Over hel en vergelding in Bijbel en cultuur

Er is een oud mopje over een man die, na zijn overlijden, tot zijn grote verwondering voor de hemelpoort staat. Hij wendt zich tot Petrus en zegt: “Ik ben geschokt te zien dat de hemel echt bestaat. Maar bestaat er dan ook een hel?” Petrus kijkt hem aan en antwoordt droog: “Natuurlijk, je komt er net vandaan!”

In een heel andere context deed president Trump enkele jaren geleden een uitspraak die op een vergelijkbare manier contrasteert met onze verwachtingen: hij noemde de Brusselse gemeente Molenbeek een “hellhole”. Beide voorbeelden roepen een fundamentele vraag op: bestaat er een plaats van vergelding, een hel, waar wie het kwaad doet uiteindelijk terechtkomt? En zo ja, hoe verhouden onze populaire beelden daarvan zich tot wat er in de Bijbelse teksten eigenlijk over gezegd wordt?

Deze tekst onderzoekt de verschillende Bijbelse concepten van het dodenrijk, het oordeel en de hel, en verkent hoe deze door literatuur, schilderkunst en muziek zijn verder vormgegeven, tot aan hedendaagse cultuur.

Oude Testament: Sheol

In het Oude Testament duikt het begrip Sheol regelmatig op als de verblijfplaats van de doden. Het Hebreeuwse woord verwijst naar een soort onderwereld, een plek waar de levenden hun weg niet heen kunnen vinden. Belangrijk is dat Sheol in de oorspronkelijke teksten geen expliciete plaats van straf of pijn is. Het is eerder een schaduwachtig rijk waar zowel rechtvaardigen als onrechtvaardigen uiteindelijk terechtkomen, een neutraal dodenrijk waarin het leven ophoudt zoals wij dat kennen.

In Psalmen wordt dit beeld op verschillende manieren weerspiegeld. Zo schrijft de psalmist in Psalm 6:6 dat in de dood Gods nabijheid niet merkbaar is, en vraagt retorisch wie Hem dan nog zal loven in het graf. In Psalm 139:8 wordt dit verder uitgewerkt: zelfs als men neerdaalt naar Sheol, blijft Gods aanwezigheid overal voelbaar. Ook in Job (7:9–10) wordt Sheol voorgesteld als het eindpunt van het aardse bestaan, een plaats waar de mens uiteindelijk wordt vergeten, zoals een wolk die verdwijnt aan de horizon. Prediker 9:10 benadrukt de definitieve stilte van dit rijk: alles wat men onderneemt, elke kennis of vaardigheid, houdt op te bestaan in Sheol.

Sheol fungeert dus eerder als een schaduwrijk dan als een hel in de klassieke zin. Het herinnert aan de eindigheid van het aardse leven en aan de universele bestemming van de mens, zonder onderscheid te maken tussen goed en kwaad. Pas in latere teksten, vooral in de apocalyptische literatuur en het Nieuwe Testament, verschijnen beelden van oordeel en brandende straf die meer lijken op wat wij tegenwoordig als de hel kennen.

Nieuwe Testament: Hades en Gehenna

In het Nieuwe Testament zien we een geleidelijke verschuiving van het neutrale beeld van Sheol naar meer dynamische en moreel geladen voorstellingen van het dodenrijk. Hades, vaak gebruikt in de Evangeliën en brieven, kan worden beschouwd als het Griekse equivalent van Sheol. Net als Sheol is Hades aanvankelijk een algemene aanduiding voor de verblijfplaats van de doden, waar zowel rechtvaardigen als zondaars terechtkomen. Toch verschijnt hier al een nuance van straf en scheiding, bijvoorbeeld wanneer Jezus naar verluidt spreekt over het oordeel over degenen die zich verzetten tegen Gods wil (Lukas 16:23–24).

