KDO Yahudilik — Ders Notları

Aşağıdaki notlar, Salime Leyla Gürkan’ın Klasik Düşünce Okulu’ndaki ders videolarından derlenmiştir. Konuyu doğrudan kaynak materyal üzerinden tüketmek isteyenler, ilgili video serisine başvurabilir.

1. Ders

• Yahudilik toplam 14 ila 15 milyon takipçisi ile en büyük onuncu dindir.
• Hoca öncelikle “Neden Diğer Dinleri Bilmeliyiz?” sorusunu ele alıyor. Bu soruya verdiği cevap, herhangi bir dinin ancak mukayese ile anlaşılabileceği. Yani “Tek bir şeyi bilen, hiçbir şeyi bilmez” şeklinde özetlenebilecek bir yaklaşıma sahip.
• Sâmî dinler (Yahudilik, Hristiyanlık ve İslam) birbirlerinden kopuk inançlar değildir. Birbirlerine göre konumlanmaktadırlar ve sürekli etkileşim içindedirler. Dinlerin dinamik bir yapıda olduğunu anlamak önemlidir.
• Yahudilerin etkilendiği temel kültürler: Babil kültürü, Pers kültürü, Yunan kültürü ve Mısır kültürüdür.
• Birunî’ye göre dinlerin ayırt edici özellikleri vardır: İslam için tevhid, Hristiyanlık için teslis ve Yahudilik için ise sebt/şabat günü.
• Hristiyan kökenli akademisyenlerce, ayırt edici niteliğin sebt/şabat olarak belirlenmesi, şeriatın merkeze alınmasıyla ilişkilendirilmiştir.
• Milel ve Nihal kavramı, İslâmî literatürde dinler ve mezhepler tarihiyle ilgili eserleri kapsayan literatürü anlatır. “Milel” kelimesi, “millet” sözcüğünün çoğuludur. Kök olarak “din, töre, bir din ve töreye bağlı cemaat” anlamlarını taşır. “Nihal” ise “nihle”nin (din, dinî zümre, mezhep) çoğuludur.

Buradan, Antik Çağlarda din/töre ile etnisite arasında doğrudan bir ayrım olmadığını anlıyoruz.

• Birunî, ilk Hindolog olarak kabul edilebilir. Hint kültürü hakkında çok ciddi bilgiler vermiş ve önemli çeviriler yapmıştır. Birunî’ye göre bir din, uzaktan anlaşılamaz; katılımcı gözlem yapılması gerekir. O dine mensup avam ve havas ile konuşularak dinin farklı katmanlarının çözümlenmesi gerekir. Bu metodolojiye Batı’da ancak 19. yüzyılda ulaşıldığı düşünüldüğünde, Birunî’nin çağının ne kadar ilerisinde olduğu kavranabilir.
• Şehristanî ve Ibn Hazm yine Milel Nihal geleneğinde oldukça önemli şahsiyetlerdir. Özellikle Şehristani el-Milel ve’n-niḥal adlı eseriyle tanınan Ortaçağ İslâm dünyasının en meşhur dinler tarihçisidir.
• Hoca bu noktada “Neden Diğer Dinleri Bilmeliyiz?” sorusuna geri dönüyor ve yeni bir cevap ilave ediyor. Hocaya göre güçlü toplukların/dinlerin alamet-i farikalarından bir tanesi öteki dini gelenekler (yine kültürler) hakkında bir paradigma ve yorum oluşturabilmektir. Günümüzde Karşılaştırmalı Dinler Tarihi alanının Yahudi ve Hristiyanların elinde olduğunu düşündüğümüzde bu konuyu daha iyi anlamış olacağız.

2. Ders

Bu derse ait materyalde sadece Klasik Düşünce Okulu’nun videosundan değil aynı zamanda Mustafa B. Bozkurt Hoca’nın şu videosundan da faydalandım.

• Yahudilik tarihi hem dini hem de milli bir nitelik taşır.
• Yahudi kutsal metinleri “Tanah” olarak adlandırılır. Tanah manası olan bir kelime değil akronimdir ve adını kapsadığı üç bölümden (Torah, Neviim, Ketuvim) alır. Hristiyanlar bu metinlere Eski Ahit derler ve Yahudiler gibi kutsal kabul ederler. Şöyle özetleyebiliriz:

“Tanah”, İbranice Kutsal Kitap’ın Yahudi adıdır. Üç ana bölümden oluşur:

Torah (תּוֹרָה) → “Öğreti”, yani Tevrat — Musa’ya atfedilen 5 kitap

Nevi’im (נְבִיאִים) → “Peygamberler”

Ketuvim (כְּתוּבִים) → “Yazılar” (şiirsel metinler, hikmet kitapları, tarihî yazılar)

Bu üç bölümün baş harfleri TANaKh (תנ״ך) adını oluşturur. Tanah külliyatının bir diğer adı Miqra’dır. Mikra, İbranice מִקְרָא (Miqrā’) kelimesinden gelir ve kelime anlamı olarak “okunan” veya “okunma” demektir. Yani Yahudi geleneğinde bu terim genellikle İbranice Kutsal Yazılar, yani Tanah (Tevrat, Nevi’im ve Ketuvim) için kullanılır.

• Elimizdeki en tam (eksiksiz) Tanah nüshası M.S. 1000'li yıllarda yazılmış olan Leningrad Kodeksi’dir. Bu nüsha Kahire’de yazılmıştır.
• M.S. 1000'li yıllarda “Masoretik Metin” olgusu oturmuştur. Masoretik Metin, Yahudi bilginleri olan Masoretlere (yaklaşık MS 6–10. yüzyıl) ait olan, İbranice Kutsal Kitap’ın (Tanah) standartlaşmış versiyonudur. Bu metin, İbranice harflerle yazılmış olup zamanla anlam kaybını önlemek için sesli harf işaretleri (noktalama sistemi) ve telaffuz notları eklenmiştir. Masoretik Metin, günümüzde Yahudilikte ve birçok Hristiyanlık mezhebinde Eski Ahit’in temel kaynağı olarak kabul edilir. İşte Masoretik metnin en bilinen nüshası Leningrad Codexi’dir. Bu metin, diğer varyantlarla (Septuaginta, Samiri Pentatök vb.) karşılaştırıldığında bazı içeriksel ve dilsel farklar gösterir.
• Elimizdeki en eski Tevrat parçaları ise M.Ö. 586 tarihine uzanmaktadır. İsrail’in Ketef Hinnom bölgesinden çıkan Tevrat parçası, tomar şeklinde bir muskaydı. Muskanın üzerinde bugün Tevrat’ın bir parçası olan Tesniye Kitabı’nın belirli kısımları bulunmaktadır.
• Daha sonra M.Ö. ikinci yüzyıla tarihlendirilen Nash Papirüsü olarak adlandırılan bir başka metin var. Bu metin İsrael’e verilen ‘On Emir’ ve Yahudilikte en önemli dualardan biri olan Schma Jisrael (“Dinle ey İsrail”) içermektedir.
• Bununla beraber Kumran Yazıtları (Ölü Deniz Yazmaları) da oldukça önemli bir keşiftir. Muhtemelen Essenilere ait olan bu metinler asırlar boyunca saklanabilmiştir. Bu külliyata göre Ester Kitabı haricindeki Tanah kısımları M.Ö. 300 — M.S. 100 yılları arasında mevcuttu.
• Yani elimizdeki Tevrat nüshalarından hiç biri ne Musa dönemine ( MÖ 1391–1271) ne de Süleyman devrine (MÖ 11.-10. yüzyıllar) uzanmaktadır.
• Torah/Tevrat Hz. Musa’ya doğrudan vahyedildiği düşünülen bölümdür. İkinci bölüm yani Neviim, Musa sonrası peygamberlerin vahiylerini içerir. Ketuvim ise “yazılar” demektir. Tabii ki bunlar alelade yazılar değiller, kutsal bir içerik taşıyorlar. Peygamberler veya krallara ait metinleri kapsamaktalar. Daniel kitabı veya Davud ve Süleyman’a ait metinler bu bölüme (Ketuvim) dahildir.
• Vahyin aracısızlığı konusunda en kuvvetli olan Torah’dır. Torah, Moşe’ye doğrudan Tanrı tarafından verilmiştir. Neviim ikinci dereceden vahiydir yani melek, rüya gibi aracılarla iletilmiştir. Ketuvim ise vahyin en düşük derecesidir. Sadece anlam ve ilham Tanrı’dandır sözler ve lafz tamamen insana aittir.

• Tanah İbrani tarihinin M.Ö. 2000 ile M.Ö. 400 (2.mabed dönemi) arasındaki kısmını ele alır.
• Eski Ahit (Ahd-i Atîk) aslında Tanakh’ın Grekçe bir çevirisidir ve Hristiyan dünyasında kullanılan Tanakh, Eski Ahittir. Dayandığı metne Septuaginta (70'ler tercümesi) denir. Wikiden açıklayıcı bir alıntı bırakacağım:

Septuaginta, Tanah’ın elde mevcut olan en eski Koini Grekçe çevirisi. 70 anlamına geldiği için LXX şeklinde kısaltılır. Dil analizleri, Tevrat kısmının MÖ 3. yüzyılda, geri kalan kısmın MÖ 2. yüzyılda çevirildiğini göstermektedir. Muhtemelen Yunancanın Lingua franca (ortak iletişim dili) olarak kullanıldığı Mısır’da yaşayan Yahudiler için çevirilmişti. Sonradan ilk Hristiyan kiliseleri tarafından da kullanılmıştır. (Burası)

Yani çeviri Grekçe konuşan (Helenize olmuş) Yahudiler için yapılmıştır.

• Eski Ahit ve Tanah’ın aynı şey olup olmadığı ile alakalı bir tartışma mevcuttur. Bu münakaşanın kaynağı, elimizdeki Eski Ahit ile Tanah arasındaki belirli farklardır. En temel fark sıralama ve dildir. Kitaplar başka bir düzende yerleştirilmiştir. Yine bazı bölümler farklı yorumlanır. Mesela Hristiyanlar bazı peygamberlikleri Mesih’e (İsa’ya) gönderme olarak okurlar.
• Septuaginta (Eski Ahit) ile elimizdeki Masoretik Tanakh arasında yine bazı anlam ve cümle farkları da bulunmaktadır. Bu farklılıklar, başka kaynak elyazmalarından faydalanılmasından dolayı ortaya çıkıyor. Yani Septuaginta, bugünkü Masoretik Tanakh Metnin’den değil, daha eski ve farklı İbranice elyazmalarından çevrilmiştir.

Not: “Masoretik”, İbranice kökenli bir terimdir ve Yahudi kutsal metinlerinin standart hâle getirilmiş biçimini tanımlar. Kökü, “gelenek” anlamına gelen “masora” (מסורה) sözcüğüne dayanır.

M.Ö. 300 sıralarında yapılan Septuaginta çevirisi ile Masoretik Metin arasındaki ayrımlardan, elimizdeki Tevrat nüshasının belirli alternatifleri olduğunu çıkartabiliyoruz. Bu iki standart metin haricinde “Ölü Deniz Yazmaları” ve “Samiri Pentakökü” olarak adlandırılan iki farklı kutsal kitap nüshası daha bulunmakta. Samiriye Pentatökü ile Masoretik Yahudi Pentatökü arasında yaklaşık 6.000 farklılık vardır. (Hoca bu farklılıklar LXX / 70'ler Tercümesi / Septuaginta ile Eski Ahit arasında mevcutmuş gibi anlatıyor, yanlış hatırlamış)

• Bir diğer önemli fark Eski Ahit’te Tanah’da olmayan 14 kitap daha (apokrifler) olmasıdır. Bu metinlere apoktif denmesinin nedeni (kanonik görülmeme sebebi) elimizde orijinal İbranicelerinin bulunmamasıdır. (Burada Yahudiler açısından kanonik olmamasından bahsediyoruz. Hristiyanlar için bu metinler kanondur.)

Not: Protestanlar, M.S. 16. yüzyılda özellikle Martin Luther’in etkisiyle Septuaginta’daki bu kitapları kanonik kabul etmemeye başladılar. Bunun sebepleri arasında, bu kitapların Yahudi halkı tarafından kutsal kabul edilmemesi, daha sonra yazılmış olmaları ve bazılarının dinî öğretilerle uyumsuz bulunması yer alır. Yani:

Apokrif metinler yalnızca Katolik/Ortodoks kanonlarda bulunur; Protestanlar bunları “kutsal ama kanonik değil” görür ve ayırırlar. Ayrıca Hristiyan tasnifinde Yahudilerin tek kabul ettiği kitaplar daha küçük kitap parçalarına bölünür. Bu da kitap sayısının artmasında etkilidir. Mesela:

Tanakh → 24 kitap: Yahudi geleneğinde Samuel, Krallar, Tarihler (Chronicles) gibi kitaplar tek kitap kabul edilir; 12 Küçük Peygamber de tek kitap sayılır.

Protestan Eski Ahit → 39 kitap: Protestan Eski Ahit, Tanakh’taki kitapları ayrı ciltlere böler: Samuel: 1 ve 2 Samuel Krallar: 1 ve 2 Krallar Tarihler: 1 ve 2 Tarihler Ezra-Nehemya: 2 ayrı kitap 12 Küçük Peygamber: 12 ayrı kitap Yani kitap sayısı artar, ama metin içeriği aynıdır.

• Protestan Eski Ahit 39, Katolik Eski Ahit 46 ve Musevi Eski Ahit’i 24 kitaba bölünmüştür.
• Tanah’dan farklı olarak Eski Ahit’te tarihsel akış da sürdürülür. Yani kapsam M.Ö. 2000 ile M.Ö. 200 arasındaki kısmı ele alır.
• Kudüs’ü fetheden Kral David / Davut’tur. İlk kez mabedi inşa eden ise Solomon / Süleyman’dır.
• Kral Süleyman’ın ölümünden sonra krallık ikiye bölünür: Kuzey (İsrail Krallığı) ve Güney (Yahuda Krallığı).

• Kuzeydeki krallık belirli bir zaman sonra Asurlular tarafından ortadan kaldırılır. Güneydeki krallık ise bir yüzyıl daha yaşadıktan sonra Babiller tarafından yok edilir. Böylece Birinci Mabed/Tapınak da yıkılmış ve sürgün dönemi başlamıştır.
• Pers döneminde sürgüne gidenlerin dönmesine izin verilir. Yahudiler topraklarına döndükten sonra İkinci Tapınağı inşa ederler.
• Tanakh içerisinde belirli tarihi belirsizlikler ve çelişkiler bulunmaktadır. (Tarihi verilerle çelişmesi değil, kendi içinde çelişmesinden bahsediliyor)
• Bir etnonim olarak Yahudi kelimesinin ve Yahudilik (Yahudut) ifadesinin ortaya çıkışı ikinci mabet döneminin sonlarına (M.Ö. 200 sıralarına) denk gelir.
• Yahudilik (Ioudaismos) kelimesine ilk kez Tanah’a dahil olmayan Eski Ahit metinlerinde rastlanır. (Yahudiler için apokrif olan metinlerde)

Not: Daha öncesinde Yahudiler kendilerine İbrani diyorlardı ve dinlerini de Torah (kanun) olarak adlandırıyorlardı.

