Parlak Bir Enkaz ve Kültürel Çöküş

Günümüzün toz pembe görünen manzarasını hafifçe kazıdığımızda altından çıkan manzara, kültürel bir çöküşün eşiğinde olduğumuzu bağıra çağıra duyuruyor. Evet, ekranlar parıldıyor, mağaza vitrinleri göz alıyor ve sosyal medya her daim “muhteşem” hayatların sahnesini sunuyor; fakat bu ışıltılı görüntü, gerçekte derin çatlaklar barındıran bir zeminin üzerini kapatmaktan öteye gitmiyor. Zira artık ölçütleri belirleyen, üretenin veya yaratanın insanî çabası değil, maddeleşmiş zevk ve hızın kölesi hâline gelmiş kitlelerin sığ tüketim arzusu. Bu noktada, tarihin ileri adımlarla değil, parayla dönen çarklarının soğuk dişlileri arasında ezilmekte olduğumuzun farkına varmamak büyük bir hüner.

Bu kültürel krizin en acı tarafı, her şeyin alınıp satılabilen bir metaya dönüşmesi. Düşünün ki sanat dediğimiz şey, artık instagramda etkileşim toplayacak “görsel malzemeye” indirgendi; felsefe dediğimiz “sabitlenmiş tweet”ler ve “hikâye paylaşımları” düzeyinde, büyük tık alma hedefiyle “albenili” cümlelere sıkıştırıldı. Politika mı? O da bu kısacık ses ve görüntü karnavallarının ortasında, sloganlarla uçuşan nefes darlığından öteye geçemiyor. Herkesin bir “fikri” var, ama bunu derinleştirmek, tartışmak veya eleştirmek için zaman yok. Çünkü “yetişilmesi gereken bir trend”, “paylaşılması gereken bir hashtag” veya “likelanması gereken yeni bir içerik” mutlaka mevcut.

Böyle bir ortamda kültürün derinlerine inmek, bir dağın görünmeyen tarafına yürümek kadar zahmetli. Kim uğraşacak, kim zaman harcayacak, kim emek verecek? Al gülüm ver gülüm misali, herkes kendini “pişmiş” zannediyor. Ortada pişen bir şey varsa, o da sabrımızın taşmak üzere oluşu. Zira “kültür” sadece yüksek sanat galerilerinde, akademik seminer salonlarında veya sahne gösterilerinde saklı olan bir lüks değildir. Kültür, bir toplumun ortak belleği, birlikte yaşama pratiği, dilde, mimaride, inançta, müzikte, hatta yeme içme alışkanlıklarında nefes alan karmaşık bir bütündür. Fakat gelin görün ki bu bütün, parçalara ayrılarak vitrinlere sürülüyor ve “paket paket” satılıyor.

Bu süreçte elbette tek suçlu ne teknoloji ne de popüler kültür hevesleri. Mesele, ekonomik ilişkilerin kültürel değerleri belirlemede neredeyse mutlak bir rol üstlenmiş olması. ‘Ne kadar pahalı, o kadar prestijli’, ‘Ne kadar hızlı, o kadar fonksiyonel’ anlayışı, insanlığın yaratıcı potansiyelini elinden alıyor. Üretilen eserler sanat mı, yoksa “belli markaların reklamına” uygun bir aksesuar mı? Düşünce mi, yoksa “satış stratejisine hizmet eden bir ürün” mü? Bu iki soru arasındaki çizginin giderek silikleştiği bir dünyada, kültürün sadece “dekoratif bir unsur” olarak algılanması kaçınılmaz.

Günbegün büyüyen bu “kültür erozyonu”nun önünü almazsak bizi bekleyen iki seçenek var: Ya yeni bir paradigma geliştirip bu sığlığı aşacağız ya da büyük bir çöküşün enkazıyla yüzleşeceğiz. Dünyanın dört bir yanında ortaya çıkan toplumsal hareketlenmeler, meydanlardaki öfke, sanattaki protest kabarış, felsefedeki tekrar ivme kazanmaya başlayan eleştirel yaklaşımlar, aslında tam da bu yol ayrımına işaret ediyor. İnsanlar artık “daha fazla kâr, daha fazla tüketim, daha fazla hız” diyen düdüklü tencere misali basıncın yükseldiğini hissediyor. Patlama noktasına mı geldik, yoksa patlamak üzere miyiz? Bu soru, tüm satır aralarında yanıp sönen bir uyarı ışığı gibi.

