artık İkindi vakti işler yavaşladı yavaştan gün bitiyor ve üstümüzde bir yorgunluk bu yorgunluğu atıp, Ayeti Kerimede özellikle dikkat edilmesi vurgulunan vakit İkindi vakti(Bkz.Bakara 238) için çağrı yapılması lazım ve bu iş için Rast Makamı biçilmez bir kaftandır. Rast makamı neşeli, güven ve hareket veren bir makamdır. Tabiri caiz ise küçük çocuklar yerinde duramaz ya öyle gibi ama daha ağırbaşlı ve daha üsturuplu. Hele birde o okunan Rast ezan hakkıyla icra edilirse sizin yorgunluğu üzerinizden alır, sizi harekete geçirdiği gibi rehavetden de kurtarır ve huzur ile Camiinin yoluna koyar.

Bu makam sefa, neşe, iç huzuru ve rahatlık verir.

Rast makamı, tedavi değeri yüksek olan dört esas makamdan birisidir. Başa ve göze, soğuk organlar olan kemik, beyin ve yağlara, kaslara etkilidir. Akıl hastalıklarına iyidir. Felç illetine devadır.Düşük nabzın yükselmesine yardımcı olur. Özellikle çocuk bünyesinde nem hakim olduğu için, bu sebeple oluşan dengesizlikleri düzeltir. Fazla uyumayı engeller.

Ahmet Avni Üstad Rast makamını şöyle işlemiş:

“Kavli de kaddi gibi rast olsa ger ol mehveşin

Hiç bükülmezdi beli üftade-i hasretkeşin”

(O güzel sevgilinin boyu gibi sözü de rast olsaydı, yani düzgün olsaydı şu hasret çeken aşığın beli böyle bükülmezdi.)

Rast Makamında örnek eserler:

-Ey Aşıkı Dildade(İlahi)

-Erler Demine(İlahi)

-Gül yüzünü rüyamızda görelim Ya Rasullah(İlahi)

-Yine bir gülnihal(Şarkı)

-Sivastopol Marşı(Marş)

-İbrişim örmüyorlar(Türkü)

-Rast Peşrev Refik Fersan

- Mevlid merasimlerinde Süleyman Çelebinin yazmış olduğu Vesiletün Necat eserinin Veladet Bahri Rast Makamı ve çeşnileriyle okunur.

SEGAH MAKAMI:

Durağı: Segâh perdesidir. Güçlü: Nevâ perdesidir. Yeden: Kürdî perdesidir. Seyri: Çıkıcıdır. Dizisi: Yerinde Segâh Beşlisine Nevâ’da Hicaz dörtlüsünün eklenmesinden meydana gelir. Donanımı: Si koma bemol (Segâh), Mi koma bemol (Nim Hisar) ve Fa bakiye diyez (Eviç) perdeleri bulunur.

Akşam namazı en dar vakitli namazdır ve bu dar vakite hızlı bir ezan lazım. Segah nazariyatı buna en uygun makam gibidir. Seri bir şekilde okunur. Segah aynı Sabâ gibi vaktinin havasına çok uygun sizi alıp ebediyete ahirete götürüyor oralarda gezdirip size tekrar dünyanın fani olup ahiretin sonsuzluğunu hatırlatıyor. Dediğimiz gibi dini duygular bu makamda çok ön plandadır hatta hepimizin kulağında olan Teravihlerde aşk ile okuduğumuz Salat-ı Ümmiye, Bayram namazında toplu halde ve kurban keserken Hz.İsmail gibi Rabbimize tam teslimiyete okuduğumuz Teşrik Tekbirleri de Buhurizâde Mustafa Itri tarafından Segah bestelenmiştir. Ayrıca Segah’ın hüzün yanı da vardır ve ağırbaşlı bir makamdır, hoplama zıplama pek olmaz bu makamda.

Mistik, uhrevi ve hüzünlü bir yapısı vardır.

Beyin nöronlarına etki eder, hararetten meydana gelen şişmanlık, uykusuzluk, yüksek nabız, kalp, ciğer ve kas rahatsızlıklarına iyi gelir.

Ahmet Avni Konuğu bakalım Segah nasıl etkilemiş:

“Verse ol meh bende-i gâmharına bir buse gâh

Perde-i âhım benim olmazdı böyle bir Segâh “

(Eğer o güzel şu gam yiyen, kederli âşıkına bir buse verseydi, benim de âh çektiğim perde böyle Segah olmazdı.)

