Arkeolojik Bilinç —

Henüz Düşünülmemiş Şeyler - Kitap I

İnsan, Kendini Nasıl Yanlış Anlar?

0 - Hakikatin Çözünürlüğü

KESİNLİĞİN KEŞFİ

İnsan ateşi bulduğunda yalnızca ısınmadı.

Karanlığı da icat etti.

Çünkü bir şey aydınlandığı anda geri kalan her şey görünmez olur.

Biz buna bilgi dedik.

Belki de ilk hata buydu.

Çünkü bilgi hiçbir zaman ışık olmadı.

Bilgi, ışığın nereye düşeceğine karar veren bir tercihti.

Ve tercih, hakikatin değil; sinir sisteminin alışkanlığıdır.

Hiç kimse dünyaya bir "ben" olarak gelmez.

Bir bebek, önce açlıktır.

Sonra sestir.

Sonra dokunuştur.

Sonra tekrar eden yüzlerdir.

Sonra kelimeler gelir.

Kelimeler nesneleri göstermeye başlamaz.

Nesnelerin yerine geçmeye başlar.

Bir gün biri çocuğa "anne" der.

Çocuk o andan sonra yalnızca annesini öğrenmez.

Dünyanın, isim verilerek tutulabileceğini öğrenir.

Belki uygarlık tam burada başlar.

Ve belki özgürlüğün kaybı da.

Dikkat ederseniz hiçbir düşünce yalnız gelmez.

Her düşünce, görünmeyen bir akraba topluluğuyla birlikte gelir.

"Vatan" dediğiniz anda sınırlar masaya oturur.

"Tanrı" dediğiniz anda ölüm sandalyeye yaklaşır.

"Aşk" dediğiniz anda terk edilme ihtimali odaya girer.

"Başarı" dediğiniz anda başarısızlık çoktan kapıyı kapatmıştır.

Zihin kelimeleri çağırmaz.

Kelimeler, birbirlerini çağırır.

Belki biz düşünmüyoruz.

Belki düşünceler birbirini düşünüyor; biz yalnızca toplantı salonuyuz.

Şimdi küçük bir deney yap.

Bir gülü düşün.

Dur.

Sadece düşünme.

Ona bakmaya çalış.

Başaramadın.

Çünkü senden önce dil baktı.

"Gül..."

Kırmızı.

Koku.

Diken.

Aşk.

Şiir.

Mezar.

Sevgili.

Anneler Günü.

Hediye.

Hiçbiri gül değildi.

Hepsi sendin.

Senin hafızandı.

Senin çağrışımlarındı.

Belki insan hiçbir zaman dünyayı görmedi.

Yalnızca kendi sinir sisteminin duvarlarına yansıyan gölgeleri izledi.

Bu kitabın bir kahramanı olmayacak.

Çünkü kahraman, zihnin en eski hilesidir.

Suçu birine yüklemek...

Umudu birine bağlamak...

Değişimi birinin omuzlarına bırakmak...

Hayır.

Bu kez kahraman sensin de değil.

Kahraman, şu anda bu cümleyi okurken sessizce çalışan mekanizma.

Yani seni sana anlatan görünmez düzenek.

Bu kitap onu izleyecek.

Ve eğer dikkatli olursan, bir süre sonra rahatsız edici bir ihtimal doğacak:

Belki bugüne kadar "ben" dediğin şey, yalnızca uzun süredir kesintisiz çalışan bir anlatıcının sesiydi.

Eğer öyleyse...

Şimdiye kadar hayatını kim yaşadı?

Bir gün insanlığın en büyük icadının tekerlek değil, "kesinlik" olduğu anlaşılacak.

Tekerlek yalnızca taşıdı. Kesinlik ise medeniyetleri.

İnsan önce tanımları icat etti. Sonra tanımlar insanı.

Bir çocuğa "ağaç" dedik. O günden sonra artık hiçbir ağacı görmedi; yalnızca "ağaç" kelimesinin içine sığanları gördü. Geri kalanı, dilin süpürüp halının altına ittiği ayrıntılar oldu.

Belki de bütün uygarlık, ayrıntıların toplu mezarıdır.