Sanat, toplumun nabzını tutan bir alan olarak hâlâ umut vaat ediyor. Evet, popüler olanı hızla tüketime sunma eğilimine inat, yeraltı ve alternatif sanat sahnelerinde yeni sesler, yeni renkler, yeni isyan çığlıkları filizleniyor. Görünüşte ufak kıvılcımlar gibi olsa da bu yeni estetik direniş, sistemin bize ezberlettiği dayatmaların dışında bir dünya kurmanın tohumlarını taşıyor. Fakat bu tohumların filizlenip büyümesi için, onları sulayacak felsefî bir zemine de ihtiyacımız var. Göstermelik “felsefi atıflar” veya entelektüel kibrin gölgesinde solmaya terk edilmiş düşünce kırıntılarıyla değil, hayatın bizzat içinde vücut bulan bir sorgulamayla beslenen bir zemine…

Öte yandan politika da bu kültürel dönüşümün en can alıcı unsurlarından biri. Çerçevenin dışına çıkıp baktığımızda, kitlelerin ortak talebi olan “daha iyi bir yaşam” arayışının türlü biçimlerde suistimal edildiğini görüyoruz. Sloganlarla doldurulmuş nutuklar, gerçek sorunların üstünü örtmek için bir perdeye dönüşüyor. Toplumun kültürel dokusu, politik kaygılar uğruna parçalanıyor, kutuplaştırılıyor. Oysa gerçek dönüşüm, sadece seçim sandıklarında veya parlamentolarda değil, yaşama biçimimizde, ilişkilerimizde, kendimizi ve birbirimizi algılayışımızda saklı.

İronik olan, bu çöküşün tohumlarını eken aynı mekanizmanın, “kurtarıcı reçeteler” sunarak yine bizi aldatmaya çalışmasıdır. “Yeni normal”, “yeni trendler”, “yenilikçi atılımlar” gibi kavramlarla süslenen her söz, aslında kültürel bozulmamızın üstünü örtmekten ibaret. Ve böylece sinsi bir kısır döngüye sürükleniyoruz: Daha fazla teknoloji, daha az insanî dokunuş; daha fazla sanallaşma, daha zayıf bağlar… Tükettikçe “zenginleşen” ama ruhen yoksullaşan bir toplumun rotasını ancak bütünlüklü bir yeniden düşünme pratiği değiştirebilir.

Unutmamak gerekir ki kültür, gündelik hayatın dokusuna sinmiş olan kolektif birikimdir. Emeğin, paylaşımın, dayanışmanın ve eleştirel bilincin canlı kaldığı her yerde, hangi kriz gelirse gelsin yeni bir doğuş ihtimali saklıdır. Asıl mesele, bu potansiyelin keşfedilip eyleme geçirilmesinde yatıyor. Bizi bekleyen çöküş, içi kof, gösterişe dayalı, anlık hazların ötesine geçmeyen bir yaşam tarzının altında ezilmekten başka bir şey değil. Bizi bekleyen yeni paradigma ise insanı merkeze alan, emeği yücelten, düşünceye ve yaratıcılığa fırsat tanıyan, hızın ve tüketimin büyüsüne kapılmadan yaşamı yeniden tanımlayan bir model olabilir.

Evet, bugün bir eşiğin üzerindeyiz. Bir taraf çölleşme, diğer tarafsa yeşeren filizlerle dolu yeni bir ufuk. Bu eşikten ileriye, hangi yöne geçeceğimiz ise tüm toplumsal aktörlerin –sanatçıdan siyasetçiye, işçiden akademisyene, öğrenciden emekliye– ortak iradesine bağlı. Kendimize sormalıyız: Gerçekten dönüşmek istiyor muyuz, yoksa vitrinde sunulan toz pembe rüyalara kanmaya devam mı edeceğiz? Küllerimizden doğmak mı, yoksa pas tutmuş bir tekrara hapsolmak mı? Seçim bizim.

İşte bu soruların cevabı, kültür krizimizin geleceğini belirleyecek. Umarız bu sefer sahiden “yeni” bir şeyi denemekten korkmayız. Çünkü aksi takdirde, parıltılı enkazın altında kalan sadece binalar değil, vicdanımız ve ortak geleceğimiz olacak. Haydi, kendimizi kandırmaktan vazgeçip gerçekle yüzleşelim. Bu sefer belki başka bir yol bulabiliriz.