Evrim 82 — Beagle Günlüklerindeki Tevhid Vurgusu

Darwin’in Günlüklerindeki Tanrı ve Yaratılış Üzerine Alıntılar

Pek çok eser bırakan Charles Darwin, Tanrı ve Yaratıcı kavramlarına sık sık başvurmasına rağmen hiçbir zaman Baba, Oğul ve Kutsal Ruh gibi klasik Hristiyan teslis diline yaslanmamıştır. Metinlerinde daha çok tek bir Yaratıcı’dan, doğadaki birlikten ve evrensel düzenden söz eden bir dil dikkat çeker. Darwin’in bu yönü, düşünce dünyasının en az tartışılan taraflarından biri olmaya devam etmektedir.

Bu yazı dizisinde her bölümde Darwin’in farklı bir kitabını ele alacak, alıntılar aracılığıyla onun doğa, insan ve Yaratıcı hakkındaki düşünce dünyasına yaklaşmaya çalışacağız. Bu bölümde yer alan alıntılar, meşhur Beagle Günlüğü’nden derlenmiştir.

Kaynak: Charles Darwin’s Beagle Diary, ed. R. D. Keynes, Cambridge University Press

Charles Darwin’in Beagle Günlüğü

Charles Darwin’s Beagle Diary (genelde “Beagle Günlüğü” ya da “Beagle seyir defteri” diye anılır), Charles Darwin’in 1831–1836 yılları arasında HMS Beagle gemisiyle çıktığı beş yıllık dünya yolculuğu boyunca tuttuğu gözlem notlarının derlenmiş hâlidir.

Darwin bu yolculukta Güney Amerika’dan Pasifik adalarına, Avustralya’dan farklı kıta ekosistemlerine kadar geniş bir coğrafyada doğayı yerinde incelemiş; kaya katmanlarını, fosilleri, bitki ve hayvan çeşitliliğini karşılaştırarak sistematik bir doğa tasviri ortaya koymuştur. Bu süreç yalnızca bir seyahat değil, aynı zamanda doğayı anlamaya yönelik uzun soluklu bir düşünme ve gözlem pratiğidir.

Farklı bölgelerdeki canlı çeşitliliğini karşılaştırırken hem hayranlık hem de şaşkınlık duyar; bazen doğadaki düzen ona tek bir planın izlerini düşündürecek kadar bütünlüklü görünür, bazen de büyük bir çeşitlilik ve farklılık hissi uyandırır. Bu gözlemler, onun doğa hakkındaki düşüncesini sürekli geliştiren bir zemin oluşturur.

Bu çerçevede Kur’an-ı Kerim’de insanı yeryüzünde dolaşmaya ve yaratılışın başlangıcını düşünmeye davet eden ayet dikkat çekicidir:

“De ki: Yeryüzünde gezip dolaşın da ilk yaratılışın nasıl başladığına bakın. Sonra Allah, son yaratılışı da gerçekleştirecektir. Şüphesiz Allah her şeye kadirdir.” (Ankebût Suresi 20)

Bu ilahi çağrı, Müslümanları gözlem yapmak, yeryüzünü incelemek ve yaratılış üzerinde düşünmekle sorumlu tutar.

Bu noktada şu soru da doğal olarak ortaya çıkar: Beş yıllık süreçte dünyayı yaklaşık bir buçuk kez dolaşan Darwin, 19. yüzyılın imkânsızlıkları içinde böylesine kapsamlı bir gözlem seviyesine ulaşmışken, biz bugün aynı çağrıya ne kadar yaklaşabiliyoruz? Yani yeryüzünü görme, inceleme ve ondan düşünce üretme bakımından ne kadar mesafedeyiz?

Bu karşılaştırma, bir üstünlük yarışı olmaktan ziyade, hem Beagle yolculuğunun bilimsel yoğunluğunu hem de metinlerdeki ilahi çağrının insana yüklediği “bakma ve düşünme” sorumluluğunu yeniden hatırlatır.