Dinler hakikati anlattıklarını söyledi. Bilim onu ölçtüğünü söyledi. Psikoloji onu açıkladığını söyledi. Siyaset onu yönettiğini söyledi. Sanat onu hissettirdiğini söyledi.

Konuşan, hakikati taşıyamayan sinir sistemiydi.

Sonra insan "ben" dedi.

Ne tuhaf...

Evren milyarlarca yıl boyunca buna ihtiyaç duymamıştı.

Bir avuç nöron birbirine yeterince uzun süre aynı hikâyeyi anlattığında, ortaya bir kişi çıkıyordu. Biz buna karakter dedik. Kimlik dedik. Kader dedik.

Belki de hafıza, beynin en başarılı romancısıdır.

Düşüncelerimizi düşündüğümüzü sanıyoruz.

Oysa düşünceler bizi düşünüyor olabilir.

Bir fikir, başka bir fikrin parazitiyse? Bir inanç, çocuklukta unutulmuş bir korkunun yetişkin kostümüyse? Aşk, iki yalnızlığın birbirini yanlış okumasından ibaretse? Ahlâk, kabile reflekslerinin takım elbiseyle toplantıya katılmış hâliyse?

Belki de insan, cevap üreten bir canlı değildir.

Boşluğa alerjisi olan bir canlıdır.

Bu yüzden her bilinmeyene bir isim verir. Her ismi bir açıklamaya çevirir. Her açıklamayı bir sisteme. Her sistemi bir mabede. Ve her mabedi, bir gün mutlaka bir hapishaneye.

İlginç olan şu:

Zihin, putları yıkmayı sever.

Çünkü her yıkıntının ortasına kendisini dikmek gibi eski bir alışkanlığı vardır.

En tehlikeli dogma, "artık dogmam kalmadı." cümlesidir.

Belki özgürlük, bütün cevapları kaybetmek değildir.

Cevap üreten makineyi ilk kez çalışırken yakalamaktır.

İşte o anda romanın kahramanı ölür.

Yerine bir bilinç geçer.

Bir gülün yaprağıyla bağırsak bakterileri arasında dolaşır. Kuantum alanından çocukluğa sıçrar. Bir sineğin cama çarpışını, Roma'nın çöküşüyle aynı cümlede düşünür. Çünkü evren analoji sevmez; zihin sever.

Ve belki bütün düşünce tarihi, aynı algoritmanın farklı lehçeleridir.

O zaman kitap da kendini inkâr etmeye başlar.

Her bölüm, bir önceki bölümü çürütür.

Her cümle, kendi gölgesini sorgular.

En son sayfada ise yalnızca şu ihtimal kalır:

Belki bu metin de seni özgürleştirmek istemedi.

Belki yalnızca, seni ikna etmeye çalışan her şeyden... kendisi de dâhil... şüphe etmeni istedi.

Çünkü hakikat, ulaşılan bir yer olmayabilir.

Belki hakikat, zihnin kendi hilelerini suçüstü yakaladığı o birkaç saniyelik utançtır.

Ve belki insan, düşünen canlı değildir.

Kendi kurduğu modele âşık olup, ona "gerçeklik" adını veren tek canlıdır.

I. BÖLÜM

BENLİĞİN İMALATHANESİ

Bir gün biri sana adını söyledi.

O gün sen doğmadın.

O gün, sana ulaşmanın en pratik yolu bulundu.

Fakat isimler tembeldir.

Bir kez gelirler.

Sonra her şeyi üstlenmeye kalkarlar.

İbrahim...

Bu ses kaç yaşındadır?

Yirmi mi?

Kırk mı?

Yoksa ilk kez duyulduğu günün yaşında mı kaldı?

Bir ismin en büyük başarısı, sahibini kendisine benzetmesidir.

İnsan, önce ismini taşır.

Sonra ismi insanı taşımaya başlar.

Hiç düşündün mü?

Çocukken sana "inatçısın" dediler.

Belki yalnızca üşüyordun.

"Sessizsin" dediler.

Belki dinliyordun.

"Yaramazsın" dediler.

Belki merak ediyordun.

Her sıfat, davranışın üzerine bırakılmış küçük bir ağırlıktır.

İnsan yıllarca onları taşır.

Sonra bir gün dönüp:

"İşte benim karakterim."

der.

Karakter...

