Ateş Çemberi Ve Volkanlar
Ateş Çemberi hangi ülkeleri kapsıyor, volkan nedir ve daha fazlası…
Coğrafya Bilgi Seli #4
Ateş Çemberi Ve Volkanlar
Ateş Çemberi hangi ülkeleri kapsıyor, volkan nedir ve daha fazlası…
1.1 Ateş Çemberi
Pasifik okyanusundaki at nalı şekline benzetilen yüzlerce volkana Pasifik Ateş Çemberi denmektedir. Oldukça fazla sayıda deprem ve de aktif volkanlara ev sahibidir.
İnternetten edindiğim bilgiye göre 452 aktif ve sönmüş volkan dağına sahip olan bu bölge, dünyadaki volkanların %75'ini temsil etmektedir.
En çok, okyanusal tabakanın, karasal tabakanın altına dalıp battığı dalma-batma kuşağı boyunca görülmektedir.
Tektonik levhalar birbirleriyle etkileşim halinde oldukça inanılmaz derecede yüksek enerji ortaya çıkmaktadır. Bu hapsedillmiş enerji ise yeryüzünü sarsan, volkanik patlamaları tetikleyen, dağları yerinden oynatan ve tsunamiler yaratan dev depremlere yol açmaktadır.
Yaşanan bu depremlerin en büyükleri, Megathurst depremler olarak adlandırılmaktadır. Bu depremlerin büyük bir kısmı, tektonik plakaların birbirinin altına daldığı Pasifik’teki sismik olarak huzursuz ateş çemberi olarak adlandırılan bölgede gerçekleşmektedir.
Litosferde meydana gelen kırılmalar sonucu, levhalar birbirinden uzaklaşır. Bu noktada bir yarık oluşur ve sonrasında da derinlerdeki magma buradan açığa çıkarak yeni kabuk oluşturur. Bu kabuk, levhaların daha da itilmesine neden olur. Bu sürece deniz tabanı yayılma süreci ve bu olayın görüldüğü yerlere de yayılma sırtı denmektedir.
Dalma-batma hareketleri sonucunda, bu harekete yakın yerlerde büyük çukurlar, yanardağlar ve volkanik adalar oluşur. Şimdi beraber, bu hareketler sonucu oluşumlara bakalım. Zaten eminim ki ikisi ile sürekli karşılaştığını, karşılaşmasanız bile en az bir kez duymuş olduğunuz yapılardır.
Mariana Çukuru
Yukarıdaki fotoğraf, Mariana çukuru, nam-ı diğer dünyanın en derin çukuru, 10.916 m derinliğindedir. Kendisi, Pasifik Levhası ile Filipinler Levhasının yakınlaşması ile oluşmuştur. Haritadaki yerini de hemen size göstereyim ve sıradakine geçelim sonrasında.
Mariana Çukuru Konumu
Dünya üzerindeki bilinen en büyük volkan grubu ise, Kuzey Şili ve Güney Peru kıyıları arasında su altında bulunmaktadır.
Kırmızı ile çizili alan Peru ve Şili ülkelerini kapsamakla birlikte volkan grubunun net yerini bulamadım.
Kıtasal hareketler esnasında, iki kıta levhasının yakınlaşmasında dalma batma hareketi gerçekleşmeyecektir. Ancak birbirlerine uyguladıkları basınç nedeniyle levha sınırındaki kabuk kırılacaktır. Devamında üst üste binerek yükselir ve zamanla sıradağları oluşturur. Örneğin, Himalayalar ve Tibet Platosu bu şekilde oluşmuştur.
Himalaya Dağları
Okyanus çukurları, okyanusların tabanındaki dalma-batma bölgelerinin topografik ifadesidir. Ateş Çemberi’nin batma bölgeleriyle ilişkili okyanus çukurları şunlardır:
- Peru-Şili Çukuru
- Orta Amerika Çukuru
- Aleut Çukuru
- Kuril-Kamçatka Çukuru
- Japonya Çukuru
- Ryukyu Çukuru
- İzu — Bonin Çukuru
- Mariana Çukuru
- Yap Çukuru
- Filipin Çukuru
- Tonga Çukuru
- Kermadec Çukuru
- Hikurangi Çukuru
Ateş çemberinde yer alan ülkeler: Fiji, Solomon Adaları, Papua Yeni Gine, Filipinler, Vietnam, Malezya, Endonezya, Java Adaları, Tayvan, Kuzey ve Güney Kore, Japonya, Alaska (ABD), Meksika, El Salvador, Kosta Rika, Panama, Kolombiya, Ekvador, Peru ve Şili.
1.2 Volkanlar
Öncelikle şunu bilmelisiniz ki, bir volkan asla sönmez! Sadece uykuya yatar ve tekrar faaliyete geçecek gücü toparlamaya çalışır.
Bu bilgiden sonra artık konuya yavaş yavaş girebiliriz. En temel olan, tanımdan başlayalım. Bilim Genç’ten aldığım tanım şu şekildedir:
Volkan kelimesi adını, İtalya’nın güneybatı kıyılarında bulunan Vulcano Adası’ndan alıyor. Volkan teriminin iki tanımı var:
- Yer kabuğundaki magma adı verilen erimiş kayaçların ve gazların yüzeye çıkabileceği bir açıklık.
- Volkanik patlamalardan oluşan dağ.
Bu volkanların oluşumunu açıklamak için ilk önce Levha Tektoniği Kuramını bilmemiz gerekiyor. Kuramın açıklaması yine Bilim Genç sitesinden.