Een meer uitgesproken beeld van vergelding vinden we in Gehenna, die Jezus volgens de evangelisten herhaaldelijk aanhaalt. Gehenna verwijst oorspronkelijk naar de Vallei van Hinnom bij Jeruzalem, berucht om rituelen en verbranden van afval en mogelijk menselijke offers. Jezus zou deze concrete associatie gebruikt hebben als krachtige metafoor voor morele en spirituele destructie: Mattheüs 5:22 waarschuwt dat wie zijn broeder zonder reden toornig is, “gevaar loopt in het vuur van Gehenna” te komen; Markus 9:43 spreekt over het beter verliezen van een ledemaat dan geheel in Gehenna geworpen te worden. Gehenna staat niet louter voor een neutrale onderwereld, maar voor een toestand waarin de gevolgen van kwaad en zonde zichtbaar worden.

Ook in de vroegjoodse apocalyptische literatuur, zoals Daniël 12:2 en 2 Esdras 7:36–37, wordt onderscheid gemaakt tussen rechtvaardigen en zondaars. Het idee van beloning en vergelding na de dood is hier al aanwezig en vormt een basis waarop het Nieuwe Testament voortbouwt. Het apocalyptische boek Openbaring (20:14–15) beschrijft de poel van vuur, waar de Duivel, het Beest en de onrechtvaardigen terechtkomen — een dramatisch en symbolisch beeld van eeuwige straf, dichter bij de hedendaagse voorstelling van de hel.

De hel in de klassieke literatuur

Naast de Bijbelse tradities heeft de literatuur door de eeuwen heen een diepgaande rol gespeeld in het vormgeven van het beeld van de hel. Dante Alighieri (Divina Commedia, ca. 1308–1320) beschrijft een hel gestructureerd in negen cirkels, waarin zondaars gestraft worden naar de ernst van hun zonden. Milton (Paradise Lost, 1667) schildert de hel als rijk van Satan en de gevallen engelen, met nadruk op psychologisch lijden en existentiële vervreemding. Christopher Marlowe (Doctor Faustus, 1592) toont de innerlijke hel van een man die zijn ziel verkoopt, terwijl Jean-Paul Sartre (Huis clos, 1944) de hel verplaatst naar de sociale en psychologische sfeer: “L’enfer, c’est les autres.” Hier is de kwelling de blik van de ander en de onontkoombaarheid van menselijke relaties.

Door de eeuwen heen verschuift de focus van neutrale of apocalyptische locaties naar systematisch moreel oordeel, psychologisch lijden en existentiële reflectie. Literatuur maakt de hel tot een complex spectrum van schuld, verantwoordelijkheid, vrijheid en de menselijke natuur.

De hel in de schilderkunst

Schilderijen en illustraties vertalen Bijbelse, literaire en filosofische beelden van vergelding en lijden naar krachtige visuele ervaringen. Hieronymus Bosch (ca. 1450–1516, De Tuin der Lusten, ca. 1490–1510) toont een groteske wereld vol foltering en bizarre straffen; Pieter Bruegel de Oude (ca. 1525–1569, De val van de opstandige engelen, 1562) benadrukt chaos en moreel oordeel. Gustave Doré (1832–1883) illustreert Dante’s cirkels van de hel met dramatiek en detail; William Blake (1757–1827) schildert een apocalyptisch strijdtoneel van kosmische machten. De schilderkunst maakt de hel expliciet, dramatisch en direct emotioneel voelbaar, vaak sterker dan in de oorspronkelijke Bijbelse teksten.

Pieter Breughel de Oude, de val van de opstandige engelen (1562)

De hel in de muziek

Muziek maakt de hel hoorbaar, voelbaar en psychologisch tastbaar. Claudio Monteverdi (L’Orfeo, 1607), Bach (Matthäus-Passion, 1727), Hector Berlioz (La Damnation de Faust, 1846) en Franz Liszt (Dante-Symfonie, 1855) laten de luisteraar de chaos, angst en morele consequenties van een verdoemde ziel beleven. In populaire muziek echoën blues, rock en metal deze traditie (Highway to Hell, AC/DC; Sympathy for the Devil, The Rolling Stones). Het beroemde tritonusakkoord — het “akkoord van de duivel” — roept spanning, dreiging en morele onrust op en werd eeuwenlang vermeden, maar door componisten zoals Bach en Wagner zorgvuldig ingezet. In de filmkunst versterkt muziek de helbeleving: Alfred Hitchcock’s douchescène in Psycho (1960) gebruikt scherpe strijkersintervallen om extreme angst hoorbaar te maken, een auditieve parallel van chaos en dreiging.