Tek Bir El (“The one hand”): Darwin’in Tevhid Vurgusu

“A little time before this, I had been lying on a sunny bank & was reflecting on the strange character of the Animals of this country as compared to the rest of the World. An unbeliever in everything beyond his own reason, might exclaim ‘Surely two distinct Creators must have been at work; their object however has been the same & certainly the end in each case is complete’. — Whilst thus thinking, I observed the conical pitfall of a Lion-Ant… Now what would the Disbeliever say to this? Would any two workmen ever hit on so beautiful, so simple & yet so artificial a contrivance? It cannot be thought so. — The one hand has surely worked throughout the universe. A Geologist perhaps would suggest, that the periods of Creation have been distinct & remote the one from the other; that the Creator rested in his labor.”

Türkçe çevirisi: “Bundan biraz önce güneşli bir yamaçta uzanmış, bu ülkenin hayvanlarının dünyanın geri kalanıyla kıyaslandığında ne kadar tuhaf bir karakter taşıdığını düşünüyordum. Kendi aklının ötesindeki her şeye inanmayan biri, ‘Kesinlikle iki ayrı Yaratıcı iş başındaydı; ancak amaçları aynıydı ve her iki durumda da sonuç mükemmeldi’ diye haykırabilir. Tam bu düşünceler içindeyken bir aslan karıncasının koni şeklindeki tuzağını gördüm… Şimdi bu inkarcı ne derdi buna? İki ayrı usta hiç bu kadar güzel, bu kadar basit ve bu kadar ustaca bir düzeneği aynı anda icat edebilir miydi? Böyle düşünülemez. Tek bir el evrenin her yerinde çalışmış olmalıdır. Bir jeolog belki de Yaratılış dönemlerinin birbirinden ayrı ve uzak olduğunu, Yaratıcı’nın emeğinde dinlendiğini öne sürebilir.”

Bağlam: Darwin, Avustralya’da güneşli bir yamaçta dinlenirken Avustralya’nın canlı dünyasının dünyanın geri kalanından ne kadar farklı olduğunu düşünüyor. Bu farklılık o kadar çarpıcı ki bir tanrıtanımazın bunu iki ayrı Yaratıcı’nın varlığına kanıt olarak gösterebileceğini söylüyor. Bu düşünceyi kendisi benimsemiyor. Tam o anda bir aslan karıncasının tuzağını görüyor. Avrupalı türdeşiyle neredeyse aynı olan bu mükemmel düzenek, ona göre: bu kadar farklı iki dünyadaki bu kadar benzer bir mükemmellik, ancak tek bir elin, tek bir Yaratıcı’nın eseri olabilir. Evren boyunca işleyen ortak bir düzen ve “tek bir el” bulunduğu düşüncesine yöneliyor.

Bu pasaj Darwin’in günlüğünden 1839'da yayımlanan Journal of Researches’a taşınırken bazı değişikliklere uğruyor. “Disbeliever”, yani inkarcı, kelimesi “sceptic”, yani şüpheci, olarak değiştiriliyor. 1845 baskısında ise bu bölüm tamamen dipnota indirgeniyor ve son cümleler metinden çıkarılıyor;

“There can be no doubt but that this predacious larva belongs to the same genus with the European kind, though to a different species. Now what would the sceptic say to this? Would any two workmen ever have hit upon so beautiful, so simple, and yet so artificial a contrivance? It cannot be thought so: one Hand has surely worked throughout the universe.”

Türkçe çevirisi: “Bu yırtıcı larvanın, farklı bir türe ait olsa da Avrupa’daki türle aynı cinse mensup olduğuna hiç şüphe yoktur. Şimdi buna karşı şüpheci biri ne derdi? Herhangi iki usta, böylesine güzel, böylesine sade ve yine de böylesine ustalıklı bir düzenek tasarlayabilir miydi? Bunun böyle olduğu düşünülemez: Şüphesiz evrenin her yerinde çalışan tek bir El olmuştur.”