• Nuh bir nevi “İkinci Adem”dir.
• Torah’daki seçilmişlik hikayesi sadece bir kavmin veya kişinin seçilip yüceltilmesinden ibaret değildir. Bunun yanında bu seçilen kişi veya gruba karşılık başka bir kişi veya grubunda lanetlenmesi ve reddedilmesi söz konusu. Mesela Yakup’a karşı Esav, İshak’a karşı İsmail, Abel’e karşı Kayin gibi gibi.
• Yakup’un on iki oğlunun tamamı seçilmiştir ancak bunlara karşılık Kenanlılar reddedilmiştir. On iki oğuldan üç tanesi ön plana çıkmaktadır: Levililer (din adamları bu oğulun soyundan gelirdi, Musa ve Harun gibi), Yahuda soyu (krallar bu soydan gelir, Davud ve Süleyman bu soydandır), Yusuf soyu (Kenan topraklarının kuzeyine yerleştiler).
• Tanah’a göre, kuzeydeki İsrail Krallığı, putperestliğe sapması ve Yehova’ya sadakatsizlik göstermesi nedeniyle Tanrı’nın gazabını üzerine çekmiş ve Asur tarafından yıkıma uğramıştır. Buna karşılık, güneydeki Yahuda Krallığı, Yehova’ya bağlılığı sayesinde daha uzun ömürlü olmuş ve Tanrı tarafından korunmuştur. Bu anlatı özellikle 2. Krallar ve 2. Tarihler gibi metinlerde ideolojik bir çerçevede sunulmaktadır.
• Ancak modern arkeolojik bulgular ve tarihsel eleştirel incelemeler, bu anlatının teolojik bir yorum olduğunu ve tarihsel gerçeklerle örtüşmediğini göstermektedir. Örneğin arkeolojik veriler, kuzeydeki İsrail Krallığı’nın Yahuda’ya kıyasla daha gelişmiş, ekonomik olarak daha güçlü ve kültürel olarak daha kozmopolit bir yapıya sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Samiriye’deki (Şomron) kentleşme, kamu yapıları ve yazılı belgeler, kuzey krallığının Yahuda’dan daha ileri bir siyasal organizasyona sahip olduğunu göstermektedir.
• Yahuda Krallığı ise özellikle M.Ö. 8. yüzyılın sonlarına dek nispeten küçük, kır merkezli ve daha az gelişmiş bir topluluk olarak görünmektedir. Kudüs’teki büyüme ve merkezileşme büyük oranda İsrail Krallığı’nın M.Ö. 722’de Asur tarafından yıkılmasından sonra, kuzeyden gelen göçlerle gerçekleşmiştir. Dolayısıyla Yahuda’nın yükselişi, Tanah’ın iddia ettiği gibi bir “dindarlığın ödüllendirilmesi” değil; siyasi boşlukların doldurulması, mülteci akımları ve Asur politikaları gibi daha karmaşık tarihsel süreçlerle açıklanabilir. Bu durumda Yahuda Krallığı ancak İsrail düşünce gerçek bir krallığa dönüşebilmiştir.
• Musa peygamberin ölümünün Torah’da geçmesi, Yeşu/Yuşa peygamberin onun yerine Torah’a yazması ile açıklanmaktadır. Bazı yorumlara göre ise onları da Moşe yazmış fakat ölmeden önce olacaklar vahyedilmiştir. Gözyaşları içinde kendi ölümünü yazdığı anlatılır.

3. Ders

• Mabed Dönemi dendiğinde genellikle Krallık Dönemi kastedilir. Krallık Dönemi denildiğinde ise akla gelmesi gereken ilk şey, Davud ve Süleyman’ın hüküm sürdüğü Birleşik Krallık, yani “Birinci Krallık”tır.
• Samiri kimliği, Kuzey İsrail Krallığı’nın mirası ve Kudüs merkezli Yahudilikten ayrışma süreciyle şekillenmiştir. M.Ö. 8. yüzyılda Asurlular tarafından İsrail Krallığı yıkıldıktan sonra bölgede kalan halk, kutsal merkez olarak Kudüs yerine Şeria Dağı’ndaki (Gerizim) kutsal alanı benimsedi. Bu topluluklar, kendilerini Musa’nın gerçek mirasçıları olarak görüp sadece Tevrat’ın ilk beş kitabını (Tora) kabul ettiler. Yahudilerle aralarındaki teolojik ve ritüel farklılıklar derinleştikçe Samiriler, ayrı bir dinî-etnik grup olarak belirginleşti. Böylece Samiri kimliği, İsrail Krallığı’na bağlılık, Kudüs karşıtı tapınma anlayışı ve ayrışmış bir Tevrat yorumu temelinde şekillendi.
• Yahudi kimliği, büyük ölçüde Yahuda Krallığı’nın tarihî mirası ve Babil Sürgünü ile şekillenmiştir. M.Ö. 8. yüzyılda Asurlular tarafından İsrail Krallığı yıkıldıktan sonra, güneydeki Yahuda Krallığı ayakta kaldı ve Kudüs merkezi olmaya devam etti. M.Ö. 6. yüzyılda Babil Kralı II. Nebukadnetsar tarafından Yahuda da yıkıldı, tapınak yerle bir edildi ve halkın önemli bir kısmı Babil’e sürüldü. Bu sürgün, etnik, dinî ve kültürel bir kimlik bilincinin oluşmasını hızlandırdı. “Yehudi” yani “Yahuda’dan olan” ifadesi, zamanla sadece coğrafi değil, dinsel ve etnik bir kimlik olarak da benimsendi. Böylece Yahudilik, hem bir inanç sistemi hem de tarihsel bir halk kimliği olarak bu dönemde belirginleşti.
• Ezra Peygamber, MÖ 5. yüzyılda yaşamış önemli bir Yahudi din adamı, kâtip (sofer) ve liderdir. Yahudi geleneğinde Ezra HaSofer (Yazman Ezra) olarak anılır. Babil Sürgünü’nden sonra Pers Kralı Artaxerxes’in izniyle bir grup Yahudi’yi Kudüs’e geri getirmiştir. En büyük katkısı, sürgünden dönen Yahudilerin dini kimliğini, yasalarını ve ibadet düzenini yeniden inşa etmesidir. Ezra, Tevrat’ın (Tora) halka yeniden öğretilmesinde öncüdür. Halkın İbranice bilmediği dönemde metinleri açıklayıp yorumlayarak toplu okumalar yapılmasını sağlamıştır. Bu uygulama, sinagog geleneğinin temellerinden biridir. Ezra ayrıca karışık evlilikleri yasaklayarak Yahudi toplumunun dini saflığını korumaya çalışmış, Musa’nın yasalarını pratik hayata adapte etmiş ve Yahudi hukukunun düzenlenmesinde etkili olmuştur.
• Antik Yahudi tarihinde Ferisiler (Peruşim), Sadukiler (Tzadokim), Esseniler ve Zelotlar gibi çeşitli dini ve politik gruplar, İkinci Tapınak Dönemi’nin (M.Ö. 516 — M.S. 70) sonlarında ortaya çıkarak Yahudi toplumunun hem iç yapısını hem de sonraki dönemlerdeki dini gelişmeleri derinden etkilemişlerdir:

1. Ferisiler (Peruşim) Ferisiler, halk tabanına dayanan, sözlü Tora’yı yazılı Tora kadar önemli gören bir dini gruptu. Tapınak merkezli ibadetin yanında günlük hayatın ritüel saflığına ve yasa yorumuna büyük önem verdiler. Sinagog sistemini geliştirdiler ve Tora’yı halk arasında yaygınlaştırmaya çalıştılar. Bu yönleriyle hem dini bir eğitim hareketi hem de sosyal bir akım olarak öne çıktılar.

Kökeni: M.Ö. 2. yüzyılda ortaya çıktılar. Temel Özellikleri: Sözlü Tora’ya (ağızdan aktarılan gelenek) büyük önem verirlerdi. Halakha’nın (Yahudi dini hukuku) detaylı bir biçimde günlük hayata uygulanmasını savundular. Toplumsal Konumları: Genellikle halk tabanına yakın, dinî öğretmenler (rabbinik geleneklerin öncülleri). Önemi: Tapınak yıkıldıktan sonra Yahudi dini liderliğini üstlenen Rabbanî Yahudiliğin doğrudan öncüsüdürler. Modern Yahudilik büyük ölçüde onların görüşleri üzerine inşa edilmiştir.

2. Sadukiler (Tzadokim) Sadukiler, aristokrat ve rahip sınıfına mensup bir gruptu. Sadece yazılı Tora’yı kabul ediyor, sözlü geleneği reddediyorlardı. Kudüs Tapınağı’nın hizmetleri ve kurban sistemine odaklıydılar. Roma yönetimiyle daha uzlaşmacı bir tavırları vardı.

Kökeni: Adını Yüksek Rahip Tzadok’tan alır; aristokrat ve rahip sınıfına mensuptular. Temel Özellikleri: Yalnızca yazılı Tora’yı (Musa’nın Beş Kitabı) kabul eder, sözlü geleneği reddederlerdi. Ölümden sonra diriliş gibi kavramları inkâr ederlerdi. Toplumsal Konumları: Kudüs Tapınağı etrafındaki elit sınıf. Romalılarla işbirliği yaptıkları da bilinmektedir. Önemi: Tapınak merkezli bir dini anlayışı temsil ettiler. Tapınağın yıkılması (M.S. 70) sonrası tarih sahnesinden silindiler.

3. Esseniler Esseniler, dünyadan elini eteğini çekmiş, apokaliptik beklentileri olan bir gruptu. Kumran cemaatiyle (Ölü Deniz Yazmaları’nı bırakan topluluk) özdeşleştirilirler. Tapınak uygulamalarını yozlaşmış sayarak çöle çekildiler ve katı saflık yasaları uyguladılar.

Kökeni: M.Ö. 2. yüzyılda ortaya çıktılar. Kumran Cemaati’nin bu gruba ait olduğu düşünülür (Ölü Deniz Parşömenleri). Temel Özellikleri: Tapınaktaki yozlaşmadan uzak durarak çöl yaşamını ve saflığı seçtiler. Apokaliptik (kıyametçi) beklentiler taşırlar. Toplumsal Konumları: Toplumdan yalıtılmış, keşişvari gruplar. Önemi: Ölü Deniz Parşömenleri sayesinde dönemin dini düşüncesi hakkında çok önemli bilgiler sunarlar. Doğrudan bugünkü Yahudilikte devam etmeseler de dönemin fikir dünyasını anlamak açısından eşsiz bir kaynaktırlar.

4. Zelotlar Zelotlar, dini inançları ile siyasi bağımsızlığı birleştiren radikal bir gruptu. Roma’ya karşı silahlı isyan çağrısı yapan, milliyetçi ve teokratik görüşleri savunan bir akımdılar. MS 66’daki Yahudi-Roma savaşının fitilini ateşlediler.

Kökeni: M.S. 1. yüzyılda Roma’ya karşı çıkan radikal gruplar. Temel Özellikleri: Dini özgürlüğü siyasal bağımsızlıkla özdeşleştirip Roma’ya silahlı direnişi savundular. Sicarii (hançerci) isimli suikastçı fraksiyonları da vardı. Toplumsal Konumları: Alt sınıflardan ve milliyetçi eğilimli halktan destek buldular. Önemi: 66–70 yılları arasındaki Büyük Yahudi Ayaklanması’nın başını çektiler. Tapınağın yıkılmasıyla ağır bir yenilgi aldılar. Ancak Yahudi direniş ruhunun sembolü olarak sonraki yüzyıllarda hatırlanmışlardır.

• Yahudilikte, Sina vahyinin toplu bir vahiy olduğu ve 600.000 kişiye birden indiği söyleniyor.
• Mabed yıkıldıktan sonra Mabed’in yerini Tevrat/Torah aldı. Tevrat’ın çalışılması ve yorumlanması Rabbi/Rabbani sınıfını oluşturdu.
• Yahudilik Hristiyanlığı etkilediği gibi Hristiyanlık’tan etkilenmiştir de. Hristiyanlığa cevap vermek için farklı fikirler ve argümanlar öne sürülmüştür.
• Bu açıdan Yahudilik ve Hristiyanlığın oluşumunun (bugünkü anlamıyla Yahudilikten bahsediyoruz) aynı tarihlere denk geldiğini varsayabiliriz.
• Yahudiler, Helen ve Roma döneminde felsefe ve hukuk konusundaki eksikliklerini fark etmişlerdir. Bu yüzden kendi hukuklarını (halakha) ve bilgelerini (Rabbilerini) öne çıkartmışlardır.

4. Ders

• Şu anda ana akım Yahudilik Rabbani geleneğin devamıdır.
• Altıncı yüzyılda Babil Talmud’unun derlenmesinden beri Yahudiliğin ana akım formu Rabbani Yahudilik (veya Yehadut Rabanit) olmuştur. Rabbani Yahudilik büyük oranda Ferisiliğin devamı kabul edilir.
• İslam döneminde Rabbani Yahudilik ile Karailik ayrılığı ortaya çıktı. Rabbani Yahudiler çift Torah (yazılı Torah olan Tevrat ve sözlü Torah olan Talmud) inancına sahiptir. Karailer sadece yazılı Torah’ı kabul ederler. (Dinsel ayrışma)
• Bunun dışında bir de Sefarad ve Aşkenaz ayrımı söz konusudur. Aşkenazlar Batı ve Doğu Avrupa Yahudileridir, bu sebepten Hristiyanlıktan etkilenmişlerdir. Sefaradlar ise tarihsel olarak İspanya-İber kökenli, Osmanlı ve Akdeniz’e yayılmış Yahudilerdir. Dolayısıyla İslam kültüründen etkilenmiştir. (Kültürel ayrışma)
• Sefaradlar Ladino (İspanyolca-İbranice karışımı) denilen bir dil geliştirmişlerdir, Aşkenazlar ise Yidish (Almanca-İbranice karışımı) denilen dili konuşmaktadır.
• Aşkenaz ve Sefarad/Sefardi haricinde Mizrahi denilen ayrı bir grup daha mevcuttur.
• Mizrahi Yahudiler, Orta Doğu ve Kuzey Afrika’nın yerli Yahudi topluluklarını tanımlar. İbranice Mizrahi “Doğulu” anlamına gelir. Irak, İran, Yemen, Suriye, Mısır, Fas gibi bölgelerde yüzyıllardır kesintisiz yaşamışlardır. Dilleri genelde Ladino değil, Arapça, Farsça veya yerel lehçelerdi. Birçok Mizrahi cemaati Osmanlı döneminde İspanya’dan gelen Sefaradlarla etkileşime girerek bazı Sefarad dini ritüellerini benimsedi ama etnik köken olarak ayrıdır. Müzik, mutfak ve dua gelenekleri zengindir. İsrail’e göç sonrası nüfusları hızla arttı; bugün İsrail Yahudilerinin önemli bir kısmını oluştururlar. Avrupa’daki Aşkenaz etkisine kıyasla Mizrahi cemaatler, Orta Doğu kimliklerini ve geleneklerini korumaya çalışarak toplumsal çeşitliliğe katkıda bulunur.
• Mizrahilerin İsrail’e göç etme nedeni Arap-İsrail savaşları, anti-Yahudi ayaklanmalar, pogromlar ve yeni Arap milliyetçiliği dalgası idi. Irak, Yemen, Mısır, Fas gibi ülkelerdeki Yahudiler zorla veya gönüllü olarak İsrail’e geçti.
• Rabbanî Yahudilik, Mişna ve Talmud gibi sözlü geleneği temel alan Yahudilik biçimidir ve günümüzdeki ana akım Yahudiliğin temelini oluşturur. Bu akım, özellikle İkinci Tapınak’ın yıkılmasından (M.S. 70) sonra şekillenmeye başlamış ve yazılı Tora’nın yanı sıra, Sözlü Toranın (Mişna, Talmud) da ilahi otoriteye sahip olduğunu savunmuştur. Rabbanî Yahudilik, adını “rabi” (öğretmen) unvanını taşıyan bilginlerin otoritesinden alır.

Bu hareketin temelleri, Ferisilerin öğretilerine dayanır. Ferisiler, Tapınak merkezli olmayan bir dini anlayışı savunmuş, sinagoglar, dualar ve kişisel ibadetle Yahudi kimliğini sürdürebilecek bir sistem geliştirmiştir. Tapınağın yıkılmasıyla birlikte Sadukiler ve diğer gruplar etkisizleşirken, Ferisî geleneğinden gelen Rabbanî bilginler dini liderliği üstlenmiştir. Mişna’nın (M.S. 200) derlenmesi bu sürecin dönüm noktasıdır. Rabbanî Yahudilik, özellikle Geonim dönemiyle birlikte (6.–11. yüzyıl) kurumsallaşmış ve Karay Yahudiliği gibi alternatif yaklaşımlara karşı baskın mezhep hâline gelmiştir.