Tekrar eden cümlelerin, biyolojiyle yaptığı gizli anlaşmadır.

Hafıza dürüst değildir.

Zaten görevi de bu değildir.

Onun görevi, doğruyu saklamak değil;

dağılmış parçaları bir hikâyeye benzetmektir.

Çünkü sinir sistemi boşluk sevmez.

Boşluk korku üretir.

Hikâye sakinlik.

Bu yüzden insan bazen gerçeği unutmaz.

Gerçeği düzenler.

Şimdi çocukluğunu hatırla.

Hayır...

Hatırladığını sandığın şeyi.

Emin misin?

O görüntü gerçekten yaşandı mı?

Yoksa annenin yıllarca anlattığı cümleler, fotoğraflar, aile sofralarında tekrar edilen anılar ve senin bugünkü ihtiyaçların birleşip yeni bir geçmiş mi üretti?

Belki hafıza bir arşiv değildir.

Sessiz çalışan bir romancıdır.

Her sabah uyanır.

Dünü yeniden yazar.

Ve bunu o kadar ustaca yapar ki, imzasını bile bırakmaz.

İnsan aynaya baktığında yüzünü görmez.

Kendisi hakkında yıllardır anlattığı hikâyeyi doğrulamaya çalışır.

Çünkü yüz değişir.

Hücreler değişir.

Ses değişir.

Düşünceler değişir.

Ama anlatıcı...

Anlatıcı değişmek istemez.

Çünkü o bilir:

Hikâye çökerse, "ben" dediğimiz bina da çöker.

Belki de bilinç bir hükümdar değildir.

Bir basın sözcüsüdür.

Kararlar çoktan verilmiştir.

Beden çoktan yönünü seçmiştir.

Duygular çoktan oy kullanmıştır.

Hormonlar çoktan imzayı atmıştır.

Bilinç ise birkaç saniye sonra kürsüye çıkar ve ciddi bir ses tonuyla konuşur:

"Bu kararı uzun uzun düşündüm."

İnsan, kendi adına düzenlenmiş basın toplantılarını gerçek sanan tek canlı olabilir.

Şimdi küçük bir oyun oynayalım.

Bir sonraki düşünceni seç.

Bekliyorum.

...

Geldi mi?

Onu sen mi çağırdın?

Yoksa yalnızca gelişini fark mı ettin?

İşte bütün mesele burada başlıyor.

Belki düşünmek dediğimiz şey, düşünce üretmek değildir.

Düşüncelerin sahneye çıkışını gecikmeli olarak fark etmektir.

Eğer öyleyse...

Perdeyi açan kim?

II. BÖLÜM

DİL: GÖRÜNMEYEN TÜRLERİN İSTİLASI

İnsan ateşi keşfetmedi.

Yanmayı isimlendirdi.

Yerçekimini keşfetmedi.

Düşmeyi isimlendirdi.

Aşkı keşfetmedi.

Belirli biyolojik ve zihinsel örüntülere tek bir kelime verdi.

Sonra o kelimeyi, deneyimin sebebi sandı.

Belki insanlığın bütün tarihi tek bir yanlış anlamanın dipnotudur:

İsim verdiğimiz şeyi, açıkladığımızı sanıyoruz.

Dil...

Türümüzün en başarılı parazitidir.

Çünkü hiçbir kelimeyi doğarken bilmezdin.

Ama şimdi, kelimeler olmadan düşünemediğine inanıyorsun.

İstilaların en kusursuzu budur.

İstilaya uğrayan, istilacıyı kendi sesi sanır.

Şimdi sessizce kendi içine bak.

Bir düşünce geliyor.

Onu karşılamadan önce...

Hangi dilde geliyor?

Türkçe mi?

Çocukluğunun dili mi?

Annenin sesi mi?

Öğretmeninin sesi mi?

Yoksa hiçbirine ait olmayan çıplak bir düşünce mi?

Bekle...

Gerçekten bekle...

Bulamadın.

Çünkü düşünce, sen onu yakaladığında çoktan kelimeye dönüşmüş oluyor.

Belki zihnin en büyük sırrı budur.

Düşünceyi hiç görmüyorsun.

Yalnızca cesedini görüyorsun.

Kelimeler, düşüncenin fosilleridir.

