Düsseldorf ve Essen, Alman Fotoğraf Enstitüsü için savaşıyor

Hiç akla gelecek şey mi; Almanya gibi araştırma, arşivleme -hele de ‘dijital alerji’li bir ülke olarak her şeyi somut olarak kayda alma!- meraklısı bir ülkenin, bugüne kadar bir fotoğraf enstitüsü olmasın!

Bundan daha garip bir şey varsa o da iki şehrin, Essen ve eyalet başkenti Düsseldorf’un, bu enstitü için resmen kılıçları çekmiş olması! Öyle propaganda, lobi, protesto faaliyeti filan değil; düpedüz bilirkişi raporlarının hazırlandığı, ‘anayasa ihlali’ iddialarından bahsedilen bir savaştan söz ediyoruz.

(soldan) Essen Museum Folkwang Direktörü Prof. Peter Gorschlüter, Kunstsammlung NRW Direktörü Prof. Dr. Susanne Gaensheimer, NRW Kültür Bakanı Ina Brandes, Düsseldorf Belediye Başkanı Dr. Stephan Keller, fotoğraf sanatçısı Moritz Wegwerth ve Hannover Sprengel Museum küratörü Inka Schube

Kurucu danışma komisyonunun hazırladığı nihai raporun duyurulduğu, Düsseldorf Kunstsammlung’da (K20) düzenlenen basın toplantısında gerginlik bir kez daha su yüzüne çıktı. Toplantıya NRW Kültür Bakanı Ina Brandes, Düsseldorf Belediye Başkanı Dr. Stephan Keller, Kunstsammlung NRW Direktörü Prof. Dr. Susanne Gaensheimer, Essen Folkwang Müzesi Direktörü Prof. Peter Gorschlüter, Hannover Sprenel Museum küratörü Inka Schube ve fotoğraf sanatçısı Moritz Wegwerth katıldı. Esasen toplantı mekanı ve toplantıya, NRW Kültür Bakanıyla birlikte Düsseldorf Belediye Başkanı’nın ev sahipliği yapması, enstitünün müstakbel adresi hakkında bir ipucu veriyordu ama Essen tarafı da cepheyi hâlâ terk etmemişti. Essen Folkwang Müzesi Derneği yönetim kurulunda da yer alan ve sırf bu iş için Alman Foto- Enstitüsü Vatandaş İnisiyatifi (Bürgerinitiative Deutsches Foto-Institut) adlı bir girişim dahi kuran Dr. Alex Wiesener ve Dr. Richard Kiessler da basın toplantısına katıldı ve Essen adına taleplerini tekrarladı.

Essen tarafı, talebini şu argümanlarla destekliyor: Museum Folkwang, Krupp Historical Archive, Folkwang University of the Arts ve Ruhr Museum Foundation, kurulması planlanan fotoğraf enstitüsünün ihtiyacı olan uzmanlık ve birikimi karşılayabilecek en profesyonel adresler ve bu, bilirkişi raporlarıyla da tescilli. Ayrıca UNESCO Dünya Mirası alanında yer alan Essen Zollverein (ki orada halihazırda Reddot Tasarım Müzesi gibi yapılar da hizmet veriyor) da dahil olmak üzere, enstitü için uygun yerler mevcut. Wiesener ve Kiessler şimdiye dek eyalet kültür bakanı dahil olmak üzere tüm yetkililerle görüşmüş. Düsseldorf ise başkent olmanın yanı sıra fotoğrafçılıkta bir ekol olan Becher Okulu’nun gücü ve özellikle yabancı sanatçıların desteğiyle yükleniyor mücadeleye.

Essen Zollverein

2020’de dönemin kültür bakanı tarafından görevlendirilen uzman komisyonun raporunda Essen açıkça “tercih edilen konum” olarak gösterilse ve 2021’deki bir fizibilite raporu, Düsseldorf’a karşı Essen’in pek çok avantajını işaret etse de raporlar henüz kamuya açılmadan Federal Bütçe Komisyonu, Düsseldorf için 41,5 milyon Euro’luk bütçe çıkarmıştı bile. Essen, bunu, ‘anayasa ihlali’ olarak (Anayasa’daki ‘keyfiyet yasağı’na - Willkürverbot- aykırılık yönünden) Federal Parlamento’ya taşıdı. Federal Parlamento Başkanı Bärbel Bas ise yargıyı işaret ederek tartışmanın, parlamento ayağını tamamen iptal etmiş oldu. Essen Belediyesi’nin daha sonra süreci nasıl yönettiği hakkındaysa net bir bilgi yok.

Süreç, 2013’te, fotoğraf uzmanı Thomas Weski’nin, Düsseldorf merkezli bir fotoğraf enstitüsü önerisini ve planlarını Berlin’e iletmesiyle başlamıştı. Weski’nin önerisi hemen destek gördü; pek çok sanatçı, enstitünün kuruluşuna destek olması amacıyla, yine Düsseldorf merkezli, bir dernek kurdu. Federal hükümet, Düsseldorf’a 41,5 milyon Euro bütçe tahsis etti.

2020’de hazırlanan fizibilite raporu ise Essen’i öneriyordu. Ancak dönemin Federal Kültür Bakanı Claudia Roth, göreve gelince tekrar Düsseldorf’u merkeze aldı. Son olarak Eylül 2023’te Federal Kültür Bakanlığı, NRW Kültür Bakanlığı ve Düsseldorf Belediyesi işbirliğiyle 7 kişilik bir Kuruluş Komisyonu oluşturuldu.

Düsseldorf Kunstsammlung

2025 itibarıyla analog fotoğraf, UNESCO Komisyonu tarafından Almanya’da resmen somut olmayan kültürel miras olarak tanındı. Bununla beraber Almanya’da bugüne dek fotoğraf kültürünün korunması, araştırılması ve aktarılmasıyla sistematik olarak ilgilenen merkezî bir kurum yoktu. Alman Fotoğraf Enstitüsü işte hem bu analog eserleri korumayı hem de yapay zeka ile ortaya çıkan yeni soru ve sorunların çözümü olmayı hedefliyor.

Ulusal ve uluslararası paydaşlarla koordine olarak çalışacak olan enstitü; envanter çıkaracak, arşiv oluşturacak, restore edecek, yayınlar hazırlayacak, açık erişimli bir kütüphane hizmeti sunacak, sergiler düzenleyecek, eğitimler verecek, ulusal ve uluslararası ölçekte konferanslar- seminerler organize edecek. Ama ne zaman, nerede; o hâlâ belirsiz.