• Tora: Yahudi kutsal yasalarının çekirdeği. En dar anlamda Musa’ya atfedilen ilk beş kitaptır; geniş anlamda Tanah’ın tamamı da denebilir. Tanah: Yahudi kutsal kitabı; Tevrat (Tora), Peygamberler (Neviim) ve Yazılar (Ketuvim) bölümlerinden oluşur. Halakha: Yahudi dini hukukudur. Tora’dan ve rabbinik yorumlardan türetilen kuralların bütünüdür. Yahudi yaşamını düzenler. Agadah (Agada/Aggada): Talmud ve Midraş’ta yer alan etik, tarihî, mitsel ve alegorik anlatılardır. Hukuki olmayan, öğretici halk anlatılarıdır. Midraş: Tora’yı yorumlayan rabbinik metinlerdir. Hem hukuki (Halakhik) hem anlatı (Agadik) yorumlar içerir. Sözlük anlamı “araştırma, inceleme”dir. Midraşlar Talmud’un kendisine doğrudan dahil değildir, ama Talmud’da midraşik yorumlar bulunur.(Medrese ile ortak kökenden) Kabala: Yahudi mistisizmi. Evrenin, Tanrı’nın ve insanın derin sırlarını açıklamayı amaçlayan ezoterik öğretiler bütünü. Özellikle Zohar adlı eserle ilişkilidir. (Kabul, kabile ve Kıble ile ortak kökenden)
• Talmud, Yahudi sözlü hukukunun ve geleneğinin en önemli metinlerinden biridir. İki ana bileşenden oluşur: Mişna ve Gemara. Mişna, M.S. 200 civarında Yehuda ha-Nasi (Yahuda Hanasi) tarafından derlenmiştir. Tanah’ta yer almayan, ama sözlü olarak aktarılagelen dini yasaların ve yorumların sistematik bir derlemesidir. Mişna, altı temel düzene (Seder) ayrılır ve içinde çok sayıda meseleyi tartışır: tarım, bayramlar, evlilik, hukuk, kurbanlar ve ritüel temizlik gibi.
• Gemara ise Mişna’nın yorumudur ve Mişna’nın her bir kısmı üzerine yapılan tartışmaları içerir. Bu tartışmalar farklı yerlerde ortaya çıktığı için iki ayrı Talmud oluşmuştur: Babil Talmudu (Talmud Bavli) ve Yeruşalim Talmudu (Kudüs Talmudu). Babil Talmudu, M.S. 500 civarında bugünkü Irak topraklarında, özellikle Sura ve Pumbedita akademilerinde derlenmiştir. Rav Aşi ve Ravina gibi önde gelen bilginler bu sürecin başlıca figürleridir. Kudüs Talmudu ise Filistin’de derlenmiş olup daha kısa ve dağınıktır.
• Babil Talmudu, içerik açısından daha kapsamlı, sistematik ve otorite kabul edildiği için Yahudi dünyasında özellikle Rabbinik Yahudilikte temel başvuru kaynağıdır. Talmud’un derlenme dönemi, Yahudiliğin geç antik dönemde Roma sonrası sürgün yaşamıyla şekillenen Rabbinik dönemine denk gelir. Bu dönem, Tapınak sonrası Yahudi yaşamının hukuki ve teolojik temellerini belirlemiştir.

• Abbâsî dönemi Yahudiliğine genellikle “Gaonik Dönem Yahudiliği” (Geonic Judaism) denir. Bu ad, o dönemin Yahudi otoriteleri olan gaonlardan (çoğulu: geonim) gelir.
• Anan ben David (8. yüzyıl), Karay Yahudiliği’nin kurucusu sayılan önemli bir figürdür. Bağdat’ta yaşamış ve Abbasi halifeliği döneminde Yahudi cemaatinin baş hahamlığı (Gaonluk) için aday olmuş fakat seçilememiştir. Bu olayın ardından mevcut Yahudi otoritesini sorgulamış ve kendi yorumuna dayalı bir dini yaklaşım geliştirmiştir. Anan, Talmud’u ilahi otorite olarak kabul etmemiş, sadece yazılı Tevrat’a (Tanah) bağlı kalınması gerektiğini savunmuştur. Bu anlayış zamanla Karay mezhebinin temelini oluşturmuştur. Anan ben David, kendi hukuk kitabı olan Sefer HaMitzvot’ta kurallarını açıklamış ve geleneksel hahamî yorumlara karşı durmuştur. Takipçileri “Ananîler” olarak anılmış, daha sonra bu hareket Karay Yahudiliği’ne evrilmiştir. Anan’ın öğretileri, Yahudi tarihinde yazılı ve sözlü yasa ayrımı tartışmalarında önemli bir dönüm noktasıdır.
• İslam Dönemi’nde Ortadoğu’daki Yahudilerin tamamı Arapça konuşuyordu ve bir Arap-Yahudi literatürü oluşmuştu.
• İslam Dönemi’nde Yahudi alimler eserlerini Arapça kaleme alıyordu. Sünnet, hadis, Kur’an (Torah manasında), icma gibi terimleri Yahudilik bağlamında kullandıkları olurdu. (Bu bence çok ilginç)
• İbranice’nin kutsal bir dil olarak görülmeye başlanması Kur’an Arapçasını kutsal görmesi paralelinde bir tepki olarak ortaya çıkmış bir düşünceydi.

5. Ders

• Yehuda Halevi (yaklaşık 1075–1141), Endülüs’te doğmuş Yahudi şair, filozof ve din âlimidir. Hem İbranice edebiyatın en büyük şairlerinden biri, hem de Yahudi düşüncesinde derin etkiler bırakmış bir düşünürdür. En tanınmış eseri Kuzari, felsefeye eleştirel yaklaşan ve Yahudi inancının üstünlüğünü savunan bir diyalog metnidir. Bu eserinde akıl yerine vahiy ve deneyime dayalı bilgiyi ön plana çıkarır. (Atina’dan/Felsefeden Kudüs’e/Yahudiliğe dönme gibi bir fikri var) Arapça yazdığı bu eser, Yahudi kimliğini ve inancını felsefi yaklaşımlardan koruma çabasıdır. İspanya’da başarılı bir yaşam sürmesine rağmen, manevî bir arayışla Siyon’a, yani Kudüs’e gitmeyi amaçlamış, yolculuğu sırasında ya da kısa süre sonra hayatını kaybetmiştir. Şiirlerinde derin bir Siyon özlemi hissedilir.

Yehuda Halevi’nin Kayserya, İsrail’deki heykeli

• İbn Meymun (Maimonides ya da Musa bin Meymun, 1138–1204), Endülüs doğumlu, Yahudi filozof, din âlimi ve hekîmdir. Cordoba’da doğmuş, Haçlı ve Berberi baskılarından kaçarak önce Fas’a, ardından Filistin’e ve nihayetinde Mısır’a yerleşmiştir. En önemli eserlerinden Mişne Tora, Yahudi hukukunu sistematik biçimde derler. Dalālat al-Ḥāʾirīn (Şaşırmışlar İçin Kılavuz) adlı felsefî eseriyle Aristoteles felsefesi ile Yahudi inancını uzlaştırmaya çalışmıştır. Hem Yahudi düşüncesi hem de İslam felsefesi üzerinde derin etkiler bırakmıştır. Mısır’da saray hekimi olarak da görev yapmıştır. Rasyonalist bir yaklaşımı benimseyen İbn Meymun, akıl ve vahyi birlikte yorumlamaya çalışmıştır.

İbn Meymûn’un temsilî bir resmi

• Mişneh Tora, İbn Meymun (Maimonides) tarafından 12. yüzyılda yazılmış kapsamlı bir Yahudi hukuk külliyatıdır. Yahudi yasalarını sistematik ve açık bir şekilde düzenleyerek, Talmud’un karmaşık yapısını sadeleştirmeyi amaçlamıştır. Eser 14 kitaptan oluşur ve hem yazılı hem sözlü Tora’nın hükümlerini kapsar. İbranice yazılmış olması, onu geniş Yahudi toplulukları için erişilebilir kılmıştır. Mişneh Tora, yalnızca bir hukuk kaynağı değil, aynı zamanda felsefî ve teolojik bir metindir. Maimonides’in rasyonalist yaklaşımı burada da kendini gösterir. Bu eser, sonraki yüzyıllarda hem Sefarad hem Aşkenaz otoriteleri tarafından temel bir kaynak olarak kullanılmış, Yahudi hukuk düşüncesinde kalıcı bir etki bırakmıştır.
• Yahudiler için Müslümanlar İsmailîdir. Hristiyanlar ise Edomîdir yani Esav soyudur. Yahudilikte İsmailîlerden çok Edomîler ana düşmandır.
• Yahudiler Ortaçağ’da Avrupalı Hristiyanları “Pagan/Putperest” olarak görüyordu.
• Kan iftirası (blood libel) Orta Çağ’dan itibaren Yahudilere yöneltilen bir suçlamadır. Yahudilerin Hristiyan çocukları kaçırıp öldürdüğü, kanlarını Pesah (Hamursuz) gibi bayramlarda matza (Mısır köleliğinden kurtuluş anısına her yıl 8 gün Hamursuz Bayramı’nda yenilen mayasız ekmek) yapımında kullandığı iddia edilmiştir.
• İlk belgelenmiş örnek 1144 İngiltere’nin Norwich şehrinde görülür. 12.–15. yüzyıllarda İngiltere, Fransa, Almanya, Polonya gibi ülkelerde benzer davalar açılmıştır. Bu olaylarda Yahudiler linç edilmiş veya topluca öldürülmüştür.
• Kan iftirası söylentileri halk arasında hızla yayılırken kilise resmi olarak bu iftirayı desteklemese de çoğu zaman sessiz kaldı. 19. yüzyılda Doğu Avrupa’da kan iftirası yeniden canlandı; 1913’te Rusya’daki Beilis Davası ünlü örneklerdendir. Kan iftirası antisemitizmin güçlü mitlerinden biri olarak modern döneme kadar etkisini korudu ve Yahudi topluluklarını sık sık hedef gösterdi.
• Bir Hristiyan Yahudi Tarihçisi bu iftiranın kaynağı olarak Pesah yerine Purim bayramını göstermiştir. Purim sırasında, bazı yerlerde fakir Hristiyan çocuklara Haman rolü verildiği, bu çocukların ‘sembolik dövülmesi’ sırasında bazen aşırıya kaçıldığı ve ölümler yaşandığı; böylece kan iftirasının bu folklorik olaylardan beslenmiş olabileceği öne sürülür. Yine büyü ile ilgilenen bazı marjinal Yahudilerin böyle bir ritüel yapıyor olabilecekleri de düşünülüyor. (Akademide bu iki ihtimal de genel kabul görmemiş ama mantıklı açıklamalar)

6. Ders

• En büyük Yahudi nüfusu Osmanlı ve Polonya coğrafyasında idi.
• Yosef Karo’nun yazdığı Şulhan Aruch Sefarad uygulamalarını dikkate alacak şekilde yazılmıştır ve günümüze kadar standart Yahudi şeriat kitabı olarak kullanılmıştır. (Sefarada Yahudiler Şulhan Aruch’u, Aşkenaz Yahudileri ise çevirisini kullanmışlardır)
• Osmanlı döneminde Kudüs, Selanik, İstanbul ve Safed (Kabalacı gelenek açısından önemli bir merkezdir) büyük Yahudi topluluklarına ev sahipliği yapmaktaydı. Bu şehirlerin yanı sıra Şam, Kahire, Edirne ve İzmir’de de hatırı sayılır büyüklükte Yahudi nüfusu bulunuyordu.
• Yeşiva, İbranice “oturmak” fiilinden türetilmiş olup Yahudi geleneğinde dinî öğrenim yapılan yüksek seviyeli okullara verilen addır. Genellikle Talmud, Mişna, Halaha gibi klasik Yahudi metinlerinin derinlemesine incelendiği yerlerdir. Ortodoks Yahudilikte önemli bir kurum olan Yeşivalar, öğrencileri (yeşiva talebeleri) entelektüel tartışma ve analiz yoluyla kutsal metinlere hâkim olmaya hazırlar. Eğitimin ana unsuru “Havruta” adı verilen ikili tartışma yöntemidir; öğrenciler metinleri birlikte tartışarak yorum geliştirir. Avrupa’daki ünlü Litvanya Yeşivaları modern Yeşiva geleneğinin temelini atmıştır. Günümüzde İsrail’de ve diaspora topluluklarında farklı seviyelerde pek çok Yeşiva bulunmaktadır. Bazıları üniversite düzeyindeyken bazıları ortaöğretim seviyesindedir. Yeşivalar, haham yetiştirilmesinde de başlıca kurumdur.
• Havruta (İbranice: חַבְרוּתָא), Yahudi dinî eğitim geleneğinde iki ya da daha fazla öğrencinin bir araya gelerek metin çalışması yaptığı tartışmalı öğrenme yöntemidir. Sözlük anlamı “arkadaşlık, ortaklık” demektir. Genelde yeşivalarda uygulanır. Öğrenciler Talmud veya Mişna gibi metinleri karşılıklı sorular sorarak, fikir yürüterek ve yorumlayarak inceler. Bu yöntem, sadece metni ezberlemekten ziyade anlamayı, eleştirel düşünmeyi ve mantıksal analiz yeteneğini geliştirmeyi amaçlar. Havruta, öğrencilerin aktif katılımını zorunlu kıldığı için klasik öğretmen-öğrenci ilişkisinden farklıdır; burada herkes hem öğretmen hem öğrencidir. Tartışmanın sert ve yoğun olması teşvik edilir çünkü bu şekilde metnin farklı yorumları ortaya çıkar ve dinî bilgide derinleşme sağlanır.
• Kabala öğretisinin Kabala adıyla ortaya çıkışı on ikinci — on üçüncü yüzyıla denk gelir. Temelde iki farklı Kabala ekolü vardır: 1- İspanya Kabalası: Teoriktir ve felsefi bir kabaladır. Nefis ve yaratılış ile ilgilenir. Merkezinde südur anlamına gelen “sefirot kuramı” vardır. 2- Safed Kabalası / Lurianik Kabala: Pratik bir Kabaladır. Merkezde kurtuluş fikri vardır. Kurtuluşa nasıl ulaşılacağı ile ilginir. Merkezinde “Tikkun Olam (dünyayı onarmak)” ve “Tzimtzum” kavramı vardır.
• 16. yüzyıldan 18. yüzyıla kadar Polonya-Litvanya Birliği’nde bazı Yahudiler, soylulara veya devlete bağlı olarak vergi toplayıcısı (arenda sistemi, shtadlan, leaseholder), arenda (çiftlik, han, değirmen vb. işletme) kiracısı veya gümrük ve tekel hakları işletmecisi olarak görev almıştır.
• Feodal sistemde soylular, büyük topraklarını ve gelir getirici hakları doğrudan yönetmek yerine bu işleri Yahudi aracı gruplara kiralayarak vergi ve kira gelirini güvence altına alırdı. Bu durum Yahudilere ekonomik fırsatlar sağlarken, yerel köylüler ve kasaba halkı ile gerilim yaratabiliyordu. Yahudi arenda sahipleri köylülerden kira veya ürün vergisi toplar, bazen tekel malları satar, elde ettikleri kârla soyluya veya devlete peşin ödeme yapardı. Böylece Yahudiler “ara sınıf” rolü üstlenerek hem ekonomik hem siyasi aracı oldular. Bu model, Polonya Yahudiliğinde güçlü bir ticari-bürokratik gelenek oluşturdu.

Sebep:

• Feodal toprak sahiplerinin topraklarını bizzat yönetmek yerine gelir getirmesi için kiraya vermesi.
• Doğu Avrupa’da bürokrasinin zayıf olması, devleti soyluların idare etmesi. Dolayısıyla Batı Avrupa’daki gibi güçlü bir burjuva aydın sınıfının — avukat, muhasebeci, maliye memuru — henüz gelişmemiş olması.
• Gerekli olan teknik bilgi (hesap, defter tutma) için Yahudi cemaatlerinin hazır, örgütlü, eğitimli olması.
• Yahudilerin şehirli, okuryazar ve ticari deneyime sahip olması.
• Bazı soyluların Yahudileri koruyarak kendi gelirlerini güvence altına almak istemesi.

Sonuç:

• Yahudiler bazı bölgelerde önemli ekonomik aracı sınıf haline geldi.
• Köylülerle Yahudiler arasında sosyal gerginlik oluştu.
• Zamanla bu durum Yahudilere yönelik bazı toplumsal önyargıları besledi.
• Baal Shem “İsim Sahibi” demektir.
• Hasidizmin kurucusu Israel ben Eliezerdir. (Öteki adı Baal Shem Tov “İyi İsim Sahibi”)
• Hasidik liderlerine Rebbe denir ve Rebbelik genelde babadan oğula geçer.

7. Ders

• Haskala (İbranice: השכלה; “aydınlanma”, “eğitim”, “akıl”, “zihin duyusu” anlamındaki שכל “seẖel” kökünden gelir), Yahudi Aydınlanması, 18. ve 19. asırlarda Avrupa Yahudileri arasında ortaya çıkan bir toplumsal harekettir. Hareketin savunucuları, aynı devirde Avrupa’da tezahür eden Aydınlanmanın öne çıkardığı fikirleri benimsemekten yana tavır aldı. Yahudilerin Avrupa cemiyet hayatına entegre olması için bunun gerekli olduğunu, dindışı bilimler, İbrani dili ve Yahudi tarihi konusunda eğitimin artırılmasını teşvik etti. Haskala, bu yönüyle, Avrupa Yahudilerinin seküler dünyayla iç içe hâle gelmesinin başlangıcıdır. Bunun neticesinde ilk Yahudi siyasi hareketleri doğdu ve Yahudilerin, içinde yaşadıkları Avrupa toplumlarında onlarla eşit haklara sahip bir hayat sürme kavgaları başladı. (Vikiden)
• Haskala hareketinin öncüleri Aşkenaz Yahudileridir.
• Moses Mendelssohn (1729–1786), Alman Yahudi filozof ve Haskala’nın (Yahudi Aydınlanması) en önemli öncülerindendir. Dessau’da doğdu, Berlin’de ün kazandı. Kendisi hem geleneksel Yahudi eğitimi aldı hem de Batı felsefesini derinlemesine inceledi. Yahudilerin Alman toplumuna entegre olmasını, modern bilim ve felsefeyle barışık bir dinî yaşam sürmesini savundu. Alman filozoflarıyla dostluk kurdu, özellikle Lessing’le yakın ilişkisiyle tanındı. En önemli eserlerinden Jerusalem adlı kitabında din özgürlüğünü ve aklın rolünü savundu. Mendelssohn’un çalışmaları, Yahudiliği modern dünyaya uyarlama çabalarına ilham verdi.