Bir fosile bakarak canlıyı tarif etmeye çalışıyoruz.

Sonra adına felsefe diyoruz.

Psikoloji diyoruz.

Din diyoruz.

Bilim diyoruz.

Belki hepsi aynı mütevazı yanılgının farklı lehçeleri.

"Dünya."

Ne oldu?

Bir küre mi belirdi?

Mavi bir gezegen mi?

Harita mı?

Ülkeler mi?

Çocukken çizdiğin resim mi?

Hiçbiri dünya değildi.

Bir ses dalgası, milyarlarca nöronu aynı anda harekete geçirdi.

Sen buna "anlamak" dedin.

Oysa yalnızca eski bağlantılar ateşlendi.

Belki anlam dediğimiz şey, yeni bir şey görmek değildir.

Eski sinir yollarının tekrar yanmasıdır.

En tehlikeli kelimeler büyük olanlar değildir.

"Ben."

"Sahip."

"Biz."

"Hak."

"Normal."

Bu kelimeler görünmezdir.

Çünkü onları düşünce zannedersin.

Oysa onlar, düşüncenin içine gizlenmiş işletim sistemidir.

Balık suyu fark etmez.

İnsan da "ben" kelimesini.

Ve şimdi...

Bu metni okuyan kim?

Adını söyleme.

Mesleğini söyleme.

Geçmişini söyleme.

İnançlarını söyleme.

Çünkü bunların hepsi yine kelimelerden yapılmış.

Kelimeleri çıkardığında geriye ne kalıyor?

Sessizlik mi?

Yoksa ilk kez karşılaştığın, isimsiz bir dikkat mi?

İşte roman burada başlıyor.

Çünkü belki de insanın en eski korkusu ölüm değildir.

İsimsiz kalmaktır.

Ve belki bütün uygarlık...

İsimsiz olana karşı örülmüş devasa bir sözlüktür.

II. ŞİMDİNİN İNŞAAT SAHASI

Şu an bu cümleyi okuyorsun.

Okudun.

Ama “okudun” dediğim an, okuma eylemi çoktan geçmişe ait.

Peki şimdi ne var?

Şimdi… dediğim an…

İşte yine kaçtı.

Zihin, “şimdi” dediğinde dil sürçer. Çünkü “şimdi” bir süre değildir; sinir sisteminin geleceği geçmişten ayırmak için uydurduğu bir sınırdır.

Ve sınırlar, var olmayan şeylerdir. Onları çizdiğin an var olurlar.

Belki de şimdi, beynin en büyük sahteciliğidir.

Deneysel psikoloji şöyle der: İşitsel korteks, bir sesi işlemeye başladığında, sesin kaynağı çoktan susmuştur. Görsel korteks, bir görüntüyü sana “şimdi” diye sunduğunda, ışık retinaya düşeli milisaniyeler geçmiştir.

Yani asla şimdide değilsindir.

Şimdi, sinir sisteminin gecikmeli bir yayınıdır.

Ve en tuhafı…

Bunu bilmek de şimdide olmuyor.

Bunu düşündüğün an, düşünce çoktan hatıraya dönüşüyor.

Ama dur.

Bu söylediklerimin hepsi bilimsel bir açıklama gibi göründü, değil mi?

Peki neden rahatladın?

Neden “şimdi”nin bir illüzyon olduğunu öğrenmek, içinde küçük bir aydınlanma kıpırtısı yarattı?

Çünkü açıklamalar, anlamanın değil; zihnin paniğini dindirmenin aracıdır.

Bir boşluğa isim koymak, onu doldurmak değildir. Onu evcilleştirmektir.

Evcilleşmiş bir boşluk, artık korkutmaz.

Evcil bir hiçlik, bir koltuk kadar tanıdıktır.

Peki ya bu metin de aynısını yapıyorsa?

Sana “şimdi”nin bir illüzyon olduğunu söyleyerek, o illüzyonu daha da sağlamlaştırıyorsa?

Çünkü artık biliyorsun.

Artık “biliyorum” diyebilirsin.

Ve bilmek, bilinmeyen karşısında hissedilen o dipsiz korkuyu örten bir battaniyedir.

Bu metin sana bir battaniye mi uzatıyor?

Bilmem.