Charles Darwin, evrim teorisini kilisenin çerçevelemeye çalıştığı dar “inanç-bilim çatışması”nın ötesine taşımaya çalışıyordu. Teorisinin belirli bir mezhep ya da inanç grubuna saldırı gibi algılanmasını istemiyor; daha kapsayıcı ve daha evrensel bir dil kurmaya yöneliyordu. Bu nedenle eserlerinde Tanrı, Yaratıcı ve “one hand” gibi ifadeler kullanmaya devam etti.

İlk metinlerinde “The one hand” gibi daha belirli bir ifade kullanırken, sonraki eserlerinde bunu daha evrensel ve daha az mezhepsel çağrışım taşıyan “one Hand” biçimine yaklaştırdığı görülür. Benzer şekilde Darwin, klasik Hristiyanlığın Baba, Oğul ve Kutsal Ruh merkezli teslis dilinden büyük ölçüde uzak durmuş; bunun yerine doğadaki birlik, düzen ve ortak köken fikrini öne çıkaran bir söylem geliştirmiştir.

Metinden Çıkarılan Cümle

“A Geologist perhaps would suggest, that the periods of Creation have been distinct & remote the one from the other; that the Creator rested in his labor.”

Türkçesi: “Bir jeolog belki de Yaratılış dönemlerinin birbirinden ayrı ve uzak olduğunu öne sürer; Yaratıcı emeğinde dinlenmiştir.”

Bağlam ve Anlam: Bu cümle, aslan karıncası pasajının hemen ardından gelir ve 1845 baskısında metinden tamamen çıkarılır.

İfade, ilk bakışta Eski Ahit’in geleneksel yorumundaki o tanıdık sahneyi çağrıştırır: yaratan ve ardından dinlenen, insanî özellikler taşıyan bir Tanrı. Darwin burada kendi sesini değil, dönemin jeoloji literatüründe dolaşan bir düşünceyi aktarır. Bu düşünceye göre yaratılış, birbirinden ayrı ve zaman bakımından uzak evreler hâlinde gerçekleşmiştir; bu evreler arasında ise Yaratıcı çalışmasından el çekmiş, âdeta dinlenmiştir.

Dikkat çekici olan, Darwin’in bu görüşü ne açıkça benimsemesi ne de reddetmesidir. Metin kararsız bir sessizlikte durur; bu sessizlik büyük ihtimalle bilinçlidir. Darwin o noktada evrim düşüncesini henüz kamuoyuyla paylaşmamıştır; soruları büyümektedir ama cevapları henüz dile gelmeye hazır değildir.

Cümlenin sonraki baskılarda silinmesi, sıradan bir redaksiyon kararı değildir. 19. yüzyıl jeolojisinde yaygın olan bu kesintili yaratılış modeli, doğayı sürekli işleyen değil ara ara müdahil olan bir Yaratıcı fikrine dayanıyordu. Oysa tabiatı gözlemleyen, her an işleyişini takip eden bir zihin için tablo farklıdır: Kâinat, hiçbir zaman sahipsiz kalmayan, durmaksızın devam eden bir düzenin içindedir. Bu gözlem, dinî düşüncede daha aktif ve her ana nüfuz eden bir Tanrı tasavvuruna — İslam geleneğindeki ifadesiyle kayyûmiyet ve rubûbiyyet anlayışına — doğal olarak kapı aralar. Dolayısıyla bu cümlenin metinden çıkarılması, Darwin’in düşüncesinin olgunlaşmasını yansıtmakla birlikte, kâinat ayetlerinin dinî düşünceyi nasıl arındırdığının da güzel bir örneği hâline gelir.

Bu pasaj, döneminin bilimsel tartışma zemininde dolaşan bir ihtimalin kaydıdır; çıkarılmasıyla birlikte ise o ihtimalin tarihin içinde nasıl eridiğini gösteren sessiz bir iz hâline gelir.