Moses Mendelson

• Moses Mendelsshon, Jerusalem adlı eserinde, hakikati “evrensel hakikat” ve “tarihsel hakikat” olarak ikiye ayırmıştır. Yahudiliğin tarihsel bir hakikat olarak vahiy kaynaklı olduğunu fakat evrensel olmadığını söylemiştir. Moses Mendelson Yahudiliği vahyedilmiş şeriata indirgemiştir. Evrensel hakikate (insanlık dinine) ise akılla ulaşılacağını söylemiştir.
• Mendelssohn, ayrıca Yahudi şeriatının toplumu ilgilendiren boyutunun İkinci Tapınak’ın yıkılmasından sonra yürürlükten kalktığını, bu nedenle sadece bireysel düzeyde uygulanması gereken bazı kuralların sürdürülmesi gerektiğini savunur. (Buradaki amaç, Yahudi hukukunun Avrupa hukuk sistemleriyle çelişen yanlarını ortadan kaldırmak, böylece gerilimi azaltmak ve Yahudi kimliğinin Almanya’ya uyumunu kolaylaştırmaktır.)
• Yahudilerin şabatı kutlama, koşere ihtimam gösterme gibi ferdi kurallara uymalarının gerekliliğini ise bunların da yine vahiy kaynaklı olması üzerinden temellendirmiştir. Böylece Yahudiler kendi tarihi hakikatleri üzerinden de evrensel hakikati onaylamış olacaklardır.
• Hristiyanlık içindeki reform hareketinin temel amacı aslında özdeki Hristiyanlığa dönüştür. Bu açıdan Protestanlığın, Katolikliğe göre daha köktendinci bir nitelikte olduğunu söyleyebiliriz. Yahudi reform hareketine göre ise reform, Yahudiliğin özüdür. Reformcular, otantik Yahudiliğin sürekli reforme edilen bir öğreti olduğunu düşünürler.
• Yahudi dininde yenilmesi yasak olan (koşer olmayan) yiyeceklere “treyf” (İbranice: טרֵיפּ, Yidiş: treyf, anlamı “yırtık, bozulmuş, uygun olmayan”) denir. Treyf, Kaşrut kurallarına uymayan yiyecekleri kapsar; örneğin domuz eti, kabuklu deniz ürünleri, doğru şekilde kesilmemiş hayvanlar veya et-süt karışımı yemekler treyf kabul edilir. Eski İbranice treifah sözcüğünden türemiş Yidişçe bir sözcüktür.
• Yenilmesi uygun olan, yani Kaşrut kurallarına uygun yiyeceklere ise “koşer” (kasher) denir. Özetle:

Koşer = Yenilmesi uygun, dini kurallara uygun gıda

Treyf = Yenilmesi yasak, dini kurallara aykırı gıda

Bu ayrım, sadece yiyecekleri değil, bazen hazırlama, servis ve tüketim biçimlerini de kapsar.

• Koşer (İbranice: kasher, “uygun” veya “uygun olan”) Yahudi dinine göre yenmesi, hazırlanması ve tüketilmesi helal sayılan gıdaları ifade eder. Koşer kuralları Kaşrut (İbranice: kashrut, “uygunluk”) adı verilen dini yemek yasaları çerçevesinde belirlenir. Örneğin, yalnızca geviş getiren ve çatal tırnaklı hayvanlar yenebilir (örneğin inek), domuz eti yasaktır. Et ve süt ürünleri birlikte tüketilemez. Hayvanların da özel bir yöntemle, acı çektirilmeden kesilmesi gerekir (şehita). Koşer ve Kaşrut terimleri birlikte anılır: Koşer, bir yiyeceğin kurallara uygun olduğunu belirtirken; Kaşrut, bu uygunluk sisteminin tamamına verilen isimdir. Bu kurallar sadece dini bir yükümlülük değil, aynı zamanda Yahudi kimliğinin bir ifadesidir.

8. Ders

• Antik Çağ ve Ortaçağ’da Yahudilere karşı önyargı ve düşmanlık doğrudan etnik bir nitelik taşımıyordu. Daha çok dini ve kültürel bir karşıtlık söz konusuydu.
• Naziler 1933'de iktidara gelmişti. İkinci Dünya Savaşı sonuna kadar on iki yıl boyunca yönetimde kaldılar.
• İlk konsantrasyon kampı Dachau toplama kampıdır, Nazi Almanyası tarafından 22 Mart 1933'te inşa edilen ve en uzun süredir devam eden toplama kampıdır.
• Yahudi Soykırımı için “Holokost” terimi, yaygın olarak 1950’lerden sonra kullanılmaya başlanmıştır. Aslen “tam yanma, kurban edilme” anlamına gelen bu terim, İkinci Dünya Savaşı’ndan önce farklı bağlamlarda da kullanılmıştır. Örneğin, Winston Churchill 1915–1917 yılları arasında Osmanlı İmparatorluğu döneminde Ermenilere yönelik katliamları tanımlamak için de “Holokost” ifadesini kullanmıştır. Ancak zamanla bu kavram, özellikle Nazi Almanyası tarafından sistematik olarak gerçekleştirilen Yahudi Soykırımı’nın (1933–1945) adı haline gelmiştir.

9. Ders

• Günümüzde üç farklı Yahudilik kolu vardır:

1- Ortodoks Yahudilik 2- Muhafazakar Yahudilik 3- Reform Yahudiliği

• Ortodoks Yahudilik, Tevrat ve Talmud’da kodifiye edilmiş Halaha’yı (dini yasa ve uygulamalar bütünü) mutlak ve bağlayıcı kabul eden en geleneksel Yahudi koludur. Günlük ibadet, dua ve tefillin kullanımı titizlikle sürdürülür; Şabat ve bayram yasaklarına eksiksiz uyulur. Yemek yasakları (koşer) sıkı bir şekilde uygulanır; et-süt ayrımına riayet edilir. Aile ve cemaat hayatı, sinagog merkezli ritüellerle şekillenir. İçinde Haredi (ultra-Ortodoks) ve Modern Ortodoks alt grupları bulunur: Harediler daha izole ve muhafazakâr bir yaşam sürerken, Modern Ortodokslar seküler eğitim ve iş hayatına kısmi katılım gösterir. Kadınlarla erkekler ibadette ayrı oturur; kadınların dini görevleri ve kamusal rolleri geleneksel sınırlar içindedir.
• Muhafazakâr Yahudilik, Ortodoks ve Reform arası dengeyi hedefleyen orta yol akımıdır. Halaha’yı bağlayıcı kabul eder, ancak modern tarih, bilim ve toplumsal değişim ışığında yorumlanabilir görür. Sinagog hizmetlerinde hem geleneksel İbranice dualar hem de yerel dil kullanımı yaygındır. Kadınların tefillin, Torah okutma gibi dini pratiklere katılımı birçok cemaatte teşvik edilir. Eğitim programları, klasik metin incelemesini güncel meselelerle birleştirir. Amerika kökenli olması sebebiyle Kuzey Amerika’daki büyük cemaatlerde güçlüdür; Latin Amerika ve Avrupa’da da yaygınlaşmıştır. Toplumsal adalet, diyalog ve ekümenizm vurgusu, Muhafazakâr akımın stabilliğini korurken esneklik sağlayan temel özelliklerindendir.
• Reform Yahudiliği, 19. yüzyılda Aydınlanma değerleriyle şekillenmiş en liberal Yahudi akımıdır. Halaha’yı bağlayıcı değil, ahlaki ve kültürel bir rehber olarak görür; bireysel vicdan ve aklın dini yorumda önceliği vurgulanır. İbadetlerde yerel dil, modern müzik ve kadın-erkek eşitliğine dayalı düzenlemeler yaygındır. Rabbin evlilik ve bar-mitzva törenlerinde esneklik tanır; LGBT+ bireylerin tüm dini ritüellere tam katılımı desteklenir. Eğitimde; sosyal etik, kültürel miras ve bireysel sorumluluk ön plandadır. Reform cemaatleri, toplumsal aktif dayanışma projelerine katılarak Yahudi kimliğini evrensel değerlerle bütünleştirir. Avrupa’dan ABD’ye göç eden Yahudiler tarafından güçlenen bu akım, dünya çapında kitlesel üye sayısına ulaşmıştır.
• İsrail’de “Dati”, “Masorti” ve “Hiloni” ayrımı mezhepsel değil, dindarlık düzeyini ve yaşam tarzını belirten toplumsal kategorilerdir. Hepsi Yahudidir; yani mezhep farklılıklarından (Ortodoks, Reform, Muhafazakâr vs.) ziyade, bireylerin günlük hayatta dine ne kadar yer verdiklerini ifade eder. Bu ayrım İsrail’deki kimlik tartışmalarında, eğitimden siyasete kadar birçok alanda belirleyici bir faktördür.

Not: Buradaki önemli nokta, bu ayrımın İsrail’deki Yahudileri kategorize etmek için kullanılması. Diyasporadaki Yahudiler bu şekilde tasnif edilmiyor.

• Dati, Yahudi dininin emirlerine bağlı bir yaşam süren kişilerdir. Genelde Ortodoks Yahudiler bu grupta yer alır. Şabat’ı tam olarak uygular, koşer kurallarına uyar, sinagoga düzenli gider. Erkekler genellikle kipah takar, kadınlar daha mütevazı giyinir. Dati grubu içinde milliyetçi olan “Dati Leumi” ve daha katı kurallarla yaşayan “Haredi” (Ultra-Ortodoks) gruplar da vardır. Hayatlarının merkezinde din vardır ve devletin de dini kurallara göre şekillenmesini savunabilirler.
• Masorti, Yahudi geleneklerine saygı gösteren, ama dini kurallara sıkı sıkıya bağlı olmayan bireyleri tanımlar. Şabat’ı bazen kutlar, bayramlara katılır, koşer yemeye özen gösterebilir ama her zaman değil. Genelde Sefarad ve Mizrahi kökenli Yahudiler bu kategoriye girer. Masorti bireyler dini kültürel bir değer olarak görür, modern yaşamla dini gelenekleri dengelemeye çalışır. Ortodokslar kadar dindar değillerdir ama sekülerlerden daha fazla dini pratikle iç içedirler.
• Hiloni, dini kuralları uygulamayan veya dine mesafeli yaşayan Yahudiler için kullanılır. İsrail’in büyük şehirlerinde yaşayanların çoğu bu gruptandır. Şabat’a uymayabilir, koşer kurallarına dikkat etmez, sinagoga nadiren gider. Ancak çoğu Hiloni, Yahudi bayramlarını kültürel nedenlerle kutlar ve Yahudi kimliğini ulusal ya da etnik bir aidiyet olarak önemser. Laik eğitim, sivil evlilik ve bireysel özgürlük gibi değerleri savunurlar. Din, yaşamlarında bireysel bir tercih konumundadır.

10. Ders

• Aliyah (עלייה), İbranice “yükselme” anlamına gelir ve Yahudilerin İsrail’e göç etmesini ifade eder. Dini ve ulusal bir anlam taşır; Tevrat’ta Siyon’a (Kudüs’e) dönüş bir “yükselme” olarak görülür. Modern anlamda Aliyah, Yahudilerin dünyanın dört bir yanından İsrail’e yerleşmek üzere yaptığı göçtür ve İsrail devleti tarafından teşvik edilir. Buna karşılık Yeridah (ירידה), “alçalma” anlamına gelir ve İsrail’den başka bir ülkeye göç etme durumudur. Yerida, bazı çevrelerde olumsuz karşılanır; çünkü Siyonist ideolojiye göre İsrail’de yaşamak idealdir. Aliyah yüceltici, Yerida ise genellikle eleştirel bir terimdir, fakat günümüzde daha seküler bir şekilde de kullanılabilir.

Not: Bu derste oldukça güzel şey anlattı fakat doğrudan not etmeye değer bir şey bulamadım. Geri kalanlar daha ziyade akla atılıp sezgisel olarak orada ikamet edecek şeyler.

11. Ders

• Halakha bazen icma anlamına gelebilir. “Halakha böyledir” gibi bir cümle icma belirtir.
• Yahudilik iman/inanç değil fiil/eylem/amel esaslı bir inançtır. Bir Yahudi Tanrı konusunda agnostik olup pratiklerini sürdürürse hâlen Yahudi kabul edilir ve kurtuluşa erişeceği düşünülür.
• Bu inancın önemsiz olduğu anlamına gelmiyor. Merkez inanç değil.
• Hristiyanlar Yahudilerin şekilciliğe düştüğü şeklinde bir eleştiri getirir.

12. Ders

• Geçmişte Reformist Yahudilik Agaddah’yı Halakha’ya göre daha çok vurgulamaktaydı. Günümüzde ise Halakha da ön plana çıkmaya başlamıştır.
• Yahudilikte “YHVH — Torah — İsrail” üçlemesi vardır.
• Tanah’ın Tanrısı tarihe aktif olarak müdahale eder. Bu yüzden tarih bir nevi Tanrı’nın sözlerinin ve fiillerinin aktarıldığı bir çeşit vahiy olarak kabul edilir. (Torah bu yüzden tarihi anlatıyor galiba?)
• Torah sözcüğü ayrıca hüküm belirtir. Yani “Musa’nın İsrailoğullarının önüne koyduğu Torah budur” dendiğinde Tanah’da kastedilen hükümdür. Hangi hükmün getirildiği belirtilir. Rabbani Yahudilik ile beraber Torah/Tanah = Vahiy hâline gelmiştir.
• Musa peygamber vahyi aracısız almıştır. Yani Torah doğrudan Tanrı tarafından Hz. Musa’ya hiç bir aracı (melek, vizyon, rüya veya ilham gibi) olmaksızın iletilmiştir.

Not: Bu konu Kur’an’da da onaylanıyor:

Allah şöyle buyurdu: “Ey Mûsâ! Seni peygamberlikle, buyruklarımı tebliğle görevlendirmek ve seninle vasıtasız olarak konuşmak sûretiyle insanlar arasında sana seçkin bir mevki verdim. O halde sana verdiğimi al ve şükredenlerden ol!” (A’râf Sûresi(7) 144. Ayet)

• Yahudi geleneğinde, bu vasıtasızlık sebebiyle, Tevrat/Torah vahyin en yüksek seviyesidir. Ibn Meymun’a göre ne Musa gibi bir peygamber ne de Torah gibi bir kitabın tekrar gelmesi mümkün değildir ve gelmeyecektir.
• Tanah Torah’nın açılımı olarak kabul edilir. Torah yasa ve öğreti demektir. Bu yüzden bazen Tanah ve Talmud’a da Torah denebilir.
• Mişna, Yahudi sözlü geleneğinin ilk yazılı derlemesidir. MS 2. yüzyılda, özellikle Rabbi Yehuda HaNasi tarafından derlenmiştir. Yahudi hukukunun (Halaha) temelini oluşturan Mişna, Musa’ya Sina Dağı’nda verilen yazılı Tora’ya (Tevrat’a) ek olarak aktarılan sözlü yorum ve kuralları sistematize eder. Konular tarım, bayramlar, aile hukuku, tapınak hizmetleri, cezai hukuk gibi altı ana düzene ayrılır. (İlk oluşturulan sözlü metin Mişna’dır)
• Gemara, Mişna’nın yorumlanması, tartışılması ve detaylandırılmasıdır. Gemara, Mişna üzerine yapılan tartışmaları ve farklı hahamların yorumlarını içerir. İki önemli Gemara vardır: Filistin (Yeruşalmi) ve Babil (Bavli). Mişna ile Gemara bir araya geldiğinde Talmud adını alır. Talmud, Yahudi yaşamı, dini uygulamaları ve hukuku açısından en önemli kaynaklardan biridir. Mişna, temeli; Gemara ise bu temelin etrafındaki geniş yorum katmanıdır.
• Şifahi = sözlü olarak yapılan, sözlü.
• Bu ikili Tora anlayışı (yazılı Torah olan Torah ve sözlü Torah olan Talmud) Rabbani Yahudilik ile beraber ortaya çıkmıştır.
• Hoca Talmud’dan çok güzel bir hikaye anlatıyor. Bunu chat gptden alıntılıyorum:

Bava Metzia 59b geçen bu meşhur hikâyenin (“Tanur Shel Akhnai” / Akhnai’nin Fırını) tam metninin özetlenmiş ve Türkçeye çevrilmiş hâli:

Bir gün, Rabbi Eliezer “Akhnai’nin fırını”nın ritüel olarak tahor (temiz) olduğunu iddia etti, diğer hahamlar ise onun tame (necis) olduğunu söylediler. Rabbi Eliezer onlara “Eğer haklıysam bu algom ağacı bunu kanıtlasın!” dedi; ağaç yerinden oynadı. Hahamlar, “Ağaçtan kanıt getirilmez” dediler.