Segah Makamında örnek eserler

-Tekbir ve Salatı Ümmiye(İlahi)

-Canım Kurban Olsun(İlahi)

-Taleal Bedru Aleyna(İlahi)

-İzmirin Kavakları(Türkü)

-Dil Harabı Aşkının(Şarkı)

-Segah Peşrev(Neyzen Yusuf Baba)

-Mevlid merasimlerinde Süleyman Çelebinin yazmış olduğu Vesiletün Necat eserinin Miraç Bahri Segah- Hüzzam Makamı ve çeşnileriyle okunur.

HİCAZ MAKAMI:

Durağı: Dügâh perdesidir. Güçlüsü: Nevâ perdesidir. Yedeni: Rast perdesidir. Seyri: İnici-çıkıcı, bazen de çıkıcı olarak kullanılmıştır. Dizisi: Yerinde Hicaz dörtlüsüne, Nevâ’da Rast beşlisinin eklenmesinden meydana gelir. Donanımı: Si bakiye bemol (Dik Kürdî), Do bakiye diyez (K) ve Fa bakiye diyez (Eviç) perdeleri bulunur.

Artık yatsı vakti geldi, insanlar evlerinde istirahat halindeler. Onlara öyle bir şey lazım ki yüreğe dokunacak oturduğu yerden kaldıracak. Hicaz makamı insanı Uşşak gibi Rast gibi insana sevinç, neşe vermez Hicaz insanı yakar. Hani sıcak bir demire su dökersiniz cız eder ya aynı öyle Hicaz makamı…

Hicaz ayrılıktır kimisine yarinden ayrıldığı anı gözlerinin önüne getirir kimisine de ki hakiki tefekkür edilecek manasıda; bu dünyanın ayrılık dünyası olduğunu daha da sonsuz ve uzakları yani ahireti hatırlatır.

Hicaz aynı zamanda genetik makamımızdır çünkü herkesin aşina olduğu annelerimiz bizi küçükken uyutmaya çalışırken okuduğu ninniler genelde hicaz makamındadır. Mesela “Dandini Dandini Dastana”. Buradan da anlayacağımız üzere hicaz uyku getirici ve duygu yoğunluklu bir makam.

İsmini Arap Yarımadasındaki Hicaz bölgesinden almıştır.

Tevazu veren, hüzünlü, etkileyici, yakıcı ve uyku getiren bir makam.

Kuru-soğuk sebepli hastalıklar için faydalıdır. Kemiklere, beyne ve çocuk hastalıklarına tedavi edici etkisi vardır. Üro-genital sisteme ve böbreklere etki gücü fazladır. Göğüs bölgesi diğer önemli etki alanıdır. Düşük nabız atımını yükseltir.

Büyük Mevlevi Arifi Ahmet Avni beyi Hicaz nasıl yakmış bir bakalım:

“Gerçi pek esmer olur ruhsâr-ı mahbub-i Hicaz

Nağmesin guş eyleyince yanmayan gayetle az”

(Hicaz güzelinin nağmesi pek az olur ama onu duyunca yanmamak elde değil.)

Hicaz Makamında örnek eserler:

-Ömrün bitirmiş(İlahi)

-Ey garip bülbül diyarın kandedir(İlahi)

-Mevlam sana ersem diye(İlahi)

-Ey buti nev eda(Şarkı)

-Olmaz olsun bu ayrılık(Türkü)

-Değmen benim gamlı yaslı gönlüme(Türkü)

- Mevlid merasimlerinde Süleyman Çelebinin yazmış olduğu Vesiletün Necat eserinin Nur Bahri Hicaz Makamı ve çeşnileriyle okunur.

Yazar: Mehmet Emin ŞAHİN

Gayret bizden Tevfik Allah’tan…

KAYNAKÇA:

https://kazimyigiter.com/saba-makami/

https://kazimyigiter.com/ussak-makami/

https://kazimyigiter.com/rast-makami/

https://kazimyigiter.com/segah-makami/

https://kazimyigiter.com/hicaz-makami/

**https://www.youtube.com/watch?v=olJ1EV7Ivec**

**https://www.youtube.com/watch?v=ueq8tROmyLE**

**https://tumata.com/muzik-terapi/turk-muzigi-makamlari-ve-etkileri/**

**https://islamansiklopedisi.org.tr/ezan**

40 MAKAM 40 ANLAM, SAVAŞ BARKÇİN, KETEBE YAYINLARI