Hedendaagse beelden van de hel

In hedendaagse cultuur wordt de hel vaak sociaal, psychologisch of existentieel opgevat. De uitspraak van Trump over Molenbeek als “hellhole” illustreert hoe retoriek en sociale kritiek de hel verplaatsen van moreel-spiritueel oordeel naar politieke en culturele metafoor. Tegelijk echoot deze moderne interpretatie klassieke ideeën: de hel blijft een spiegel van kwaad, moreel tekort, angst en chaos, net zoals in literatuur, schilderkunst en muziek.

Conclusie: van mop tot metafysica

Vertalers, predikers, schrijvers, kunstenaars en componisten hebben de dramatiek van de hel door de eeuwen heen versterkt. Sheol en Hades werden in hun handen vurige poelen van moreel oordeel; Gehenna en apocalyptische poelen werden geladen met angstaanjagende beelden. Dante, Milton, Marlowe en Sartre gaven de hel psychologische en existentiële diepgang; Bosch, Doré en Blake visualiseerden haar; Bach, Berlioz en Liszt lieten haar klinken.

De centrale vraag blijft: wat bedoelen de Bijbelse teksten met straf en vergelding? In Sheol heerst stilte en afzondering; Hades voegt morele scheiding toe; Gehenna laat via vuur en vernietiging de consequenties van zonde zien. Daniël en 2 Esdras benadrukken beloning en vergelding zonder willekeur. De oorspronkelijke teksten wijzen vooral op verantwoordelijkheid, ethische keuzes en de grenzen van het menselijk leven.

Vanuit een filosofisch en moreel perspectief kan de hel worden gelezen als waarschuwing of metafoor — een spiegel voor menselijk handelen en besef van consequenties. Tegelijk blijft het mogelijk dat het dodenrijk een werkelijk bestaan symboliseert. Toch voel ik me het meest aangetrokken tot de oudste teksten, waarin de focus ligt op Sheol, op langzaam vergeten worden, op stilte en de uiteindelijke afzondering van het leven. Aan het einde van het bestaan, in dat moment van reflectie dat velen van ons ervaren, dringt de realiteit van vergankelijkheid door: wij zullen vergeten worden, en onze acties, hoe belangrijk of onbelangrijk ook, zullen langzaam in de stilte oplossen. De hartverscheurende klaagzang van Dido in Dido’s Lament van Henry Purcell (1689), “Remember me”, drukt de universele wens uit om herinnerd te worden, maar zelfs die herinnering wordt uiteindelijk door de tijd uitgehold.

En zo keren we terug bij het oude mopje: de man voor de hemelpoort vraagt naar de hel. Petrus antwoordt droog: “Natuurlijk, je komt er net vandaan.” Misschien ligt de hel niet altijd buiten ons, in vuur of poel, maar in de perceptie van de wereld, in de blik van de ander, in de schreeuw van een orkest, in het groteske tafereel van een schilderij, in de literaire of muzikale echo van ons bestaan, of in onze eigen reflectie op daden. De menselijke verbeelding en ervaring hebben de hel steeds opnieuw vormgegeven, van Sheol tot Gehenna, van Dante tot Sartre, van Bosch en Doré tot Bach en Berlioz, en van apocalyptische poel tot hedendaagse “hellhole”. En misschien, in het langzaam oplossen in de stilte van de eeuwigheid, ligt de uiteindelijke “hel” gewoon in het feit dat wij vergeten zullen worden. In ernst, in humor en in melancholie blijft de hel een spiegel van wie wij zijn, wat wij vrezen, en hoe we onze eindigheid ervaren.