Rabbi Eliezer yine dedi ki: “Eğer haklıysam bu dere geriye aksın!” Dere gerçekten geriye aktı. Hahamlar, “Dereden kanıt getirilmez” dediler.

Rabbi Eliezer: “Eğer haklıysam bu beit midraş’ın (ders verilen evin) duvarları çöksün!” dedi. Duvarlar çökmeye başladı. Rabbi Joshua duvarlara çıkıştı: “Aramızdaki tartışmaya ne karışıyorsunuz?” Bunun üzerine duvarlar tamamen yıkılmadı ama da eğik kaldılar; hem Rabbi Eliezer’in onuruna hem de Rabbi Joshua’nın sözünü dinleyerek.

Sonunda Rabbi Eliezer: “Eğer haklıysam gökten bir ses (Bat Kol) duyulsun!” dedi. Ve gerçekten Bat Kol duyuldu:

“Neden Rabbi Eliezer’le tartışıyorsunuz? Halacha her zaman onun görüşüne göredir!”

Bunun üzerine Rabbi Joshua ayağa kalktı ve Tesniye 30:12’yi okudu:

“Lo bashamayim hi — ‘Tora göklerde değildir!’”

Talmud şöyle devam eder:

Tora, Sina’da verildiğinden beri kararlar çoğunlukla alınır. Ve gökten ses bile olsa, artık Tora’nın yorumu yeryüzündeki bilgelere bırakılmıştır.

Bu olay Yahudi hukukunda (Halaha) çok temel bir ilkeyi öğretir: Tora insanlara verilmiştir; yorum ve uygulama, mucizeler ya da Tanrı’nın sesiyle değil, insan aklı, tartışma ve çoğunluk kararıyla yürür. Bu yüzden “Tora göklerde değildir” cümlesi, insan sorumluluğunu ve aklın değerini simgeler.

Okurken buna bayağı güldüm ama, dikkatlice bakınca “Yazarın Ölümü” konusu ilk kez Talmud’da gündeme gelmiş diyebiliriz sanırsam.

13. Ders

• Helenistik Yahudiler alegorik tefsiri/manayı öne çıkarmışlardır. Bunun nedeni Grek unsurlarla beraber yaşamaları ve Grek bilgeliğine maruz kalmalarıydı. Stoacıların mitleri alegorik olarak çözümlemesi gibi Yahudi filozof Philon da Torah’ı alegorik yorumlamıştır.
• Philon alegorik yorum yaparken lafzi manayı tamamen saf dışı bırakmamıştır ve Philon Yahudilerden çok Hristiyanları etkilemiştir.

Fransız portre sanatçısı André Thevet tarafından 1584'te yapılan hayali Philon illüstrasyonu

• Hasidik gelenek temelini Kabala’dan alır.
• Leningrad Kodeksi ve Halep Kodeksi, İbranice Kutsal Kitap’ın (Tanah) en eski ve en önemli masoretik elyazmalarıdır.
• Leningrad Kodeksi ve Halep Kodeksi, Masoretik metin geleneğinin en önemli İbranice Tevrat (Tanah) elyazmalarıdır. Leningrad Kodeksi, MS 1008 civarında yazılmış olup günümüze ulaşan en eski tam İbranice Kutsal Kitap’tır. Bugün St. Petersburg’daki Rusya Ulusal Kütüphanesi’nde saklanır. Modern İbranice Tevrat baskılarının çoğu (mesela Biblia Hebraica Stuttgartensia) bu kodeksi temel alır.
• Halep Kodeksi ise 10. yüzyılda Tiberiaslı ünlü Masoret Aaron ben Asher’in gözetiminde hazırlanmış, Masoretik geleneğin en yetkin örneklerinden biri sayılır. 1947’de Halep’teki bir pogrom sırasında zarar görmüş ve bazı bölümleri kaybolmuştur. Günümüzde İsrail’deki İsrail Müzesi’nde korunur. Her iki kodeks de metin, sesli harfler ve Masora notları açısından büyük önem taşır, çünkü İbranice Kutsal Metin’in doğru şekilde okunup yazılmasını nesiller boyu garanti altına almıştır. Bu elyazmaları, Yahudi geleneği ve metin eleştirisi çalışmalarında temel kaynaktır.
• Hem Baruch Spinoza hem de Thomas Hobbes, Tora’nın (Pentateuch / Musa’nın Beş Kitabı) doğrudan Musa tarafından yazılmış olamayacağını savunmuşlardır.
• Kitâb-ı Mukaddes tenkidi, kutsal metinlerin kökenini, tarihini ve gelişimini bilimsel yöntemlerle inceleyen bir disiplindir. Temelde iki ana dalı vardır: Alt tenkit (lower criticism), metinlerin farklı elyazmaları arasındaki varyantları karşılaştırarak orijinal metne en yakın hâli tespit etmeye çalışır. Üst tenkit (higher criticism) ise metinlerin kaynakları, yazılış tarihi, yazarları ve edebi türlerini araştırır. Bu eleştirel yöntem, Tevrat’ın farklı kaynaklardan derlendiğini savunan Belgesel Hipotez gibi teorilerin gelişmesine yol açmıştır. Ayrıca, tarihsel bağlamı anlamaya katkı sağlayarak metinlerin dini, sosyal ve kültürel arka planını ortaya çıkarır. Kitâb-ı Mukaddes tenkidi, metinlerin otoritesini küçümsemek amacıyla değil; aksine, onların tarihsel derinliğini ve gerçek anlamını daha iyi kavramak için geliştirilmiş bilimsel bir yaklaşımdır.

Kısaca:

Lower criticism (alt tenkit) = Textual criticism = Elyazmaları karşılaştırarak orijinal metne en yakın hali bulmaya çalışmak. Sadece metnin hangi kelimelerden oluştuğu, varyantları ve orijinal okunuşu üzerine odaklanır.

Higher criticism (üst tenkit) = Kaynak tenkidi, form tenkidi, redaksiyon tenkidi, edebî tenkit gibi alanları içerir. Metnin kökeni, kaynakları, edebî yapısı, tarihsel bağlamı incelenir. Metnin oluşum sürecini, kaynaklarını, derleniş biçimini, tarihi bağlamını ve içerdiği anlatıların tarihselliğini incelemektir.

• Kitabı Mukaddes Tenkidi çalışmaları Torah’nın yazımına ilişkin üç temel tez ortaya koymuştur. Kaynak Hipotezi (Documentary Hypothesis) bu üç tez içinde en çok kabul görenidir.

Kaynak Teorisi

Modern Kaynak Teorisi

Belgesel Hipotez / Kaynak Teorisi (Documentary Hypothesis) Bu hipoteze göre Tevrat, farklı kaynaklardan derlenmiştir: Yahvist (J), Elohist (E), Ruhbani (P) ve Tesniyeci (D). Bu kaynaklar farklı dönemlerde yazılmış, daha sonra bir redaktör tarafından birleştirilmiştir. Bu model, metindeki Tanrı isimleri ve çelişkili anlatılar gibi iç tutarsızlıkları açıklar. Julius Wellhausen bu görüşü sistemleştirmiştir. Belgesel Hipotezine göre En başta dört ayrı “Tevrat” metni yoktu, yani dört “tam kitap” şeklinde Tevrat yoktu. Şöyle oldu:

1- Farklı yazarlar / topluluklar, uzun ve bağımsız anlatı koleksiyonları yazdılar: Yahvist (J), Elohist (E), Tesniyeci (D) ve Ruhbani (P). 2- Bu koleksiyonların her biri, Adem’den Musa’ya kadar olan anlatıları kendi üslubunda ve teolojik bakış açısıyla kaleme aldı. 3- Bu “kaynak belgeler” (J, E, P, D) oldukça kapsamlı metinlerdi — yani başlı başına büyük anlatılar. 4- Daha sonra, muhtemelen M.Ö. 6.–5. yüzyılda bir veya birden fazla redaktör (editör), bu dört belgeyi bir araya getirerek tek bir birleşik Tevrat oluşturdu.

Sonuçta elimizde “dört ayrı Tevrat” yoktu, ama Tevrat’ın bugünkü hali bu dört büyük kaynak belgenin örüldüğü ve aralarındaki bazı tekrarların veya çelişkilerin korunduğu tek bir metin hâlindedir.

Parçacık Hipotezi (Fragmentary Hypothesis) Belgesel Hipotez’e alternatif olarak geliştirilmiştir. Tevrat’ın tek tek küçük bağımsız metinlerden (fragmanlar) oluştuğunu savunur. Yani belirgin uzun belgeler yoktur; birçok kısa gelenek zamanla bir araya getirilmiş ve redaksiyonla birleştirilmiştir. Bu yaklaşım, folklorik unsurların önemine dikkat çeker ve tek bir ana kaynaktan ziyade çok sayıda kısa parçayı öne çıkarır. Parçacık Teorisine göre Tevrat, birbirinden bağımsız çok sayıda küçük hikâye, gelenek, folklor parçası, yasalar vb. içerir.

1-Bu parçalar önce sözlü aktarıldı, sonra yazıya geçti. 2- Redaktörler bu küçük parçaları (fragmanları) birleştirip bir bütünlük oluşturdu. 3- Yani dört büyük kaynak yok, yüzlerce küçük parça var.

Tamamlama Hipotezi / Eklemeci Tez (Supplementary Hypothesis) Bu görüşe göre Tevrat, tek bir ana metnin (genelde Yahvist veya Elohist) zamanla yeni eklemelerle genişlemesiyle oluşmuştur. Yani bağımsız belgeler birleştirilmemiştir; mevcut metinler katman katman büyütülmüştür. Bu süreçte ruhbani ve yasaya dair bölümler sonradan eklenerek metni zenginleştirmiştir. Bu model, redaksiyonun sürekli ve aşamalı olduğunu vurgular.

Bu konudaki metin tasnifleri (J, E, D, P) ile alakalı şöyle ayrımlar var:

1- J (Yahwist / Yahvist) Kaynağı:

• Tanrı’yı “Yahve” (YHWH) olarak adlandırır.
• Daha antropomorfik (insan gibi özelliklere sahip) Tanrı tasviri vardır.
• Hikayeleri daha canlı, detaylı, anlatımı insancıldır.
• Genellikle Güney Krallığı (Yahuda) kaynaklı olduğu düşünülür.
• Örneğin, Tekvin 2. anlatı (2:4b–25) J kaynağına aittir.

2- E (Elohist) Kaynağı:

• Tanrı’yı genellikle “Elohim” olarak anlar.
• Daha soyut, kutsal ve dolaylı Tanrı tasvirleri vardır.
• Genellikle Kuzey Krallığı (İsrail) kaynaklı olduğu düşünülür.
• Daha rüya ve melek aracılığı ile iletişim öne çıkar.

3- D (Deuteronomist) Kaynağı:

• Yasa kitabı (Tesniye/Deuteronomium) ağırlıklı kaynak.
• Merkezi tapınak, ahlaki düzen, itaate vurgu.

4- P (Priestly / Kohen Kaynağı):

• Tapınak, ritüeller, soy ağacı ve ibadetle ilgilidir.
• Tekvin 1. anlatı (1:1–2:4a) genellikle P kaynağına atfedilir.
• Daha düzenli, sistematik ve formel bir anlatım var.
• Kaynak Teorisine eleştiri olarak redaktörün ana amacının metindeki çelişkileri gidermek olduğu öne sürülmüştür. Kaynak Teorisi doğru olsaydı farklı metinler birleştirilmesine rağmen çelişiklik düzeltilmiş olurdu.
• Tamamlama Hipotezi / Eklemeci Tez (Supplementary Hypothesis) belirli akademik çevrelerde (genel konsensus değil) daha öne çıkmıştır. Bu teze göre ilk tez Tesniye metnidir. Bu teze göre revize ve redaksiyonlarla üzerine eklene eklene gitmiştir.

Eklemeci Tez

• Ortak kabul gören şey metnin redaksiyon geçirmiş olduğudur.

Belgesel Hipotez 👉 J,E,P,D temel belgeleri vardır der. Bu hipotezin omurgası budur.

Tamamlama (Supplementary) Hipotezi 👉 Genelde bu kaynakları kabullenir ama der ki: Bağımsız dört belge birleştirilmedi, bunun yerine bir ana metin (ör. Yahvist) vardı, buna E, P, D gibi katmanlar eklendi. Yani J,E,P,D vardır ama bağımsız belgeler değil, aşamalı eklemeler olarak görülür.

Parçacık Hipotezi 👉 J,E,P,D tasnifini kabul etmez. Uzun, tutarlı belgeler yerine çok sayıda dağınık fragman vardır der.

14. Ders

• Monolatrizm, birden fazla tanrının varlığını kabul etmekle birlikte, yalnızca bir tanrının tapınıma layık olduğunu savunan inanç biçimidir. Bu anlayışta insanlar diğer tanrıların da gerçek olduğuna inanır ancak yalnızca kendi tanrılarına ibadet ederler. Antik İsrail’de bazı dönemlerde görülen bu yaklaşım, politeizmden monoteizme geçişte önemli bir aşama sayılır. Monolatrizm, politeizmden farklıdır çünkü tüm tanrılara değil, sadece birine bağlılık gösterir.
• Henoteizm, birden fazla tanrının varlığını kabul ederek bunlardan birine tapınmayı veya onu yüceltmeyi tercih eden inanç biçimidir. Monolatrizmle benzerlik gösterse de henoteizmde kişi, tek bir tanrıya bağlı kalsa da diğer tanrıların da tapınmaya layık olabileceğini kabul eder. Yani bir toplum ya da birey, dönemsel veya bağlamsal olarak farklı tanrılara tapınabilir. Bu terimi 19. yüzyılda Max Müller geliştirmiştir. Henoteizm, politeizmle monoteizm arasında bir geçiş modeli sayılır.
• Yani:

- Monolatrizm, birden fazla tanrının varlığını kabul eder ama bunlardan yalnızca birine sürekli ve tek ibadet edilmesi gerektiğini savunur. Diğer tanrılar vardır ama onlara tapınılmaz.

- Henoteizm ise birden fazla tanrıya inanır ve tapınmayı bir tanrıya odaklasa da bu bağlılık duruma, zamana veya topluluğa göre değişebilir. Yani bir tanrıya yoğunlaşılır, ama gerekirse başka tanrılara da ibadet edilebilir.

• Tanrı’nın aşkın, ulaşılamaz bir yönü ve içkin ulaşılabilir bir yönü vardır:

Aşkın (transcendent): Tanrı’nın ya da kutsalın evrenden bağımsız, ötesinde, insan aklı ve duyuları tarafından tam kavranamaz, ulaşılmaz, sınırsız bir boyutta olduğuna işaret eder. Tanrı aşkın olduğunda, yaratılmış dünyadan ayrı ve mutlak yücedir.

İçkin (immanent): Tanrı’nın evrene, doğaya ve insan yaşamına nüfuz eden, varlıkta “içkin” olan, her şeyin içinde yer alan yönünü ifade eder. Bu yön Tanrı’nın dünyayla, insanla yakın ilişkisidir — insan O’na belirli yollarla “ulaşabilir” veya O’nun varlığını dünyada hissedebilir.

• Özetle:

Aşkınlık: Tanrı ya da mutlak gerçeklik, varoluşun ötesinde.

İçkinlik: Tanrı ya da mutlak gerçeklik, varoluşun içinde.

• Tanrı’nın içkin yönü Şehina (İslam’daki Sekine’dir)’dır.
• Gazali’nin Yahuda Halevi’yi etkilediği söyleniyor.

