Ο φόβος του χρόνου και ο επικούρειος θάνατος

Ο Επίκουρος (341 π.Χ) διατηρεί μια ουδέτερη σχέση απέναντι στον θάνατο. Παρατηρεί πως τον θάνατο δεν τον αισθανόμαστε πραγματικά ποτέ διότι ο θάνατος είναι η παύση των αισθήσεων. Επομένως, αφού ό,τι θεωρούμε καλό ή κακό απορρέει από τις αισθήσεις μας, από τον πόνο ή την ηδονή, ο θάνατος δεν μπορεί να είναι ούτε καλός ούτε κακός. Άρα δεν πρέπει και να τον φοβόμαστε.

Με αυτήν τη στάση ο Επίκουρος πραγματεύεται τον βιωματικό θάνατο. Ωστόσο συχνά ο φόβος μας αφορά τον έμμεσο θάνατο των αγαπημένων μας προσώπων. Ομοίως, συχνά φοβόμαστε τον πόνο που μπορεί να προκαλέσει ο δικός μας θάνατός στους γύρω μας. Συνεπώς ενώ πράγματι δεν βιώνουμε άμεσα τον θάνατο, σίγουρα τον βιώνουμε εμμέσως. Ακόμη, παρόλο που ο Επίκουρος αναγνωρίζει τη φιλία ως απαραίτητο χαρακτηριστικό του βίου, φαίνεται να θεωρεί πως ακόμη και ο πόνος του ενδεχόμενου θανάτου ενός φίλου αντισταθμίζεται από τα οφέλη της φιλίας.

Ως προς τον φόβο του θανάτου, ο Επίκουρος κάνει μία, κατά τη γνώμη μου, εύστοχη παρατήρηση. Ο θάνατος είναι μια κατάσταση που πρακτικά δεν μας επηρεάζει κατά τον ερχομό του, δηλαδή ο θάνατος είναι μια πράξη χωρίς παραλήπτη. Ενδεχομένως η πηγή του υπαρξιακού τρόμου που βιώνουμε να μην έγκειται πραγματικά στον θάνατο αλλά σε παραπλήσια άγχη που συνδέονται βαθύτατα με τη ζωή. Πιο συγκεκριμένα, θεωρώ πως συχνά αναφερόμαστε στην καθομιλουμένη σε θάνατο αλλά να εννοούμε τη φθορά, τη μοναξιά ή την αναζήτηση νοήματος.

Ένα αντιπροσωπευτικό παράδειγμα που φανερώνει αυτήν την ανειλικρινή σχέση μας με τον θάνατο, είναι η διαχρονική εμφάνιση διαπολιτισμικών μύθων στους οποίος πρωταγωνιστούν απέθαντα όντα όπως βρυκόλακες, zombies, ghouls κ.ά. Για παράδειγμα σε ταινίες τρόμου με zombies αυτό που μας τρομάζει ουσιαστικά είναι ότι κάτι που θα έπρεπε να είναι νεκρό, παραμένει ζωντανό ή επιστρέφει από τον θάνατο στη ζωή. Ακόμη, συχνά νιώθουμε ανακούφιση όταν ο ήρωας δίνει τέλος σε αυτήν την μαρτυρική ύπαρξη. Επομένως ο φόβος αυτός δεν είναι φόβος του θανάτου αλλά ο φόβος της ζωής, στην οποία υπάρχει πόνος, φθορά ή αλλοίωση της προσωπικότητας.

Από τη μία ο Επίκουρος έχει δίκιο ότι ο θάνατος δεν είναι από μόνος του καλός ή κακός. Από την άλλη, η τεχνική απόδοσης ηθικής αξίας μόνο βάσει των αισθήσεων έχει όρια. Για παράδειγμα, αν κάποιος σκοτώσει κάποιον με τρόπο ανώδυνο, δεν θεωρούμε πως έχει διαπράξει μία απεχθή πράξη; Θα μπορούσε κάποιος να ισχυριστεί πως η πράξη είναι απεχθής λόγω της κατάστασης του θύτη και όχι του θύματος. Αλλά και σε αυτήν την περίπτωση είναι λογικό να δημιουργήσει θλίψη η σκέψη ότι κάποιος στερήθηκε τη δυνατότητα να ζήσει παραπάνω, να πραγματοποιήσει τον “σκοπό” του ή να ασκήσει την φύση του.

Θεωρώ πως ο φόβος του θανάτου είναι ο φόβος μας να αντιμετωπίσουμε με ειλικρίνεια τη ζωή, και ιδιαίτερα ο φόβος μας να αντιμετωπίσουμε τον χρόνο. Δεν υπάρχει ηθική χωρίς επιλογές, και δεν υπάρχουν επιλογές χωρίς κίνηση. Η κίνηση μας είναι τρισδιάστατη και πολύπλοκη, την παρατηρούμε εύκολα και έτσι μιλάμε για πράξεις, καλές ή κακές. Μέσω των κινήσεων επιδρούμε, και εν τέλει ζούμε. Σε αντιδιαστολή, το βέλος του χρόνου έχει μία φορά και δέιχνει πάντα μπροστά λόγω της εντροπίας, του 2ου νόμου της θερμοδυναμικής. Δεν μπορούμε να κινηθούμε εύκολα στον χρόνο με τρόπο εύκολα αντιληπτό ή με τρόπο που εύκολα μπορούμε να καταλογίσουμε ως καλό ή κακό. Κινούμαστε φυσικά συνέχεια στον χρόνο λόγω των πλανητικών σωμάτων και της βαρυτικής έλξης αλλά πάντα πηγαίνουμε προς το μέλλον.

Όμως κάποια στιγμή στη ζωή μας αντιλαμβανόμαστε τα σημάδια του χρόνου και αναλογιζόμαστε αν κινηθήκαμε ή αν κινούμαστε σωστά σε αυτόν αλλά και να προσπαθήσουμε να σκεφτούμε πως θα κινηθούμε μελλοντικά. Δυστυχώς όμως ο χρόνος μας διαφεύγει και δυσκολευόμαστε πολύ να τον εκλογικεύσουμε ιδιαιτέρως διότι κινείται χωρίς να μας λογαριάζει.

Ο χρόνος όπως και ο επικούρειος θάνατος είναι κάτι που δεν αισθανόμαστε άμεσα. Ωστόσο, αυτό που μας τρομοκρατεί είναι η εύρεση ή απόδοση νοήματος πριν τον θάνατο. Και η απόδοση του νοήματος απαιτεί την ανάπτυξη μιας ηθικής του χρόνου. Κλείνοντας, θεωρώ πως η θέση του Επίκουρου μας βοηθάει να προσδιορίσουμε με μεγαλύτερη ακρίβεια τον θάνατο αλλά δεν επιτυγχάνει να πείσει στο ότι οι φόβοι μας γύρω από τον θάνατο ειναι αδικαιολόγητοι ή μη αναγκαίοι. Και αυτό διότι κατά τη γνώμη μου, ο φόβος του θανάτου είναι ενδόμυχα ο φόβος της ζωής.