Yer kabuğu yapısal olarak bir yapboza benzetilebilir. Bu yapıyı ilk fark eden Alman bilim insanı Alfred Wegener’di. Levha tektoniği olarak isimlendirilen kurama göre farklı büyüklüklerdeki litosferik levhalar astenosfer üzerinde yüzerek hareket eder.
Levha tektoniği kuramına göre volkanlar belirli konumlarda oluşur. Bunlardan ilki iki levhanın çarpıştığı ve bir okyanus levhasının diğer bir okyanus levhasının ya da kıtasal levhanın altına doğru dalarak yaklaştığı levha sınırlarıdır. Böylece manto içine taşınan su buharı ve karbondioksit gibi gaz hâlindeki maddeler, manto tabakasındaki kayaçların tıpkı katı buzun yavaş yavaş sıvı hâle geçmesi gibi ergimesine neden olur. Akışkanlığı düşük olan bu kayaç hamuruna magma denir. Meydana gelen magma çarpışan levhaların sınırları boyunca yüzeye çıkarak volkanları oluşturur.
Volkan Nasıl Oluşur?
Magma, yüksek basınç altında oluşur ve yer kabuğundaki kırıkları izleyerek yerin yüzeyine doğru hareket eder. Magmanın çoğunluğu, yerkabuğunun derinliklerinde soğuyarak derinlik kayaçları adı verilen magmatik kayaçları oluşturur. Çok az bir kısmı yerkabuğundaki kırıklar boyunca hareket ederek yerin yüzeyine ulaşır ve volkanları oluşturur.
Ülkemizdeki yanardağlar:
Ülkemizdeki yanardağlar, 3.jeolojik zaman dediğimiz Tersiyer döneminde, yaklaşık olarak yirmi milyon yıl önce, başlamıştır. Bu dönemde yerkabuğundan çıkan lavlar, Anadolu’da farklı yer şekilleri oluşturmuştur.
Doğu Anadolu’nun yüksek olmasının bir nedeni, kalın volkanik örtünün varlığıdır. Bu dönemde oluşan volkanik dağlar o kadar yüksektir ki, bunlar Türkiye’nin en yüksek dağlarını oluşturmaktadır. Tarihi zamanlara ulaşan volkanik etkinlikler ise Erciyes ve Nemrut volkanında gerçekleşmiştir.
Günümüz ülkemizde aktif volkan bulunmamaktadır. Fakat bazı bilim adamlarına göre, ülkemiz için az da olsa halen risk bulunduğu kanaatindedir. Bazı yanardağlarımızda ,Erciyes, Hasan Dağı, Büyük ve Küçük Ağrı, Tendürek, Nemrut, Süphan Dağları vb, halen gaz ve buhar çıkışları gözlenmektedir.
MTA, verilerine göre ülkemizde aktif olduğu düşünülen 10 volkan mevcuttur. Yine MTA verilerine göre, üç gruba ayrılmış volkanlar şu şekildedir:
Aktif Volkanlar: Acıgöl, Ağrı, Erciyes Dağı, Göllü Dağı, Hasan Dağı, Karaca Dağı, Karapınar volkanik alanı, Kula, Nemrut Dağı, Tendürek Dağı
Olası Aktif Volkanlar: Girekol Tepe, Gölcük, Kars Platosu, Süphan Dağı
Aktif Olmayan Volkan: Kapadokya
Son olarak, yine MTA sitesine göre volkan türlerine bakalım biraz da!
- Volkanik Bölgeler:
Büyük alanlarda, çok sayıda küçük volkanik konilerden oluşur. Her bir koni, tek bir püskürmeyle oluşur. Her bir püskürme, genellikle oldukça küçüktür.
Türkiye Göllüdağ’daki küçük koniler / Fotoğraf: S.Brown.
- Konik Volkanlar:
Stratovolkanlar gibi, normalde binlerce yıl içinde tekrar tekrar aktif hale gelen bir volkan ağzı etrafında biriken volkanik ürünlerden oluşur.
İç Anadolu’da Hasan Dağı stratovolkanı / Fotoğraf: S.Brown.
Şili’deki tipik konik stratovolkan / Fotoğraf: S.Brown
- Kalderalar:
Büyük püskürmeler sonucu magma odasının boşalması ve boşalan yere volkan çökmesi sonucu oluşur. Genellikle büyük püskürmelerle ilişkilendirilir.
Alaska’daki 10 km çaplı Aniakchak kalderası / Fotoğraf: M. Williams, National Park Service, 1977.
- Kalkan Volkanlar:
Çoğunlukla düşük eğimli, büyük volkanlardır. Ardışık püskürmeler sonucu akmaya başlayan lav tabakalarının üst üste birikmesiyle oluşur.
Hawai’deki Mauna Loa kalkan volkanı. Shutterstock.
Umarım bu yazım size faydalı olmuş ve de sevmişsinizdir. Diğer yazılarımda görüşmek üzere ;)
KAYNAKÇA
메타데이터
- post_id
- 5fc0585de4b3
- slug
- ateş-çemberi-ve-volkanlar-5fc0585de4b3
- url
- https://medium.com/@maiamia/ate%C5%9F-%C3%A7emberi-ve-volkanlar-5fc0585de4b3
- canonical_url
- https://medium.com/@maiamia/ate%C5%9F-%C3%A7emberi-ve-volkanlar-5fc0585de4b3
- author_url
- https://medium.com/@maiamia
- status
- ok
- fetched_at
- 2026-07-24 22:21:17