15. Ders

• Kur’an’da İbrahim’in kurban etmek üzere götürdüğü çocuğun hangisi olduğu belirsiz bırakılmıştır. Hoca bunu hangi oğulun kurban edildiğinin önemli olmadığı şeklinde yorumluyor. Bu yoruma göre İbrahim’in ahdi hem İshak hem de İsmail üzerinden devam ediyordu.
• Hoca’nın belirttiğine göre Yahudiliğe göre ilk monoteist İbrahim/Abraham.
• Yahudiliğe göre Sina Ahdi ebedidir. Sina Ahdinden önce İbrahim, İshak ve Yakup ile de çeşitli seçilmeler yaşanmıştır.
• Yahuda Halevi’ye göre Yahudi ve Centillerin ruhları farklı yapılardaydı.
• Kabalistik Yahudiliğe (bunun uzantısı olan Hasidikliğe) göre Yahudi ruhu insan seviyesindeyken diğer halkların ruhları hayvan seviyesindedir.
• Ibn Meymun ise Yahudilerin diğer halklardan farklı bir yanı olmadığını söylemiştir. Ahit özel oldukları veya ekstra erdemli oldukları için değil Tanrı’nın İbrani atalarına sevgisi dolayısı ile gerçekleşmiştir.

16. Ders

• Yahudi düşüncesinde peygamber (navi), Tanrı’nın sözünü insanlara ileten kutsal bir elçidir. Peygamberler Tanrı’dan vahiy alır, toplumu doğru yola çağırır, adalet ve tövbe mesajı verir. Kral veya din adamı gibi resmi yetkileri yoktur; ahlaki otoriteleri Tanrı’dan gelir. Yahudi geleneğinde peygamberlik, Musa ile doruğa ulaşır; ona verilen Tevrat en yüksek vahiy kabul edilir. Zamanla peygamberlik kurumu sona ermiş sayılır, yerini bilgelik ve kutsal metin yorumu alır.
• Yahudi düşüncesinde kohenlik, Levi kabilesine bağlı Harun soyundan gelen erkeklerin üstlendiği özel bir dinî görevdir. Kohenler (çoğulu kohanim), antik İsrail’de Tapınak hizmetlerini yürütür, kurbanları sunar, kutsal duaları ve törenleri yönetirlerdi. Kohenlik, doğuştan gelen kalıtsal bir statüdür; yetki, eğitimle değil, soy bağıyla kazanılır. Tapınağın yıkılmasından sonra (MÖ 70), kurban ibadeti durdu, ancak kohenler sinagoglarda kutsama (birkat kohanim) gibi belirli duaları söyleyerek geleneksel rollerini sürdürdüler. Kohenlerin belirli dini saflık kurallarına (örneğin ölüyle temas yasağı) uymaları gerekir. Günümüzde bile kohen soyundan gelenler, Yahudi cemaatlerinde ayrıcalıklı dualar ve törensel görevlerde bulunur.
• Prophetes (προφήτης), Yunanca bir kelimedir ve navi’nin (İbranice נביא) karşılığı olarak Septuaginta’da (Yunanca Eski Ahit) kullanılmıştır. Etimolojik olarak pro- (önce, ileri) ve phemi (konuşmak, söylemek) köklerinden gelir; kelimenin tam anlamı “önceden konuşan” veya “başkası adına konuşan”dır. Buradaki “önce”, genelde “geleceği bildiren” anlamında düşünülür ama esasen prophetes, Tanrı veya bir ilah adına konuşan kişi demektir. Bu yüzden kehanet (falcılık) değil, vahiy bildiriciliği öne çıkar. Eski Yunan dünyasında da prophetes, kehanet merkezlerinde tanrının mesajını yorumlayan rahip veya kâhin anlamında kullanılırdı. Yahudi bağlamında ise prophetes, İbranice navi’nin bire bir tercümesidir: Tanrı’nın sözünü halka aktaran elçi. Bu çeviri, İbranice kutsal metinlerin Yunancaya aktarımı sırasında yerleşmiş ve Hristiyanlıkta da devam etmiştir.
• Navi/Nebi kelimesi Tanah bağlamında ilk kez İbrahim peygamber için kullanılır.
• Tanah’ta kadın peygamberler (neviot) vardır ve önemli roller üstlenmişlerdir. En bilinenleri arasında Deborah (Devora), Miriam ve Hulda sayılabilir. Deborah, Hakimler Kitabı’nda (Hak. 4–5) hem peygamber hem de yargıçtır; İsrail’i yönlendirir, Barak’a zafer için Tanrı’nın sözünü bildirir. Miriam, Musa ve Harun’un kız kardeşidir; Çıkış Kitabı’nda (Shemot 15:20) peygamber olarak anılır, Mısır’dan çıkış sırasında kadınları yönlendirir, zafer ilahisi söyler. Hulda ise Kral Yoşiya döneminde (2 Krallar 22:14–20) önemli bir rol oynar; bulunan Tevrat kitabını doğrular, kral ve halk için Tanrı’nın mesajını iletir. Ayrıca kısa şekilde Noadiah (Nehemya 6:14) ve İsaiah’daki “peygamberin karısı” gibi başka örnekler de vardır. Bu kadınlar, vahiy alarak Tanrı’nın sözünü halka aktarmış ve toplumun dini yönlenişinde etkili olmuşlardır.
• Torah’a göre Musa, Tanrı ile benzersiz bir ilişkiye sahiptir, buna rağmen Musa Navi dahi Tanrı’yı bütünüyle görmemiştir. Çıkış 33:11’de “Rab Musa ile yüz yüze konuşurdu, bir insan arkadaşına konuşur gibi” denir; bu, yakın iletişimi vurgular. Ancak birkaç ayet sonra (Çıkış 33:20) Tanrı, “Yüzümü göremezsin, çünkü insan beni görüp yaşayamaz” der. Bu yüzden Musa Tanrı’nın tam görkemini değil, ancak bir tür “geçişini” ya da ardını görebilmiştir (Çıkış 33:22–23). Yahudi geleneğinde bu, Tanrı’nın özüyle değil, bir tezahürüyle karşılaştığı şeklinde yorumlanır. Yani Musa sadece Tanrı’nın “sırtını” görür, ama “yüzü”nü asla göremez.
• Vahiy konusunda Musa, Torah’a göre aracısız vahiy alan tek peygamberdir. Sayılar 12:6–8’de Tanrı, diğer peygamberlere rüya veya bilmeceyle konuşurken Musa’ya açıkça, “açık açık ve bilmecesiz” konuştuğunu belirtir. Tanrı onunla “yüz yüze” (panim el panim) konuşur. Bu yüzden Musa’nın aldığı vahiy, Yahudi düşüncesinde en yüksek ve en doğrudan vahiy sayılır. Bu özelliği, onu sonraki peygamberlerden ayırır ve Torah’nın temelini oluşturur.
• Balaam, Yahudi geleneğinde tartışmalı bir figürdür; Tevrat’ta (Sayılar 22–24) Tanrı’dan vahiy alan bir kahin veya kâhin olarak geçer, ama tam anlamıyla navi (peygamber) sayılmaz. Yabancı bir halktan olup Tanrı’nın sözüyle konuşsa da İsrail peygamberleri gibi bir bağlılığı yoktur. Moav Kralı Balak için İsrail’i lanetlemeye çağrılır, ama Tanrı ona İsrail’i kutsamasını emreder. Midraş ve Talmud yorumlarında Balaam genelde olumsuz görülür; bilgelik ve vahiy yeteneği Tanrı’dan gelse de ahlaken yoz ve çıkarcı olduğu vurgulanır. Bu yüzden Balaam, peygamberlik kurumuna örnek değil, “Tanrı’nın sözünü bile saptırmaya çalışan yabancı bir kâhin” örneği olarak değerlendirilir.

Balaam ve melek, Gustav Jaeger’in yaptığı tablo, 1836

• Rabbani geleneğe göre mabetler yıkıldıktan sonra Navilik de bitmiştir.

17. Ders

• Yahuda Halevi (yaklaşık 1075–1141), Orta Çağ İspanya’sının en önemli Yahudi şairi, filozofu ve ilahiyatçılarından biridir. Toledo’da veya Tudela’da doğduğu sanılır. Hem İbranice hem Arapça yazabilen Halevi, Endülüs Yahudi şiirinin zirve isimlerinden biridir. En ünlü eseri Kuzari’dir; bu eser, bir Hazar kralının Yahudiliği kabul edişini konu alan felsefi bir diyalogdur ve Yahudiliğin felsefi temellerini savunur. Halevi, şiirlerinde Siyon’a duyduğu derin özlemi, Tanrı’ya bağlılığı ve kişisel duygularını ustalıkla işler. Şiirleri dua, aşk, dostluk ve dini bağlılık temalarını işler. Tıp ve felsefe de öğrenmiş, doktorluk yapmıştır. Hayatının sonlarına doğru Siyon’a gitme arzusuyla İspanya’dan ayrılmış, Kudüs’e ulaşamadan yolculuğu sırasında ölmüştür. Yahudi şiir geleneğinde derin izler bırakmış, eserleri yüzyıllarca okunmuştur. (Yahuda Halevi’de Gazali etkisi mevcuttur)
• Saadia Gaon (Saadya ben Yosef, 882–942), Orta Çağ’ın en önemli Yahudi düşünürlerinden ve Geonim döneminin önde gelen hahamlarından biridir. Mısır’da doğmuş, Babil’deki Sura Akademisi’nin başkanı olmuştur. Yahudi felsefesini sistematik şekilde ele alan ilk kişi sayılır. En önemli eseri Emunot ve-Deot (İnançlar ve Görüşler), akıl ile vahyin uyumunu savunur. İbrani grameri ve sözlüğü üzerine öncü çalışmalar yapmış, Tora’yı Arapçaya çevirmiştir. Karaitlere karşı polemik eserler yazarak Rabbanî Yahudiliği savunmuştur. Eserleri Arapça ve İbranice olup, Judeo-Arapça mirasın temel taşlarındandır.
• Genel kanaate göre Hazar Kağanlığı’nın yönetici elit tabakası, 8. yüzyılda gerçekten Yahudiliği kabul etmiştir. Bu bilgi, Orta Çağ’daki İslam, Bizans ve Yahudi kaynaklarıyla desteklenir. En bilinen delil, Endülüs’te yaşayan Yahudi düşünür Yahuda Halevi’nin Kuzari adlı eseridir: Eserde bir Hazar kralının Yahudiliği seçme süreci felsefi diyalog şeklinde anlatılır. Ayrıca İbn Fadlan ve Bizans kronikleri de Hazar yönetiminin Yahudiliği benimseyip İslam ve Hristiyan komşuları arasında tarafsız kalmaya çalıştığını yazar. Ancak halkın tamamının Yahudi olduğu iddiası şüphelidir; muhtemelen yalnızca hükümdar ailesi, soylular ve bazı tüccarlar Yahudiliğe geçmiştir, kırsal halkın büyük kısmı pagan ya da Hristiyan/İslam etkisindeydi. Arkeolojik kanıtlar sınırlıdır, bu yüzden konu kesin değildir ama ana hatlarıyla elit düzeyde bir Yahudileşme tarihi gerçek kabul edilir.
• Tevatür, bir bilginin yalan üzere birleşmeleri aklen imkânsız olan çok sayıda kişi tarafından aktarılmasıdır. Bu durumda haberin doğruluğu kesin kabul edilir. İslam düşüncesinde özellikle hadislerin sahihliğini belirlemede kullanılır. Tevatür yoluyla gelen habere “mütevatir” denir. Mütevatir hadis, tüm İslam mezheplerince tartışmasız doğru kabul edilir. Terim olarak tevatür, ilk kez erken dönem kelam âlimleri ve usulcülerce sistemleştirilmiştir.
• Neoplatonculukta varlık hiyerarşisi, Aristoteles’in “scala naturae”sinden beslenerek dört ana düzeye ayrılabilir:

1. Cansız Madde (Mineraller): Salt “henüz” ya da “tek” (henosis’e en uzak), varlığın en düşük derecesi; sadece özü ve potansiyeli vardır.

2. Vejetatif Yaşam (Bitkiler): Büyüme, beslenme ve üreme yeteneği; ruhun ilk, sadece korunmayı amaçlayan düzeyi.

3. Duyusal Yaşam (Hayvanlar): Algı ve hareket kabiliyeti eklenir; ruhun duyusal duyular düzeyi, hem bedenle hem de dış dünya ile ilişki kurar.

4. Akılsal Ruh (İnsanlar): En yüksek düzeyde, zihinsel kavrayış ve entelektüel birlik (Nous) ile bağ kurma, “Ahsen-i takvim”e en yakın…

Yahuda Halevi Neoplatonculuktaki bu hiyerarşiyi almıştır ve Yahudileri 5.seviye olarak aklın üzerine, mantık ötesine (vahye, ilahi bilgiye) erişmiş bir toplum olarak tanımlamıştır. Beşinci seviye gerçek insan seviyesidir.

18. Ders

• Torah’da öteki dünyaya dair neredeyse hiç bir atıf yoktur.
• Kudüs’e ilişkin bilinen en eski yazılı belge, MÖ 14. yüzyıla ait Amarna Mektuplarıdır. Bu tabletler, Mısır firavunları ile Kenan bölgesindeki şehir krallıklarının yöneticileri arasındaki diplomatik yazışmaları içerir. Burada Kudüs, “Urusalim” veya “Urušalim” biçiminde geçer. Bu ad, muhtemelen “Şalem’in şehri” anlamına gelir; Şalem, Kenanlıların barış ve akşam tanrısıdır. Mektuplarda Kudüs kralı Abdi-Heba, şehrin güvenliği için firavundan asker desteği ister. Böylece Kudüs, ilk kez bağımsız bir şehir-devlet olarak ve bir yerel yöneticiyle birlikte tarih kayıtlarına girer.
• “İsrail” adına dair bilinen en eski belge, MÖ 13. yüzyıldan kalma Merneptah Steli / İsrail Stelidir. Bu granit anıt, Mısır Firavunu II. Merneptah’ın, Kenan bölgesindeki zaferlerini anlatır. Üzerindeki hiyerogliflerde İsrail, “İsrꜣr” biçiminde geçer ve şöyle denir: “İsrail harap edildi, tohumu yok oldu.” Bu ifade, İsrail’i bir şehir değil, yerleşik olmayan bir halk grubu olarak tanımlar. Merneptah Steli, İsrailoğulları’nın Kenan topraklarında var olduğuna dair dış kaynaklı ilk somut kanıttır ve Tevrat anlatılarıyla arkeolojik bulgular arasında köprü kurar.
• Süleyman Mabedi, İbrani kutsal metinlerine göre Kral Süleyman tarafından MÖ 10. yüzyılda Kudüs’te inşa ettirilmiş ilk Yahudi tapınağıdır. İbranice adı Beit HaMikdaş (Kutsal Ev) olan bu yapı, Yahudilikte Tanrı’nın yeryüzündeki meskeni sayılırdı. Tevrat’a göre Süleyman, babası Kral Davut’un Kudüs’ü ele geçirip planladığı tapınağı inşa etme görevini üstlenmiş, yapı Moria Dağı üzerinde yükseltilmiştir. Mabedin içinde en kutsal bölüm Kutsalların Kutsalı (Kodesh HaKodashim) idi; burada Ahit Sandığı tutulur, sadece Başkâhin yılda bir kez Yom Kippur’da içeri girebilirdi. Süleyman Mabedi, Yahudi ibadetinin merkezi olmuş, kurban ayinleri burada yapılmıştır. MÖ 586’da Babil Kralı II. Nebukadnezar tarafından yıkılmış, halk sürgüne gönderilmiştir. Mabedin kaybolması Yahudi tarihinde derin bir travma yaratmış, daha sonra yerine İkinci Tapınak inşa edilmiştir. Bugün Kudüs’teki Ağlama Duvarı, bu mabedin ayakta kalan tek kalıntısı sayılır.

