ÖNYARGININ SAVUNMASI

ÖNYARGININ SAVUNMASI

Birçoğumuz "önyargı" kelimesini duyduğumuz anda olumsuz bir şey düşünürüz.

Hatta çocukluğumuzdan beri sürekli aynı cümleyi duyarız:

"Önyargılı olmayın."

Medya bunu söyler.

Öğretmenler bunu söyler.

İnsanlar bunu söyler.

Önyargı çoğu zaman zararlı, yanlış ve kaçınılması gereken bir şey gibi anlatılır.

Peki ya önyargı sandığımız kadar kötü değilse?

Daha da önemlisi, ya önyargı insan zihninin vazgeçilmez parçalarından biriyse?

Bence insanların önyargı hakkında yaptığı en büyük hata onu yalnızca sosyal bir problem olarak görmeleridir.

Oysa önyargı bundan çok daha eski bir mekanizmadır.

Belki de insanın hayatta kalma sisteminin önemli bir parçasıdır.

Mesela basit bir örnek düşünelim.

Sokakta yürürken saldırgan bir köpekle karşılaştığınızı varsayın.

Köpek sizi kovalasın.

Siz de son anda kurtulmuş olun.

Bir süre sonra başka bir sokakta başka bir köpek gördüğünüzü düşünün.

Bu köpek ilk köpek kadar saldırgan görünmüyor olsun.

Hatta oldukça sakin dursun.

Fakat zihniniz yine de size bir sinyal göndermeye başlayacaktır.

"Dikkat et."

İşte bu tepkiyi ilginç buluyorum.

Çünkü bu bir anlamda önyargıdır.

Zihin daha önce yaşadığı deneyimi yeni bir duruma taşımaktadır.

Şimdi kendimize şu soruyu soralım:

Eğer o gün hiçbir önyargımız olmasaydı ne olurdu?

Eğer zihnimiz geçmiş deneyimlerden hiçbir ders çıkarmasaydı ne olurdu?

Belki yine saldırıya uğrayabilirdik.

Belki de zarar görebilirdik.

İşte bu yüzden önyargıyı tamamen kötü olarak tanımlamak bana doğru gelmiyor.

Çünkü önyargılar çoğu zaman zihnin tehdit algısının bir parçasıdır.

Beyin sürekli olarak olası riskleri tahmin etmeye çalışır.

Bu tahminler bazen doğru çıkar.

Bazen yanlış çıkar.

Fakat amaç mükemmel olmak değildir.

Amaç hayatta kalmaktır.

Aslında psikolojide de buna benzer yaklaşımlar vardır.

İnsan zihni tamamen önyargısız çalışmaya uygun değildir.

Çünkü zihin her bilgiyi sıfırdan analiz edemez.

Bunu yapmaya kalkarsa gündelik hayatı sürdürmek bile zorlaşır.

Bu yüzden psikolojide "Bilişsel Kestirmeler" olarak bilinen mekanizmalar bulunur.

İnsan zihni birçok durumda kısa yollar kullanır.

Daha önce öğrendiği kalıpları yeni durumlara uygular.

Yine benzer şekilde Şema Teorisi de insanların dünyayı anlamlandırırken geçmiş deneyimlerinden oluşturdukları zihinsel kalıpları kullandığını söyler.

Yani insan zihni aslında sürekli kategoriler oluşturur.

Sürekli tahminlerde bulunur.

Sürekli olasılık hesaplar.

Bir anlamda önyargı üretir.

Bu durum yalnızca modern psikolojide değil, evrimsel psikolojide de sıkça ele alınır.

Evrimsel psikologların verdiği meşhur örneklerden biri şudur:

Çalı sallanıyor.

Eğer onu rüzgar sanırsanız ve içinden bir kaplan çıkarsa ölebilirsiniz.

Fakat onu kaplan sanırsanız ve içinden yalnızca rüzgar çıkarsa en fazla gereksiz yere korkmuş olursunuz.

Bu yüzden insan beyni tarih boyunca yanlış alarm vermeye daha yatkın hale gelmiştir.

Çünkü yanlış alarmın bedeli çoğu zaman ölümden daha düşüktür.

Buradan baktığımızda önyargının yalnızca bir kusur değil, aynı zamanda bir savunma mekanizması olduğunu da görebiliriz.

Elbette bu her önyargının doğru olduğu anlamına gelmez.

Bazı önyargılar insanları yalnızlaştırabilir.

Bazı önyargılar insanları haksız yargılara sürükleyebilir.

Bazı önyargılar ise gerçekliği görmeyi zorlaştırabilir.

Fakat bu durum önyargının tamamını kötü ilan etmemizi gerektirmez.

Çünkü bir mekanizmanın yanlış kullanılabilmesi, onun tamamen gereksiz olduğu anlamına gelmez.

Bence asıl soru önyargının var olup olmaması değildir.

Asıl soru hangi önyargıların bize hizmet ettiği, hangilerinin ise bize zarar verdiğidir.

Çünkü insan zihni önyargı kurmaya yatkın olduğu kadar onları düzeltmeye de yatkındır.

Yeni deneyimler edinir.

Yeni bilgiler öğrenir.

Eski düşüncelerini günceller.

Bu yüzden mesele önyargısız olmak değildir.

Zaten böyle bir şeyin mümkün olduğundan da emin değilim.

Mesele, hangi önyargılarımızın bizi koruduğunu ve hangilerinin bizi gerçeklikten uzaklaştırdığını fark edebilmektir.

Belki de yıllardır yanlış soruyu soruyoruz.

"Önyargılı mıyım?" yerine,

"Önyargılarımın ne kadarı gerçeklikle uyumlu?" sorusunu sormamız gerekiyordur.

yazar,

ilham olan,