Üniformitarizmden Tevhide: Darwin’in Tabiat Tasavvuru

Darwin’in tabiat anlayışının şekillenmesinde en önemli etkilerden biri, Sir Charles Lyell’ın geliştirdiği üniformitarizm ilkesidir. Lyell, 1830–1833 yılları arasında yayımlanan üç ciltlik Principles of Geology adlı eserinde modern jeolojinin temel prensiplerini ortaya koymuştur. Darwin’in, Beagle yolculuğu sırasında bu eseri neredeyse sürekli yanında taşıdığı ve gözlemlerini büyük ölçüde Lyell’ın yaklaşımının ışığında değerlendirdiği bilinmektedir.

Üniformitarizm, yeryüzünü şekillendiren jeolojik süreçlerin geçmişte de bugün işledikleri şekilde işlediğini savunur. Bu yaklaşım, tabiatta hüküm süren yasaların zaman içinde değişmediği ve evrendeki düzenin tek ve tutarlı bir kaynağa dayandığı fikrini ima eder. Bilimin mümkün olmasının temelinde de bu süreklilik yatmaktadır. Doğal yasaların değişmezliğine güvendiğimiz için gözlem yapabilir, elde ettiğimiz verilerden hareketle tümevarım yoluyla geçmişi yorumlayabilir ve geleceğe dair öngörülerde bulunabiliriz.

Bu bakımdan bilimsel araştırma, evrendeki düzenin rastlantısal değil, belirli yasalar çerçevesinde sürdüğünü ortaya koyar. Tabiattaki bu süreklilik ve düzen, Tanrı’nın yaratıcı kudretinin kendi koyduğu yasalar aracılığıyla evrende kesintisiz biçimde tecelli ettiğini gösterir.

Darwin’in tabiatı gözlemleyerek ulaştığı tevhid anlayışını daha iyi kavrayabilmek için, Lyell’ın üniformitarizm ilkesi üzerine kaleme aldığım yazıya başvurulabilir.

[embed]Evrim 61 — Darwin’e Göre Evrim Teorisi İnanç ile Çelişir mi? Evrim ve Yaratılış: Daha Yüce Bir Tanrı Tasavvuruna Doğruyaratilisayetleri.medium.com

Kör Bir Adama Gözler: Darwin’in Yaratılış Karşısındaki Şaşkınlığı

“It is not only the gracefulness of their forms or the novel richness of their colours, it is the numberless & confusing associations that rush together on the mind, & produce the effect. — I returned to the shore, treading on Volcanic rocks, hearing the notes of unknown birds, & seeing new insects fluttering about still newer flowers. — It has been for me a glorious day, like giving to a blind man eyes. — he is overwhelmed with what he sees & cannot justly comprehend it. — Such are my feelings, & such may they remain. — It creates a feeling of wonder that so much beauty should be apparently created for such little purpose.”

Türkçe çevirisi: “Sadece formlarının zarifliği ya da renklerinin taze zenginliği değil, zihnin içinde birden fışkıran sayısız ve şaşırtıcı çağrışımlar bu etkiyi yaratıyor. Kıyıya döndüm, volkanik kayaların üzerinde yürürken tanımadığım kuşların seslerini duyarak, yeni böceklerin daha da yeni çiçeklerin üzerinde çırpındığını görerek. Bu benim için muhteşem bir gün oldu, kör bir adama gözler verilmesi gibi. Adam gördükleri karşısında bunalıyor ve gereğince kavrayamıyor. Benim hislerim de böyle ve öyle kalsın. Bu kadar güzelliğin görünürde bu kadar az bir amaç için yaratılmış olması, insanda şaşkınlık duygusu uyandırıyor.”

Bağlam: Charles Darwin, St. Jago’da küçük deniz canlılarının olağanüstü güzelliğini gözlemlerken derin bir hayranlık ve şaşkınlık hissine kapılıyor. Bu satırlar, genç Darwin’in doğa karşısındaki coşkusunu ve Yaratıcı fikrine duyduğu yakınlığı yansıtan samimi bir anı gösteriyor. Dili son derece coşkulu ve metafiziksel bir tona sahip; “kör bir adama gözler verilmesi” benzetmesi de onun yaşadığı hayret ve minnettarlık duygusunu güçlendiriyor. Yıllar sonra ise “There is grandeur in this view of life…” diye başlayan meşhur sonuç pasajında, doğadaki bu güzelliğin ve çeşitliliğin, Yaratıcı tarafından başlangıçta verilmiş yasalar ve güçler aracılığıyla geliştiğini ifade ediyor. Böylece Darwin, canlılığın ortaya çıkışını evrim teorisiyle açıklarken, hayatı bütünüyle anlamsız ve amaçsız bir süreç olarak tasvir etmekten de kaçınıyor.