19. Ders

• Menahem Mendel Schneerson (1902–1994), modern Yahudi tarihinde en etkili hahamlardan biridir. “Lubavitcher Rebbe” ya da kısaca “Rebbe” olarak bilinir. Chabad-Lubavitch Hareketi’nin yedinci lideridir. Chabad, Hasidik Yahudiliğin önemli bir koludur ve Rebbe’nin liderliğinde küresel bir Yahudi canlanma hareketine dönüşmüştür. Schneerson, Holokost sonrası dağılmış Yahudi cemaatlerini yeniden örgütleyerek binlerce Chabad merkezi (Chabad House) açılmasını sağladı. Eğitim, dini yayılma ve Yahudi kimliğinin korunması için güçlü kampanyalar yürüttü. Onun vizyonu, Yahudiliğin sadece sinagog duvarları arasında değil, günlük yaşamda da aktif kılınması gerektiği fikrine dayanıyordu. Modern iletişimi ve medyayı da etkin kullandı. Rebbe, kişisel danışmanlıkları, mektupları ve “fabrengen” denen toplu toplantılarıyla milyonlarca kişiye ilham verdi. Bazı takipçileri onu Mesih olarak gördü. Ölümünden sonra bile etkisi, Chabad’ın dünya genelindeki etkili ağıyla devam etmektedir.
• Yahudilikte Mesih (İbranice: Mashiach), “meshedilmiş” anlamına gelir ve Tanrı tarafından seçilmiş, Davud soyundan gelecek ideal bir kralı ifade eder. Yahudi inancına göre Mesih, Tanrı’nın vaat ettiği kurtarıcıdır; İsrail’i birleştirir, adaleti tesis eder, sürgündeki Yahudileri toplar ve Kudüs’te Tapınağı yeniden inşa eder. Mesih’in gelişiyle dünyada barış ve Tanrı’ya bağlılık hakim olur. Yahudilikte Mesih kavramı tamamen dünyevidir; ilahi ya da tanrısal değildir. Hristiyanlıktaki İsa-Mesih inancından farklıdır, çünkü Yahudilik İsa’yı Mesih olarak kabul etmez; gerçek Mesih’in henüz gelmediğine inanır ve her nesilde bir Mesih adayı olabileceği düşünülür.
• Yahudilikte kurtuluş (geulah) esas olarak bu dünyada beklenir ve dünyevidir. Yahudi inancına göre kurtuluş, bireysel ruhun öbür dünyada cennete gitmesi değil, İsrail halkının kolektif olarak Tanrı’nın vaatlerine kavuşması, sürgünden dönmesi, barış, adalet ve Tanrı’nın yasalarına tam bağlılıkla dünya düzeninin düzelmesi anlamına gelir. Mesih çağında adaletin, barışın ve Tanrı bilgisinin tüm dünyaya yayılması beklenir. Bu yüzden Yahudilikte kurtuluş, dünyevi bir düzenin ilahi bir şekilde düzeltilmesi olarak anlaşılır.

20. Ders

• Eski İsrail dini (Ancient Israelite religion), antik İsrail halkının M.Ö. yaklaşık 12.–9. yüzyıllar arasında uyguladığı inanç ve ibadet sistemidir. Bu din, henüz tam anlamıyla tek tanrıcılığa ulaşmamış, YHWH merkezli bir monolatrist veya henoteist yapı taşır. YHWH (Yahweh), İsrail’in ulusal tanrısıdır, fakat halk zaman zaman Baal, Aşera gibi Kenanî tanrılara da tapmıştır. Tapınma, çadır tapınağı (Mishkan) ve Kudüs’teki Süleyman Mabedi (First Temple) etrafında şekillenirdi. Kurban ritüelleri, bayramlar ve ritüel temizlik önemliydi. Eski İsrail dini, peygamberler (prophets) aracılığıyla ahlaki tek tanrıcılığa evrilmiş, sonunda Yahudilik (Judaism) ortaya çıkmıştır. Bu inanç sistemi, adalet, antlaşma (covenant) ve Tanrı’nın seçilmiş halkı olma fikrine dayanır. Eski İsrail dini, hem yazılı kutsal metinler hem de arkeolojik buluntularla kısmen günümüze kadar izlenebilmektedir.
• Şeol (שְׁאוֹל), İbranice kökenli bir terim olup Eski Ahit’te geçen, ölülerin gittiği yer anlamına gelir. Yahudi inancında Şeol, hem iyilerin hem de kötülerin öldükten sonra indiği, gölgeler âlemi gibi karanlık bir yer altı diyarıdır. Cennet ya da cehennem kavramları gibi ödül veya ceza mekânı değildir; daha çok mezar, ölüm ya da genel anlamda ölüler diyarını ifade eder. Şeol’de yaşam yoktur; ölülerin ruhları sessizce var olur. Zamanla Yahudi düşüncesinde ölümden sonraki yaşam ve diriliş inançları gelişince Şeol kavramı yerini daha farklı ahiret anlayışlarına bırakmıştır.
• Yahudilikte ahiret anlayışı Hristiyanlık ve İslam’daki kadar net değildir ve tarihsel süreçte farklı yorumlara sahiptir. Klasik Yahudi düşüncesinde ölülerin gittiği yer Şeol’dür, burası bu dünyadan ayrı bir gölgeler diyarıdır. Ancak bazı Yahudi akımlarında Mesih çağında ölülerin bu dünyada dirileceği, adaletin yeryüzünde sağlanacağına inanılır. Dolayısıyla ahiret kavramı hem bu dünyayla bağlantılıdır hem de ölülerin ruhani âlemde beklediği düşünülür. Genel olarak Yahudilikte kurtuluş ve adaletin nihai yeri yine bu dünyadır; Tanrı’nın krallığı yeryüzünde gerçekleşir. (Yehova Şahitleri’nde de böyle)
• “Atik Yomin” (İbranice עַתִּיק יֹומִין), “Günlerin Eskisi” veya “Kadim Günlerden Olan” anlamına gelir. Bu ifade, Tanah’ın Daniel Kitabı’nda (Daniel 7:9–22) Tanrı’yı betimlemek için kullanılır. Atik Yomin, sonsuz ve zamandan bağımsız, yüce hâkim olarak tasvir edilir; beyaz saçları ve giysileriyle saflık ve ebediliği simgeler. Yahudi mistik geleneğinde de Tanrı’nın en yüce yönünü veya sefirot ağacındaki “Arikh Anpin” (Uzun Yüz) kavramını çağrıştırır. Bu terim, Tanrı’nın mutlak otoritesini, bilgeliğini ve evren üzerindeki egemenliğini vurgular.
• Makabiler, M.Ö. 2. yüzyılda Yahudi halkının Helenistik Seleukos İmparatorluğu’na karşı direnişini yöneten Yahuda Makabi ve ailesinin öncülük ettiği gruptur. “Makabi” (Maccabee), “çekiç” anlamına gelir ve Yahuda’nın savaşçı ruhunu simgeler. Makabi ailesi, Haşmonayim (Hasmoneans) olarak da bilinir. Seleukos Kralı IV. Antiokhos Epiphanes’in Yahudi ibadetini yasaklayıp Tapınağı putperest ritüellere açmasına karşı ayaklanmışlardır. M.Ö. 167’de başlayan isyan, Kudüs Tapınağı’nın geri alınması ve yeniden kutsanmasıyla sonuçlanmış, bu olay Hanuka Bayramı’nın kökeni olmuştur. Makabiler, bağımsız Haşmonayim Krallığı’nı kurarak Yahudi halkına yaklaşık bir asır süren siyasi bağımsızlık sağlamıştır. Onların direnişi, Yahudi kimliğinin ve dini özgürlüğün korunmasında önemli bir simge olarak görülür.
• Yahudilikte cehennem kavramı İslam ve Hristiyanlıktaki kadar net bir “ebedi işkence yeri” biçiminde değildir, ancak bir tür Gehinnom (Gehenna) anlayışı vardır. Gehenna, Kudüs yakınlarındaki Hinnom Vadisi’nden (Gey-Hinnom) türemiştir; eskiden putperest kurban ritüelleriyle anılırdı. Zamanla bu yer, ahlaken kötü insanların ölümden sonra geçici olarak arındırıldığı manevi bir temizlik diyarına dönüşmüştür. Çoğu Yahudi öğretisine göre Gehenna geçicidir; günahkâr ruhlar burada genelde en fazla 12 ay kalır, arınır ve sonra Olam HaBa’ya (Gelecek Dünya) geçer. Çok kötü ruhların ise yok olacağı ya da ebediyen ayrı kalacağı düşünülür. Bu yüzden Yahudilikte cehennem bir cezalandırmadan çok, ruhsal arınma süreci olarak görülür.

21. Ders

• Yahudiliğe göre bağlayıcı olan eylem yani Halakhadır. Bir inancın fiile dönmediği sürece önemsiz olduğu düşünülür. Hatta Ortodoks Yahudilikte Halakha o kadar baskındır ki inanç kuvvetli olmasa, çok zayıf olsa mesela kişi agnostik olsa, dahi fiiller doğru şekilde yapıldığında kişi hidayete kavuşacağı kabul edilir.
• Ortodoks Yahudiliğin bir kolu olan Hadisik gelenek niyet, inanç ve eylemi birleştirir.
• Modern Yahudilikteki temel kırılmaların kökeni çoğunlukla Agadah’a, yani Yahudi sözlü geleneğinin hikâye, efsane, ahlaki öğreti ve yorum içeren kısmına dayanır. Agadah, Tanah’ı ve haham literatürünü yorumlarken farklı dünya görüşlerinin ve dini yaklaşımların oluşmasına zemin hazırlar. Bu anlatılar zamanla çeşitli düşünsel akımları besleyerek reformist, muhafazakâr ya da seküler yorumların doğmasına yol açmıştır. Bu kırılmalar her ne kadar doğrudan hukuk yani Halakha ile başlamasa da, Agadah’tan beslenen yeni bakış açıları Halakhik kuralların yorumlanışını, uygulanışını ve toplumsal hayata yansımasını etkilemiş, böylece Yahudi cemaatlerinde dini pratiğin birliği sarsılmıştır.
• Geleneksel Yahudi inancına göre bazı kişiler veya gruplar, davranışları ve inançları nedeniyle “Olam HaBa” (Öteki Dünya, yani Ahiret) nimetlerinden pay alamazlar. Bu anlayış özellikle Mişna’daki Sanhedrin risalesinde açıkça belirtilmiştir.
• Mişna Sanhedrin 10:1’e göre öteki dünyadan payı olmayan üç ana grup vardır: Tanrı’nın varlığını inkâr edenler (apikoros), Tora’nın ilahi kaynağını (vahiy kökenli olduğunu) reddedenler ve dirilişe inanmayı reddedenler. Birincisi, Tanrı’yı inkâr edenler veya Tanrı’ya şirk koşanlar, Yahudiliğin mutlak tevhid ilkesini çiğnemiş sayılır. İkincisi, Tora’nın Musa’ya Sina’da vahyedildiğine inanmayanlar, Yahudi kimliğinin temelini oluşturan bu kutsal metnin otoritesini sarsar. Üçüncüsü ise ölülerin dirileceğine inanmayanlar; çünkü diriliş, Yahudi eskatolojisinin (ahiret inancının) temel direklerinden biridir. Bu üç grup, hem Tanah’tan hem de haham geleneğinden hareketle, Yahudi toplumunun inanç birliğini tehdit eden en temel sapmalar olarak görülür.
• Geleneksel görüşe göre, bu inançlardan birini reddeden kişi, dünyadaki tüm mitsvaları (emirleri) yerine getirse bile öteki dünyada ödüllendirilmeyecektir. Bu yaklaşım, Yahudilikte yalnızca davranışların değil, temel inanç ilkelerinin de kurtuluş açısından belirleyici olduğunu gösterir. Bu sebeple hahamlar, inanç birliğinin korunmasına büyük önem vermiştir.
• “Mitzva” (İbranice: מִצְוָה, çoğulu mitzvot) kelimesi, İbranice kök צ־ו־ה (ts-v-h) kökünden gelir ve bu kök “emretmek, buyurmak” anlamındadır. Dolayısıyla “mitzva” kelimesi esasen “emir” ya da “buyruk” anlamına gelir.
• Mitsvalar, Yahudilikte Tanrı’nın insanlara verdiği dini emir ve yükümlülüklerdir. Tora’da toplam 613 mitsva olduğu kabul edilir; bunlar 248 olumlu (yap) ve 365 olumsuz (yapma) emri kapsar. Mitsvalar ibadet, ahlak, sosyal adalet ve günlük yaşam kurallarını düzenler. Yahudilikte mitsvalar sadece ritüel görevler değil, kişinin Tanrı’ya bağlılığını, toplumla ilişkisini ve ahlaki sorumluluğunu gösteren somut davranışlardır. Her mitsva, kutsallık bilincini gündelik hayata taşır ve Yahudi kimliğini pekiştirir.
• 248 ve 365 sayılarının mitsvalar bağlamında sembolik anlamları vardır ve bu, geleneksel Yahudi yorumunda sıkça vurgulanır:

1. 248 olumlu mitsva: Geleneksel görüşe göre insan bedenindeki “kemik” ya da “organ” sayısına tekabül eder. Bu sayı Talmud’da insan bedenindeki parçaların toplamı olarak yorumlanır (Makkot 23b). Bu, tüm bedenin Tanrı’ya hizmet için kullanılması gerektiği fikrini simgeler: Her organ bir mitsvayla ilişkilidir.

Not: Bu bilimsel olarak doğru değil.

2. 365 olumsuz mitsva: Bu sayı yılın günleriyle özdeşleştirilir. Yani, her gün bir yasakla ilişkilendirilerek kişi yılın her günü Tanrı’nın emirlerine aykırı davranmaktan sakınmalıdır.

• On Emir’deki “komşunu kendin gibi seveceksin” emri Yahudiler için geçerlidir. Kastedilen Yahudi komşudur.
• Helenistik dönemde erkekler günlük yaşamda çıplak gezmezlerdi, ancak çıplaklık belirli sosyal ve kültürel bağlamlarda yaygındı. Özellikle spor etkinliklerinde, örneğin gimnazyumlarda ve olimpiyat oyunlarında erkekler çıplak olarak yarışırdı. Bu, bedensel güzelliğin ve fiziksel gücün yüceltilmesiyle ilişkilendirilirdi. Ayrıca sanat eserlerinde idealize edilmiş çıplak erkek figürleri, kahramanlık ve tanrısallık simgesi olarak kullanılırdı. Ancak sokakta veya günlük yaşamda çıplak dolaşmak sosyal olarak kabul edilebilir değildi. Dolayısıyla çıplaklık, özel alanlara veya ritüellere özgü bir durumdu, toplumsal normlara göre sınırlandırılmıştı.
• Yani Helenistik dönemde gimnazyum gibi yerlerde yapılan spor faaliyetlerinde erkekler tamamen çıplaktı; bu durumda penis ve kalçalar da açıkta olurdu. Bu çıplaklık ayıp ya da cinsellikle ilgili görülmezdi, aksine bedenin gücünü, estetiğini ve erdemini simgelerdi. Antik Yunan kültüründe gumnós kelimesi zaten “çıplak” demektir ve gimnazyumlar da bu yüzden bu adla anılır. Ancak bu tür çıplaklık sadece belirli alanlarla (spor, sanat, bazı dini ritüeller) sınırlıydı. Günlük yaşamda sokakta çıplak gezmek hâlâ sosyal olarak kabul görmezdi. Kısacası, penis ve kalça o faaliyetlerde görünürdü ama bu, dönemin değer yargılarına göre normal karşılanırdı.

