Bitkilerde Hareket Üzerine

Hareket Üzerine Üç Deneme: Bitkilerde Hareket (1/3)

Üç güne yayılmış hareket üzerine denemenin ilkinde bitkilerde hareketin ne olduğunu sorarak başlamak, hayvanlar ve insanlara nazaran çok daha elverişli ve kolay bir hareket noktası sunabilir. Bitkilerin bütününde tek tip bir hareketten söz etmek mümkün değildir. İlkin bu hareket türlerini kategoriler altında toplamak gerekir. Elbette ki bu alana yönelik geniş bir bilim sahası olsa da bu deneme serisinde kendi gözlemlerime ve çıkarımlarıma dayanacağım için yazacaklarım bütün bir bilimle tümden çelişebilir veya orada doğru bir karşılık bulabilir.

Bitkilerde hareket hayvanlarda ve insanlarda müşterek olan hareket gibi ilgilenimsel değildir ama etkilenimseldir. Hayvanlar ve insanlar bir şey sadece onların ilgisini çektiği için o şeye yönelik bir keşif hareketi başlatabilirler. Öyleyse onlarda zekanın belirli düzeylerinin bulunduğunu söylemek gerekecektir. Sonuçta hayvan gördüğü şeye karşı bir ilgilenim içerisine girmekle onun sınırlarını keşfetmek için o şeye yönelir, kurcalar, koklar ve belki ısırır. İnsana gelindiğinde o, ilgilenimle başlayan harekette hayvanla müşterek özellikler barındırsa da kendine has akıl yetisi bu hareketi başka bir aşamaya taşır ki bu hareket üzerine yazılacak son denemenin konusu olacaktır.

Bitkilere gelindiğinde onlarda hareket ilgilenimsiz ama yalnızca etkilenimseldir. Sözgelimi ayçiçeği (belli ki ayın güneşi takip ettiği yanılgısından hareketle verilmiş hoş bir isim) büyüme evresindeyken, tohumların bulunduğu baş kısmı sapın hareketiyle güneşi takip eder. Sonra, bambular iki yönde büyür; kökleri toprağın altına doğru yayılırken gövdesi aksi yönde büyür. Bu büyüme hareketinin bitkiye iki faydası olmalı; gövde ışığı rahat alabileceği bir seviyeye yükselirken kökler besine doğru yönelir. Sulak alanda büyüyen bitkilere gelindiğinde onların kökleri her zaman toprağın altına değil ama su kaynaklarının olduğu yöne veya toprağın su bakımından zengin kısımlarına yayılır. Bitkiler dünyasında tıpkı hayvanlar ve insanlar dünyasında olduğu gibi yaşam enerjisinin korunumu ve tasarrufu bakımından rekabet söz konusudur. Sarmaşıklar gibi kimi bitkiler sarılarak büyürler ki bunun iki avantajı olabilir; ilkin onlar büyürken sarılarak bir nesneden destek alarak ışığa doğru ulaşırlar ve ikincileyin bir nesneden destek aldıklarında çevre şartlarına karşı gösterdikleri direnç için daha az enerji harcarlar. Görüldüğü üzere bu hareketler ilgilenimle değil etkilenimle ilişkilidir; besin ve ışığın bitkiyi etkilemesiyle hareket kaynağa yönelir.

Etkilenimsel hareketlerin ve bitkilerde hareketin son türü dışsal ve doğrudan etkileşimlerdir. Sözgelimi akşamsefası gündüzleri kapanıp geceleri açar. Bunun üç nedeni olabilir; belli ki bu hareket ışığa bağlıdır ama nedenler arasında bunu görmüyorum. İlkin gündüz sıcağında su kolay buharlaşır olduğundan doğruca gün ışığından değil ama onun etkisinden kaçınmak için kapanıyor olmalıdır; ikincileyin gündüz canlıların hareketli olmasından dolayı bitki muhtemel zararlardan korunuyor olabilir ve son olarak bu bitki gündüz değil ama gece polen saçıyor, yani geceleri ürüyor olabilir. Bu hareket dışsaldır ve doğrudan değil ama bitkinin doğası gereği böyledir. Küstüm Otu bitkisi de doğrudan bir temas halinde kapanır ki bu hareket de dışsaldır ve belli ki bitkinin korunumu açısından önem arz ediyor olmalıdır. Son olarak lalelerde de farklı bir tür hareket örneği sıcak ve soğuk değişiminden kaynaklanır. Laleler belli ki sıcak havada polen saçıyor olmalı, öyleyse soğuk havalarda polenlerini korumak için kapanıyor olmalılar. Sonuç olarak bitkilerde hareket etkilenimseldir ve bu etkilenim doğruca yaşama ve ürüme dürtüsüyle doğrudan ilişkilidir.

Umut TAŞ

19 Ocak 2025