Doğanın Tanrısı: Darwin’in İnsan ve Yaratılış Üzerine Düşünceleri

“Both are temples filled with the varied productions of the God of Nature: — No one can stand unmoved in these solitudes, without feeling that there is more in man than the mere breath of his body.”

Türkçe çevirisi:“Her ikisi de Doğanın Tanrısı’nın çeşitli eserleriyle dolu tapınaklardır. Hiç kimse bu ıssızlıklarda, insanda bedenin yalnızca nefesinden fazlası olan bir şey bulunduğunu hissetmeden sarsılmadan duramaz.”

Bağlam: Charles Darwin, Beagle yolculuğunun sonlarına doğru Brezilya’nın görkemli tropik ormanlarıyla Tierra del Fuego’nun kasvetli ve ıssız doğasını karşılaştırıyor. Birbirinden tamamen farklı bu iki manzarayı da “Doğanın Tanrısı’nın çeşitli eserleriyle dolu tapınaklar” olarak tanımlaması dikkat çekici. Darwin burada yalnızca doğanın güzelliğini değil, insanın iç dünyasında uyandırdığı derin hissi de anlatıyor. Ona göre insan, bu büyük yalnızlık ve sessizlik içinde, kendisinin yalnızca maddi bedenden ibaret olmadığını sezmeden duramıyor.

Bu satırlar, Darwin’in doğa karşısında yalnızca bilimsel bir merak değil, aynı zamanda manevi ve varoluşsal bir etkilenim yaşadığını gösteriyor. İlahiyat mezunu Darwin sadece gözlem yapan genç bir doğa bilimci gibi değil; doğa, insan ve yaratılış üzerine daha derin düşünen biri olarak konuşuyor.

Doğal Sebepler Yaratıcı’yı Silmez: Darwin’in Boşluklar Tanrısına Karşı Sessiz Tutumu

“It is amusing to find the same subject discussed here as formerly amongst the learned of Europe concerning the origin of these shells, whether they really were shells or were thus ‘born by Nature’. Note in margin: ‘My general method of explanation God made them’.”

Türkçe çevirisi: “Avrupa’nın bilginleri arasında eskiden tartışılan aynı konunun burada da gündeme gelmesi eğlenceli: bu kabuklar gerçekten kabuk muydu, yoksa doğa tarafından mı böyle ‘doğuruldu’? Kenar notu: ‘Benim genel açıklama yöntemim — Tanrı onları yarattı.’”

Bağlam: Darwin, Copiapó yakınlarında taşlaşmış kabuklar ve ahşap buluyor. Fosillerin kökeni hakkında yerel halkın verdiği cevabı, “Tanrı onları yarattı”, kenar notuna düşüyor. Bu notu yazarken tonu ne alaycı ne de saygısız; daha çok düşündürücü bir gözlem.

Yerel halk için mesele basit: anlaşılamayan her şeyin arkasında Tanrı var. Ancak Darwin’e göre bu yaklaşım, yani her açıklanamayan şeyi doğrudan Tanrı’ya bağlamak, aslında Yaratıcı’yı küçümsemek anlamına geliyor. Çünkü Darwin’in gözünde doğal sebepler ve doğal yasalar zaten Yaratıcı’nın eseri. Tanrı’yı yalnızca bilginin bittiği yere koymak (yani boşluklar tanrısı anlayışı), Darwin için hem bilimsel hem de teolojik olarak yetersiz bir yaklaşım. Bu satırlar Darwin’in, doğa ile yaratılış fikrini birbirine tamamen karşıt görmek yerine, doğayı anlaşılması gereken bir düzen olarak ele aldığını gösteriyor.