Fransızca gymnastique “beden eğitimi” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Eski Yunanca gymnastikós γυμναστικός “idman, beden eğitimi” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Eski Yunanca gymnázō γυμνάζω “çıplanmak, çıplak olarak idman yapmak” sözcüğünden +istik° ekiyle türetilmiştir. Bu sözcük Eski Yunanca gymnós γυμνός “çıplak” sözcüğünden türetilmiştir. — Nişanyan Sözlükten

• Helenistik dönemde erkek bedeni, güç, akıl ve estetik dengesinin bir ifadesi olarak görülüyordu. İdeal beden; orantılı, atletik ve çıplak olarak temsil edilirdi. Çıplaklık utanılacak bir şey değil, erdemin, kahramanlığın ve tanrısallığın sembolüydü. Bu anlayışta erkek cinsel organı da bedenin bir parçası olarak doğal kabul edilir, ancak küçük ve ölçülü penis ideal sayılırdı. Aşırı büyük cinsel organlar barbarlık, ölçüsüzlük ve kontrolsüzlükle ilişkilendirilirdi.
• Bu bağlamda Helenler sünnete olumsuz bakıyordu. Sünnetli penis, beden bütünlüğünü bozan, estetik normlara aykırı bir durum olarak görülürdü. Yahudilerin sünnet pratiği Helenler tarafından tuhaf, barbarca ve medeniyete aykırı sayılmıştır. Bazı Helenistik Yahudiler, topluma uyum sağlamak amacıyla “epispasm” adı verilen bir yöntemle sünnetli derilerini eski haline getirmeye çalışmışlardır. Helenistik değerler ile Yahudi dini uygulamaları bu konuda açık bir çatışma yaşamıştır.
• Rabbani Yahudilikte, mistik gelenekler dışında, “Tanrı gibi olma” fikri doğrudan Tanrı’nın özüne benzemek anlamında yer almaz; ancak Tanrı’yı taklit etme (*Imitatio Dei*) anlayışı vardır. Bu, insanın Tanrı’nın ahlaki niteliklerini örnek alması gerektiğini ifade eder. Örneğin, Tanrı merhametli olduğu için insan da merhametli olmalı; Tanrı adil olduğu için insan da adil davranmalıdır.
• Bu kavramın adı “İkvat Hashem” (Tanrı’nın izinden gitmek) ya da daha genel haliyle Imitatio Dei olarak bilinir. Amaç, Tanrı’nın davranış biçimlerini model alarak daha erdemli bir yaşam sürmektir. Tanrı’nın kendisi olunamaz ya da ona dönüşülemez, fakat ahlaki niteliklerine benzemek bir dini yükümlülük olarak görülür. Bu anlayış, özellikle Talmud ve Midraş literatüründe vurgulanır.
• Bu anlayış özellikle Talmudik literatürde şu şekilde ifade edilir: “Tıpkı Tanrı merhametliyse, sen de merhametli ol. Tıpkı Tanrı yoksulları giydiriyorsa, sen de giydir.” (Sotah 14a). Burada amaç, insanın davranışlarında Tanrı’nın ahlaki sıfatlarını örnek almasıdır. Bu, Tanrı gibi olmak değil; Tanrı’nın ahlaki yollarında yürümeye çalışmak demektir. Bu bağlamda insan Tanrı’yı yeryüzünde temsil etme sorumluluğu taşır ama Tanrı’nın yerine geçme ya da O’na eşit olma gibi bir iddia Yahudilikte kesinlikle reddedilir.
• İnsan sadece Tanrı’nın suretiyle (İbranice: tzelem Elohim) yaratılmıştır (Yaratılış 1:26), bu da ona ahlaki sorumluluk ve özgür irade kazandırır, ama tanrısallık vermez. Sonuç olarak Rabbani Yahudilikte “Tanrı gibi olma” fikri mistik bir yükselişten çok, ahlaki taklit ve Tanrı’nın emirlerine uygun yaşam anlamında vardır. Bu fikir “Tanrı’nın yollarında yürüme” (halakha’nın da temelini oluşturan) etik bir çağrı olarak görülür. Ontolojik olarak Tanrı’ya yaklaşmak ya da tanrısal bir öz kazanmak düşüncesi ise, mistik gelenekler (örneğin Kabala) dışında reddedilir.
• Yahudilikte Vahiy bir “olay” değil, bir “ilişki”dir: Tanrı mutlak gerçeği, insanın sınırlı kapasitesiyle aktarmıştır. Metin kusursuz değildir Tanrı-insan ilişkisinin bir tezahürüdür. Yani vahiy Tanrı ve beşerin ortak bir ürünü olarak kabul edilir.

22. Ders

• Avodah (עֲבוֹדָה), İbranice’de “hizmet”, “çalışma” veya “ibadet” anlamına gelir. Tora’da genelde tapınak hizmetlerini, kurban sunularını veya Tanrı’ya adanmış ritüel görevleri ifade eder. Modern İbranice’de ise günlük iş veya emek anlamında da kullanılır. Arapça “ibadet” kelimesiyle etimolojik olarak ilişkilidir çünkü ikisi de aynı Sami köküne, ʿ-B-D (ayin-bet-dalet / ع-ب-د) köküne dayanır. Bu kök “hizmet etmek, kulluk etmek” anlamı taşır. İbranice “eved” (עֶבֶד) köle, Arapça “abd” (عبد) kul demektir. Yani her iki dilde de bu kök, hem insanın Tanrı’ya hem de bir efendiye hizmetini anlatır. Bu, Sami dillerinin ortak mirasını gösterir.
• Tefila (תְּפִלָּה), İbranice’de “dua” anlamına gelir ve Yahudi ibadetinin temel unsurudur. Sözcüğün kökü פ-ל-ל (Pe-Lamed-Lamed) olup “yargılamak”, “değerlendirmek” ya da “kendini yargılamak” anlamına gelir. Bu kökten türeyen lehitpalel fiili, “kendi kendine yargıda bulunmak, içe dönmek” demektir. Bu yüzden tefila sadece dilek dilemek değil, kişinin kendini Tanrı huzurunda sorgulaması ve ruhsal arınmasıdır. Yahudilikte tefila, düzenli okunan sabah (Şaharit), öğlen (Minha) ve akşam (Arvit) dualarıyla sistematiktir. Hem bireysel niyaz hem toplu ibadet biçimindedir. Etimolojisi, duanın içsel bir muhasebe ve bağlanma eylemi olduğunu vurgular. (İslam’daki namaza denk geliyor)
• Tefila, Yahudi ibadetinde düzenli ve sözlü dualardan oluşur; bugünkü biçiminde genelde oturarak veya ayakta yapılır, tam anlamıyla bir secde içermez. Ancak bazı kısımlarında eğilme (beracha başında hafif öne eğilme) veya diz çökerek yere kapanma (nefilat apayim) gibi eski unsurlar korunmuştur. Tapınak döneminde rahipler Yom Kippur gibi özel günlerde tam secdeye kapanırdı. Bugün sinagog ibadetlerinde tam secde yalnızca Yom Kippur’da bazı cemaatlerde yapılır. Günlük Tefila’da en önemli bölüm Amida dualarıdır: Bu dua ayakta ve sessizce okunur, kişi Tanrı’nın huzurunda bir hizmetçi gibi durur. Bazı bölümlerde beli hafifçe bükerek eğilmek (örneğin Baruch Ata Adonai derken) adettendir. Yahudi duası, fiziksel hareketten çok kalpten niyet ve doğru sözlere odaklanır. Secde geleneği daha çok antik İsrail tapınak ritüellerinde görülürken, bugünkü Tefila daha sözlü ve ayakta icra edilen bir ibadettir.

Not: Eski İsrail tapınağında tam secde yapıldığı bilinir, ama günümüz dua uygulamalarında bu ritüel genellikle yoktur. Yom Kippur gibi önemli günlerde, sinagogda bazı cemaatlerde uygulanan diz çökme ve alın koyma hareketi mevcuttur buna “Nefilat Apayim” denir.

Daha da fazla açmak gerekirse Tapınak döneminde tam secde (İbranice: hishtaḥavaya gemura), yani dizlerin, ellerin ve yüzün yere konularak yapılan secde şeklinin uygulandığını çeşitli kaynaklardan biliyoruz. En açık delillerden biri Talmud’da yer almaktadır. Örneğin, Mişna Yoma 7:1'de Yom Kippur’da Kohen Gadol’un (Baş Kahin) halk için Tanrı’nın adını yüksek sesle söylediğinde, halkın secdeye kapandığı ve yüzünü yere koyduğu anlatılır. Bu, tam secdeyi açıkça tarif eder. Ayrıca Talmud Bavli, Berakhot 34b ve Megillah 22b gibi metinlerde de bu tür secdelerin Tapınak’ta uygulandığına dair örnekler yer alır.

2. Tarihler 7:3'te, halkın Rab’bin görkemini gördüğünde “yüzüstü yere kapanarak secde ettikleri” belirtilir. Ayrıca, Mezmurlar ve Daniel kitabı gibi metinlerde de diz çökme ve yüzüstü yere kapanma ibadet şekli olarak geçer. Arkeolojik bulgular ve dönemin Yahudi ibadet gelenekleri de secdenin fiziksel bir ibadet biçimi olduğunu destekler. Bu veriler, tam secdenin Tapınak ibadetlerinde yaygın olduğunu gösterir.

• Kavana (כַּוָּנָה), İbranice’de “niyet” veya “odaklanma” anlamına gelir ve Yahudi ibadetinde dua veya mitsva yerine getirirken içtenlik ve bilinçle hareket etmeyi ifade eder. Kavana, yalnızca sözleri söylemekten öte, kalbin ve zihnin Tanrı’ya yönelmesini, ibadetin anlamını düşünerek yapılmasını gerektirir. Örneğin Amidah duası, kavana olmadan eksik sayılır; duaların doğru söylenmesi kadar niyetle söylenmesi önemlidir. Bazı hahamlar, mitsvaların gerçek değerinin arkasındaki kavana ile belirlendiğini vurgular. Bu yüzden kavana, Yahudilikte ibadeti mekanik bir ritüelden çıkarıp bilinçli ve ruhsal bir bağa dönüştürür.
• Bahya Ibn Pakuda, 11. yüzyılda İspanya’da yaşamış önemli bir Yahudi düşünürüdür. En çok bilinen eseri Hovot HaLevavot (Kalplerin Görevleri), ahlaki ve manevi sorumlulukları ele alan ilk kapsamlı Yahudi etik kitabıdır. Bahya, sadece dışsal mitsvaların değil, kalbin niyeti (kavana), samimiyet, tevazu ve Tanrı’ya güven gibi içsel görevlerin de yerine getirilmesini vurgular. İslam tasavvufundan ve Neoplatonizm’den etkilenmiştir. Dili Arapça’dır, sonradan İbranice’ye çevrilmiştir. Eseri, Yahudi ahlak literatürünün temel taşlarından sayılır.

23. Ders

• Sünnetin İbranice karşılığı ”ברית מילה” (Brit Milah)tır. “Brit” kelimesi “antlaşma”, “Milah” ise “kesme” veya “söz” anlamına gelir. Birlikte “kesme antlaşması” ya da “sözleşme kesimi” anlamını taşır. Bu terim, Tanrı’nın İbrahim’le yaptığı antlaşmayı (Yaratılış 17) simgeler; bu antlaşmanın fiziksel işareti sünnettir. Etimolojik olarak “milah” kökü “k.l.h” olup kesmek, ayırmak anlamındadır. Bu uygulama, Tanrı’nın halkıyla yaptığı bağın fiziksel bir göstergesi olarak görülür. Yahudi erkek çocukları doğumdan sekiz gün sonra bu törene tabi tutulur. Brit Milah sadece biyolojik değil, aynı zamanda teolojik ve toplumsal bir aidiyet ritüelidir.
• Sürgün (Babil) döneminden önce Yahudilikte sünnetin genellikle erkek çocuk ergenliğe yaklaşırken yapıldığına dair bazı akademik iddialar vardır. Ayrıca, erken dönem İsrail toplumunun ritüellerinde sünnetin bir ergenlik geçiş töreni olarak yer aldığı öne sürülür. Ancak Babil sürgünü sonrası metinlerde sünnetin doğumdan sekiz gün sonra yapılması norm hâline gelmiştir. Bu değişim, kimlik vurgusunu artırmak ve Yahudi toplumunu dış etkilerden korumak amacıyla gerçekleşmiş olabilir. Yani sünnetin zamanlaması tarihsel süreçte değişmiştir.

Not: Bu iddia Mısır’daki sünnet geleneği, Tanah’daki bazı pasajlardan temel almakta ancak genel kabul görmemiş.

• Yahudi geleneğinde sünneti gerçekleştiren kişiye “mohel” denir. Mohel, genellikle bu konuda özel eğitim almış dindar bir Yahudi erkek olup hem dini hem de temel tıbbi bilgiye sahiptir. Sünnet işlemi doğumdan sekiz gün sonra yapılır.
• Sünnet sırasında geleneksel olarak uygulanan bir işlem de ”metzitzah b’peh”dir. Bu, mohelin bebeğin penisinden kanı ağzıyla emerek çıkarmasıdır. Antik dönemde bu uygulama, kanın akışını hızlandırmak ve enfeksiyon riskini azaltmak amacıyla yapılıyordu. Ancak modern tıp bunun hijyenik olmadığını gösterdiğinden, günümüzde pek çok Yahudi topluluğu bu işlemi steril bir tüp veya sünger aracılığıyla yapmayı tercih eder. Metzitzah b’peh hâlâ bazı ultra-Ortodoks topluluklarda geleneksel biçimiyle uygulanmaktadır, ancak bu uygulama bazı yerlerde sağlık riskleri nedeniyle yasal ve etik tartışmalara yol açmaktadır.
• Yahudilikte evlilik dışı ilişkiler genel olarak hoş karşılanmaz, ancak bekar bir Yahudi erkek ile bekar bir Yahudi kadının cinsel ilişki yaşaması, klasik Yahudi yasalarına göre teknik anlamda “zina” (İbranice: niuf) sayılmaz. Zina, özellikle evli bir kadının başka bir erkekle ilişki yaşaması durumunu ifade eder ve ağır bir günah olarak değerlendirilir. Bununla birlikte, evlilik dışı ilişkiler ahlaki ve dini açıdan uygun görülmez; Yahudi yasaları (Halaha) cinsel ilişkinin evlilik bağlamında yaşanmasını teşvik eder. Bekârlar arasındaki ilişkiler tzeniut (mahremiyet ve alçakgönüllülük) ilkelerine aykırı olarak değerlendirilebilir ve bu nedenle dinî otoritelerce hoş karşılanmaz.
• Ketuba (veya ketuva), Yahudi evliliklerinde damat tarafından geline verilen resmi evlilik sözleşmesidir. Bu belge, kadının evlilik süresince ve boşanma ya da kocasının ölümü durumunda haklarını güvence altına alır. Ketuba, yalnızca dini değil, aynı zamanda hukuki bir metindir. İçeriğinde erkeğin eşine karşı sorumlulukları, nafaka yükümlülüğü ve kadının maddi hakları yer alır. Geleneksel olarak İbranice yazılır ve iki şahit tarafından imzalanır. Ketuba, evliliğin meşruiyetinin bir parçasıdır ve ilişkiyi kutsal bir çerçeveye oturtur. Bu bağlamda, ketuba olmaksızın cinsel ilişki yaşanması, Yahudi yasalarına göre evlilik dışı kabul edilir ve dinî olarak uygun görülmez.
• Bar Mitzvah (oğul emri) ve Bat Mitzvah (kız emri), Yahudi gelenekte bir çocuğun dini açıdan yetişkin sayılmaya başladığını gösteren törensel geçiş ritüelleridir. Erkek çocuklar için Bar Mitzvah 13 yaşında, kızlar için Bat Mitzvah genelde 12 yaşında kutlanır. Bu yaştan itibaren genç kişi mitzvot (dini yükümlülükler) ile sorumlu sayılır, sinagogda Tora’dan bölüm okuyabilir ve topluluk önünde dua edebilir. Tören genelde sinagogda Tora okuma, dua etme ve ardından aile ile kutlama şeklinde gerçekleşir. Bu ritüel, bireyin toplumdaki dini sorumluluğunu ve olgunluğa geçişini simgeler.

24. Ders

Francesco Hayez’in Ruth çizimi, 1853

• Ruth, İbrani Kutsal Kitabı’nda kendi adını taşıyan kitabın başkahramanıdır. Moavlı bir kadındır; İsrailli kocası Mahlon’un ölümünden sonra kayınvalidesi Naomi ile birlikte İsrail halkına katılır. Naomi’nin halkını ve Tanrısı’nı benimseyerek sadakat örneği gösterir. Bethlehem’e döndüklerinde Ruth, akrabaları Boaz’ın tarlasında çalışır. Boaz, Ruth’un çalışkanlığına ve Naomi’ye bağlılığına hayran kalır, onu korur ve sonunda onunla evlenir. Ruth’un Boaz’dan olan oğlu Oved, Kral Davud’un büyükbabasıdır. Bu yüzden Ruth, hem Davud soyunun hem de Mesih beklentisinin atalarından biridir. Sadakati, yabancı olmasına rağmen Tanrı’nın halkına katılmasıyla örnek bir figür sayılır.

25. Ders

• Esav’ın Yakup’u öpmesi (Tekvin/Bereşit 33:4) üzerine Yahudi geleneğinde dikkat çekici bir Midraşik yorum vardır. İbranice’de “öpme” fiili נָשַׁק (nashak) kökünden gelir; bu fiil “öpme” anlamına gelirken aynı kökten türeyen נָשַׁךְ (nashakh) ise “ısırmak” demektir. İki kelime arasındaki fark yalnızca son harfin sesidir: ק (kuf) harfi “öpme”de, ךְ (kaf sofit) ise “ısırma”da kullanılır. Bu benzerlik, metni Midraşik düzeyde zenginleştirir çünkü harf oyunları İbranice’de anlam katmanlarını ortaya çıkaran klasik bir yorum yöntemidir.
• Bereşit Rabbah gibi bazı Midraşlarda ve Rashi’nin yorumlarında, Esav’ın Yakup’u “samimi mi öptüğü yoksa aslında zarar mı vermek istediği” tartışılır. Bazı hahamlar metindeki öpücüğün üzerine konan sıra dışı noktalama işaretlerinden (Masoretik metinde bu öpücüğün üzerinde noktalar vardır) yola çıkarak “Esav aslında Yakup’u öpmek değil ısırmak istemişti” derler. Ama mucizevi şekilde Yakup’un boynu taş gibi sertleşmiş, Esav onu ısırmak isteyince zarar verememiş, bu yüzden öpücük gibi görünmüştür. Bu tür yorumlar, metni harf benzerliklerinden yola çıkarak katmanlı bir şekilde anlamaya çalışan klasik Yahudi metin yorumunun güzel örneklerindendir.