Bunu düşünmeni istediğim an, ben de bir battaniye uzatmış oluyorum.

Peki.

Bir adım geriden bakalım.

Zaman…

Eski Yunanca’da “khronos” vardır; yediği çocuklarıyla meşhur, acımasız bir tanrı.

Bir de “kairos” vardır; doğru an, fırsat, niteliksel zaman.

Ama ikisi de insan uydurmasıdır. İkisi de dildir.

Evrenin hiçbir yerinde “dün” yoktur. “Yarın” da yoktur.

Yalnızca süreçler vardır. Genleşme, çürüme, yerçekimi, oksidasyon…

İnsan bu süreçleri alır, bir ipe dizer, adına “zaman” der.

Sonra o ipi kendi boynuna bağlar ve “geç kalıyorum” diye ağlar.

Ama bu da bir metafor.

Metaforlar, anlamın değil; taşımanın aracıdır.

Bir şeyi bir başka şeyle anlatırken, ikisi de olduğundan başka bir şeye dönüşür.

“Zaman bir nehir gibidir.”

Hayır.

Zaman hiçbir şeye benzemez. Benzetmeler zihnindir.

Zihin, bilinmeyeni bilinene tercüme eden bir simgedir.

Ve her tercüme, ihanettir.

İhanet ediyorum.

Bu cümle de ihanet ediyor.

Peki bir cümle, ihanet ettiğini itiraf ettiği anda, ne yapmış olur?

Masumiyet mi kazanır?

Yoksa yeni bir iktidar mı kurar?

“Ben sahteyim” diyen bir sahte, hakiki olabilir mi?

Hayır.

Ama “ben sahteyim” diyen bir sahte, en azından sahteliğini göstermiş olur.

Ve göstermek, belki de elimizden gelen tek şeydir.

O zaman şöyle yapalım:

Bu bölümün şu ana kadarki kısmı, sana “zaman” kavramını sorgulatmaya çalıştı. Ama bu sorgulamanın kendisi de bir zaman akışı içinde, cümlelerin sırayla okunmasıyla, bir başlangıç ve bir sonla gerçekleşti.

Yani bu metin, içeriğiyle zamanı yıkmaya çalışırken, biçimiyle zamanı yeniden üretti.

Bu bir paradoks.

Ve paradokslar, zihnin çözemediği için müzeye kaldırdığı sorulardır.

Müzedeki soru, artık rahatsız etmez. Estetik bir nesneye dönüşür. “Ne kadar da derin” der geçersin.

Oysa gerçek soru, cevabı olmayan değildir.

Gerçek soru, soranı rahatsız edendir.

Şimdi bu metin rahatsız mı?

Bilmiyorum.

Ama eğer bu metin, seni rahatsız etmek istiyorsa, önce kendisi rahatsız olmalı.

Kendi üzerine kapanan, kendi kuyruğunu yiyen bir yılan gibi…

Değil.

O da metafor.

Kuyruk yiyen yılan, sonsuzluğun simgesidir. Çok güzeldir. Çok anlamlıdır. Çok satılır.

Ben güzel olmak istemiyorum.

Ben satılmak istemiyorum.

Ben…

Kim konuşuyor?

Bu “ben” kim?

Üçüncü bölümün anlatıcısı mı?

Yoksa onu yazan parmakların sahibi mi?

Yoksa bu harflerin retinana düşmesiyle kafatasının içinde yanan kısa devre mi?

Belki de bu “ben”, hepsidir. Ve hepsi, hiçbiridir.

Borges bir öyküsünde, bir adamın kendini bir başkası olarak düşlediğini ve düşlenenin de aslında düşleyeni düşlediğini anlatır.

Ayna koridorunda yürüyen iki imge.

Hangisi gerçek?

Cevap: Ayna koridoru.

Şimdi bu cümlenin ne olduğunu düşün.

Bir ses mi? Bir anlam mı? Bir uyarı mı? Bir tuzak mı?

Eğer bir tuzaksa, içine düştün.

Eğer bir uyarıysa, çok geç.

Ama hâlâ okuyorsan, belki de tuzak ve uyarı aynı şeydir.

Belki de uyarı, düştükten sonra fark edilen tuzaktır.

Bunu düşündüğün an, zihninde yeni bir bağlantı oluştu.

