“Productivity Toxicity” (Toksik Verimlilik): Hiçbir Şey Yapmamanın Suçluluğu

Pazar akşamı koltuğa uzanmış, hiçbir şey yapmadan sadece tavanı izliyorsunuz ya da rastgele bir dizi açmışsınız. Ama içinizde anlam veremediğiniz, kemirici bir huzursuzluk var. “Şu an kitap okumalıydım”, “Yeni bir dil öğrenmek için harika bir vakit”, “Neden vaktimi boşa harcıyorum?” sesleri zihninizde dönüp duruyor.

Görsel 1: Photo by Polina Kuzovkova on Unsplash

Tanıdık geldi mi? Tebrikler, siz de modern dünyanın en sinsi pandemilerinden birine yakalandınız: Toksik Verimlilik.

Üniversitede yakından tanıdığım bir arkadaşım vardı. Ne zaman karşılaşsak, ne zaman sorsam hep aynı cevabı alıyordum: “Kütüphaneye gidiyorum.” Her vaktini kütüphanede, bilgisayar başında bir şeyler öğrenmeye çalışarak geçirirdi. Yurda hep çok geç saatlerde döner, sadece uyur ve ertesi gün aynı döngüye sıfırdan başlardı.

Bir gün dayanamayıp ona sordum: “Sen kendine hiç vakit ayırıyor musun?”

Durdu. Önce derin derin düşündü, sanki bu soruyu kendine daha önce hiç sormamış gibiydi. Sonra bana aynen şu cümleyi kurdu: “Boş durduğum vakit kendimi rahatsız hissediyorum. Boşa vakit geçirdiğimi, zamanı ziyan ettiğimi düşünüyorum.”

O an çok şaşırmıştım. Çünkü ben, onun tam aksine, her ne koşulda olursa olsun kendine alan açan, dinlenmeyi de hayatın bir parçası gören biriydim. Onun zihnindeki bu prangayı görmek beni sarsmıştı. Ama asıl sarsıcı olan, arkadaşımın bu hikâyede yalnız olmaması. Bugün milyonlarca insan, durmanın bir “hak” değil, bir “suç” olduğuna inanarak yaşıyor.

İnsan Bir Proje Değildir: Verimlilik Nasıl Bir Zehre Dönüştü?

Sosyal medyayı açıyoruz; sabah 5’te uyanıp buzlu kahvesini içen, meditasyonunu yapıp sabah 8 olmadan üç proje bitiren “kusursuz” hayatlar önümüze düşüyor. Kapitalist sistem ve dijital dünya bize sürekli şu alt metni fısıldıyor: Eğer üretmiyorsan, değer üretmiyorsun demektir. Değer üretmiyorsan, değersizsin.

Eskiden “verimlilik”, bir işi daha kısa sürede bitirip kendine ve sevdiklerine vakit ayırabilmek anlamına gelirdi. Şimdiyse dinlenmenin kendisi bile verimli yapılması gereken bir aktiviteye dönüştü. Kahve içerken podcast dinlemek, yürüyüş yaparken sesli kitap bitirmek, kişisel gelişim furyasının içinde boğulmak zorundaymışız gibi hissediyoruz. Hayatı, optimize edilmesi gereken bir Excel tablosuna çevirdik. Ama unuttuğumuz bir şey var: İnsan bir proje değildir.

Görsel 2: Photo by Borja Verbena on Unsplash

Başarı Odaklı Anksiyete: “Durursam Düşerim” Yanılgısı

Sürekli bir şeyler başarma baskısı, beynimizi kronik bir “savaş ya da kaç” moduna sokuyor. Hiçbir şey yapmadığımızda, beynimiz bunu bir dinlenme fırsatı olarak değil, bir “başarısızlık” veya tehlike sinyali olarak algılamaya başlıyor. İşte o koltukta otururken hissettiğimiz anlamsız huzursuzluğun, o iç kemiren suçluluk duygusunun arkasında bu var.

Sürekli koşmak zorunda hissetmek bizi daha başarılı yapmıyor; aksine, bizi kaçınılmaz bir burnout (tükenmişlik) sendromuna ve kronik anksiyeteye sürüklüyor. Kendimize acımasızca yüklendiğimizde, zihnimiz bir süre sonra tamamen greve gidiyor.

“Tembellik Hakkı” ve Radikal Bir Eylem Olarak Durmak

Paul Lafargue’ın ünlü “Tembellik Hakkı” kavramı, günümüzde her zamankinden daha devrimci bir yerde duruyor. Psikolojik araştırmalar, beynimizin hiçbir şey yapmadığı, boş boş etrafa baktığı anlarda “Default Mode Network” (Varsayılan Mod Şebekesi) adı verilen bir mekanizmayı devreye soktuğunu gösteriyor. Yani aslında en yaratıcı fikirlerimiz, problem çözme yeteneğimiz biz harıl harıl çalışırken değil; zihnimiz arka planda özgürce dinlenirken filizleniyor.

Dinlenmek, bir sonraki iş gününe enerji toplamak için yapılan mekanik bir bakım süreci değildir. Dinlenmek, sadece insan olmanın getirdiği doğal ve başlı başına bir haktır.

Görsel 3: Photo by Quan Jing on Unsplash

Son Söz: Koltuktaki O Suçluluk Duygusunu Uğurlamak

Kütüphaneden çıkmayan o arkadaşıma ne mi oldu? Zamanla, sabırla ona kendine vakit ayırmayı, hiçbir şey yapmamanın da güzel olabileceğini aşıladım. Kolundaki o hayali saati durdurmayı, sadece “olmanın” tadını çıkarmayı öğrendi. Onu o döngüden çıkarabilmek, bana da hayata dair çok şey öğretti.

Hayat, sürekli bir sonraki istasyona yetişmeye çalıştığımız bir maraton olmak zorunda değil. Bazen sadece durmak, verimsiz olmak ve hiçbir şey başarmamak da bu hayata dâhil.

Bugün kendinize bir iyilik yapın. Telefonu bir kenara bırakın, yapılacaklar listenizi kapatın ve suçluluk duymadan tamamen “boşa” vakit geçirin. Çünkü bu çılgın çağda bazen yapabileceğiniz en verimli eylem, hiçbir şey yapmamaktır.

Kaynakça

• Paul Lafargue. The Right to Be Lazy (1883).
• Marcus E. Raichle et al. The brain’s default network. Proceedings of the National Academy of Sciences (2001).
• Christina Maslach & Michael P. Leiter. Job Burnout. Annual Review of Psychology (2016).