“Uygar Vahşiler”: Darwin’in Köleliği Savunan İngilizlere Öfkesi

“Such was the expression of one of these people, who are ranked by the polished savages in England as hardly their brethren, even in God’s eyes.”

Türkçe çevirisi: “Bu, İngiltere’deki uygar vahşiler tarafından Tanrı’nın gözünde bile neredeyse kardeş sayılmayan bu insanlardan birinin ifadesiydi.”

Bağlam: Darwin burada Brezilya’daki kölelik meselesini anlatırken, ailesiyle bir daha görüşmek isteyen bir kölenin sözlerinden bahsediyor. Kölelik yanlısı İngilizlerin siyahları insan kardeşleri olarak bile görmeyen tavrını sert bir ironiyle eleştiriyor. “Polished savages” ifadesiyle, kendilerini medeni sayan ama köleliği savunan İngilizleri ahlaken “vahşi” olmakla suçluyor. Bu insanları Tanrı’nın gözünde bile eşit görmeyenleri eleştiriyor.

Darwin’e Karşı Üretilen Bir Mit: Türk Düşmanı ve Irkçı İddiası

Sözde bilimi savunduklarını iddia eden reddiyecilerin başvurduğu yöntemlerden biri, bilim karşıtlığını topluma kabul ettirebilmek için insanların en hassas duygularını istismar etmektir. Bu amaçla sıkça kullanılan iddialardan biri de Darwin’in ırkçı, hatta Türk düşmanı olduğu yönündeki söylemlerdir. Oysa bu tür suçlamalar, çoğu zaman tarihsel bağlamından koparılmış alıntılara veya kulaktan dolma bilgilere dayanır. Bu konuya ilişkin ayrıntılı değerlendirmemi aşağıdaki yazıda bulabilirsiniz.

[embed]Evrim 61 — Darwin Gerçekten Irkçı Bir Türk Düşmanı mıydı? Harun Yahya’nın Çarpıtmalarına Reddiyecilerden Destekyaratilisayetleri.medium.com

Sonuç

Darwin’in Beagle Günlüğü, evrim teorisinin olgunlaşmış bir anlatısından ziyade, doğayı, insanı ve Yaratıcı fikrini aynı zihinsel ufukta birlikte düşünen bir gözlemcinin düşünsel kaydıdır. Bu satırlarda karşılaştığımız Darwin, teslis diline hiç başvurmayan, “tek bir el” ifadesiyle evrende birliği ve düzeni sezgisel olarak kavrayan, köleliği savunan “uygar vahşilere” karşı “Tanrı’nın gözünden” ahlaki bir eleştiri geliştiren ve küçük bir aslan karıncasının tuzağında dahi evrensel bir imza arayan bir figür olarak karşımıza çıkar.

Darwin’in düşünce dünyası çoğu zaman iki uç yorum arasında ele alınmıştır: onu dini düşünceyi temelden sarsan bir figür olarak okuyan yaklaşımlar ile onu geleneksel teolojik çerçevenin dışında konumlandıran yorumlar bulunmaktadır. Oysa Darwin’in metinleri dikkatle okunduğunda, bu iki yaklaşımın da onun düşünce hareketliliğini tam olarak yansıtmadığı görülür.

Darwin’in hayatı boyunca yazdığı eserler bütünlüklü biçimde değerlendirildiğinde, Yaratıcı fikrinden kopmadığı; buna karşılık bu fikri ifade etme biçiminin zaman içinde dönüşüm geçirdiği görülmektedir. Dili giderek daha evrensel, daha kapsayıcı ve daha az mezhepsel çağrışım taşıyan bir karakter kazanmıştır. Bu durum, onun düşünce dünyasının dogmatik bir sabitlikten ziyade, gözlem ve düşünceyle sürekli beslenen dinamik bir yapıya sahip olduğunu düşündürmektedir.