3. Hoe draagt politiek bij aan vrede en welvaart?

Wat bedoel ik met politiek? Wat is een politiek systeem? Wat zijn politieke instituties? En, belangrijker nog, hoe zou politiek kunnen bijdragen aan vrede en welvaart? Om deze vragen te beantwoorden, grijp ik terug op het eerste boekje dat ik in handen kreeg voor mijn studie politicologie: de kern van de politiek van Cees van der Eijk. Dit boekje geeft namelijk een goed referentiekader om politiek in de 21ste eeuw te beschouwen. Het laat zien dat politiek zich niet alleen in gemeenteraden of overheidsinstanties afspeelt, maar ook in ons dagelijkse leven. Overal waar beslissingen worden gemaakt en waar mensen invloed op elkaar uitoefenen, is een politiek proces gaande.

Politiek

In de kern van de politiek legt Van der Eijk veel nadruk op het idee dat er twee manieren zijn om politiek te beschouwen: de domeinbenadering en de aspectbenadering. Beide benaderingen zijn relevant op hun eigen manier en zal ik daarom kort introduceren in de volgende alinea’s.

Als we volgens de domeinbenadering naar politiek kijken, kijken we naar de politieke besluitvorming in een bepaald specifiek domein. Deze benadering wordt erg vaak gebruikt in de volksmond om besluitvorming van de overheid te bespreken. Het land waar een regering besluiten over neemt, is dan het “domein” waar bestuurlijke besluitvorming plaatsvindt die de wetten en regels voor het land bepalen. Als we volgens de domeinbenadering over politiek praten, dan wordt dit vaak praten over politiek in enge zin genoemd. Het gesprek richt zich namelijk specifiek op de beleidsprocedures en invloedssfeer van partijen in een bepaald bestuurlijk domein. Deze benadering wordt gebruikt in discussies over de vraag in hoeverre en op welke manier de politiek zich mag bemoeien met het leven van haar bevolking. In welke mate is de overheid verantwoordelijk voor sociaal welzijn, zorg en veiligheid van de burgers binnen het domein? Welke regels en wetten kunnen daarvoor zorgen? Tot in welke mate kan de overheid deze wetten handhaven?

Aan de andere kant vertegenwoordigt de aspectbenadering van politiek het idee dat in de praktijk niet alleen overheden politieke besluiten maken, maar dat in feite ieder mens politieke besluiten neemt. Politiek wordt dus niet alleen beoefend door politici in Den Haag, maar is een belangrijk aspect van het dagelijkse leven. Iedere persoon maakt namelijk dagelijks keuzes die invloed hebben op het eigen leven, het leven van anderen en op de ontwikkeling van een samenleving als geheel. Als we volgens de aspectbenadering over politiek praten, dan wordt dit vaak praten over politiek in brede zin genoemd. De benadering richt zich namelijk op het begrijpen van de bredere context waarin politieke besluitvorming totstandkomt. Dit is van belang om te begrijpen hoe processen rondom besluitvorming en relaties tussen mensen zich ontwikkelen. Hoe zorgen ouders ervoor dat kinderen enerzijds vertrouwen, vrijheid en veiligheid voelen, maar zich anderzijds ook aan bepaalde regels en discipline moeten leren houden? Hoe beinvloeden mensen elkaar op de werkvloer of in een sportclub? In hoeverre gehoorzamen burgers bepaalde regels en wetten wel of niet?

Een politiek systeem

In zowel de domeinbenadering als de aspectbenadering wordt politiek bestudeerd door te kijken naar de terugkerende patronen in de besluitvorming en invloedssfeer van mensen. Deze terugkerende patronen worden omschreven als een systeem. Een politiek systeem is dus in feite een terugkerende structuur aan afspraken en handelingen die bepalen hoe beslissingen worden genomen. Politieke systemen zijn overal te herkennen aan de hand van de politieke instituties die kenmerkend zijn. Denk bijvoorbeeld aan de besluitvormingsstructuur bij een sportclub, een bedrijf, op een school of zelfs in ieder gezin. Welke geschreven of ongeschreven regels gelden er voor mensen in onze samenleving? Dat is een belangrijke vraag om het politieke systeem te analyseren.

De geschreven of ongeschreven regels die mensen stellen, worden ook wel politieke instituties genoemd. Een politiek systeem bestaat dus uit vele politieke instituties die gezamenlijk zorgen voor een kenmerkende besluitvormingsstructuur, die het gedrag van mensen in grote lijnen kan bepalen. De systemen en instituties van mensen zijn niet altijd formeel vastgelegd. Als we alle afspraken en regels die we maken, vast zouden moeten leggen, dan hebben we geen tijd meer om te leven. Vaak spelen interacties tussen mensen op een zodanig kleine schaal dat mensen de situatie ook goed kunnen regelen zonder daarbij afspraken van tevoren vast te leggen. Echter, hoe meer mensen met elkaar samenleven, hoe belangrijker het wordt om besluitvormingsstructuren vast te leggen die ervoor zorgen dat integere en rechtvaardige besluiten kunnen worden genomen zonder willekeur.

Hoe draagt een politiek systeem en de politieke instituties bij aan vrede en welvaart?

Hoewel de normen en waarden waarmee mensen conflicten oplossen door de eeuwen heen drastisch zijn veranderd, kun je wel zeggen dat de aanwezigheid van politieke instituties altijd en op ieder deel van de wereld essentieel zijn geweest voor de opkomst en ondergang van samenlevingen. Of we ons nu zouden verdiepen in de eerste gemeenschappen van jagers en verzamelaars, in de oude Chinese, Arabische of Romeinse rijken of in samenlevingen van de huidige tijd; iedere samenleving heeft zich ontwikkeld aan de hand van bepaalde politieke besluitvormingsstructuren die ervoor zorg(d)en dat welvaart op een bepaalde manier werd verdeeld en dat conflicten binnen de samenleving of tussen samenlevingen beheersbaar werden gemaakt. Het politieke systeem is essentieel voor de ontwikkeling van vrede en welvaart. Een goed systeem kan zorgen voor stabiliteit, betrouwbaarheid, effectiviteit en rechtvaardigheid van besluitvorming in samenlevingen. Een slecht systeem kan systematische ongelijkheid tussen mensen in de hand werpen en leiden tot gewelddadige escalatie in conflict.

Als ik kijk naar de vele structurele problemen in de wereld op verschillende aspecten, heb ik het gevoel dat we leven in een wereld met een slecht politiek systeem met verouderde instituties. Dat zal ik toelichten in de volgende hoofdstukjes. Vervolgens wil ik nadenken over hoe het wellicht beter zou kunnen als de mens zou uitgaan van politieke principes die beter zouden passen bij deze tijd.