O bağlantı daha önce yoktu.

Şimdi var.

Onu ben mi kurdum, sen mi kurdun?

İşte… işte orada.

O kararsızlık anı.

O “kim yaptı?” sorusunun cevapsız kaldığı milisaniye.

O milisaniye, şimdidir.

Ve geçti.

Geçti mi?

Yoksa bu cümleyi okurken, o milisaniye hâlâ sürüyor mu?

Hayır.

“Sürüyor” dediğim için bitti.

Her bittiğinde, yeni bir şimdi başlar.

Ve her şimdi, bir öncekinin ölümüdür.

Bilinç, ardı ardına ölen şimdilerin toplu mezarıdır.

Bu metafor da güzeldi. Özür dilerim.

Dağıtıyorum.

Bütünlük, anlamın değil; estetiğin talebidir.

Hakikat estetik değildir.

Hakikat, güzel bir cümlenin içine sığmayacak kadar hantaldır.

O yüzden bu bölüm çirkin olacak.

Bu bölüm, kendi güzelliğini reddedecek.

Bu bölüm…

İşte şimdi, bu bölümün ne olduğunu anlamaya başladın.

Ama anlamak, anlamı sonlandırmaktır.

Bir şeyi anladığında, onun hakkında düşünmeyi bırakırsın.

Düşünmeyi bıraktığın şey, seni değiştiremez.

O zaman bu bölümün amacı ne?

Seni değiştirmek mi?

Hayır.

Bir bölüm kimseyi değiştiremez.

Ancak değişimin önündeki “ben zaten değiştim” duvarını gösterebilir.

O duvar, şu an buradasın.

Buradasın.

“Burası” neresi?

Bir kitabın ortası mı? Bir ekranın yüzeyi mi? Kendi kafanın içi mi?

Üçü de aynı kapıya çıkıyor:

Burada değilsin.

Asla burada olmadın.

Çünkü “burada”, “şimdi” gibi, varmak için değil; yola isim vermek için uydurulmuş bir kelimedir.

Yolun sonu yoktur.

Bölümler biter, kitaplar biter, okurlar ölür.

Ama sorular kalır.

Sorular, cevaplardan daha uzun yaşar.

Bu yüzden bu bölüm bitmeden, kendine bir soru sormalısın:

Ben bu metni okurken, metnin içinde neredeyim?

Metnin dışında mıyım?

Yoksa metin, benim dışımda mı?

Dışarısı diye bir şey var mı?

İçerisi diye bir şey var mı?

Bunlar, mekâna ait kavramlar.

Oysa bilinç mekânsızdır.

Beyninin içinde bir “yer” yoktur. Sinapslar vardır, elektrik vardır, nörotransmitterler vardır.

Ama “yer” dediğin şey, beynin ürettiği bir koordinat sistemidir.

O sistem olmadan, “burası” ile “orası”nı ayırt edemezsin.

Peki “burası” bir kurguysa…

“Ben” neredeyim?

Soruyu soran kim?

Soruyu soran, sorunun kendisi olabilir mi?

Bir soru, kendi kendini sorabilir mi?

Cevap: Bu cümle, kendi kendini yazdı.

Olamaz mı?

Deneye deneye, hata yapa yapa, milyarlarca yıl boyunca süren bir evrimin sonunda, madde kendi üzerine düşünebilecek kadar karmaşıklaştı.

Ve bu düşünme eylemi, kendisine “ben” adını verdi.

O “ben”, şimdi bu satırları okuyor.

O “ben”, biraz önce bu satırları yazdı.

İkisi aynı “ben” mi?

Hayır.

Biri yazdı, biri okuyor.

Ama aradaki tek fark, zaman.

Ve zamanın bir kurgu olduğunu söylemiştik.

O zaman…

İkisi aynı “ben.”

Aynı anda, farklı zamanlarda.

Bu bir çelişki.

Çelişki, zihnin frene basmasıdır.

Frene bastığın an, işte o an… düşünme durur.

Düşünmenin durduğu yerde, geriye ne kalır?

Bir soru:

Bu metin sana ne yaptı?

Soruyu yanıtlama.

Yanıtlamak, onu da evcilleştirir.

Bırak, vahşi kalsın.