Οι ελληνόφωνοι πρόσφυγες στην Ελληνική Μακεδονία (Αλμπασανιώτες)

(του Nίκου Π. Αθανασιάδη, δικηγόρου — ερευνητή πολιτικής ιστορίας της Παιονίας)

Η προσπάθεια του ελληνικού κράτους για τη διοικητική οργάνωση της Μακεδονίας και την ουσιαστική ενσωμάτωσή της στο ελληνικό κράτος διακόπηκε, όταν ξέσπασε ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος τον Αύγουστο του 1914 και δημιουργήθηκε το Μακεδονικό Μέτωπο. Μετά το τέλος του πολέμου από τις αρχές του 1919 και στο πλαίσιο της σταθερής πλέον παρουσίας της κρατικής εξουσίας στην περιοχή, ξεκίνησε ουσιαστικά η γενική ανασυγκρότηση. Συστήθηκαν Κοινότητες και Υποδιοικήσεις στα πλαίσια της Γενικής Διοίκησης Θεσσαλονίκης. Η υπηρεσία Εποικισμού προσπάθησε να καταστήσει τους κατοίκους ενεργούς έλληνες πολίτες για να πετύχουν καλύτερες συνθήκες διαβίωσης. Καθοδήγησε τους αγρότες να εργασθούν για να διαμορφώσουν σε καλλιεργήσιμο όσο το δυνατό μεγαλύτερο τμήμα από τις δημόσιες πλέον εκτάσεις των πρώην τσιφλικιών και να τις ενοικιάζουν απευθείας από το Ελληνικό Δημόσιο, χωρίς τους μεσάζοντες ενοικιαστές μεγάλων εκτάσεων. Επίσης τους προέτρεψε να οργανωθούν σε αγροτικούς συνεταιρισμούς ώστε να διεκδικήσουν καλύτερα τα δικαιώματα τους. Οι αυτόχθονες αγροτικοί πληθυσμοί, αλλόγλωσσοι στην πλειοψηφία τους, ήταν πολύ δύσκολο να προσλάβουν την ιδιότητα του έλληνα πολίτη, με τα δικαιώματα αλλά και τις υποχρεώσεις που τη συνόδευαν. Η συμμόρφωση σε άγνωστους κανόνες για νέες μεθόδους καλλιέργειας και την αξία του συνεταιρισμού ώστε να έχουν καλύτερη παραγωγή προϊόντων, που προσπαθούσαν να τους επιβάλλουν οι κρατικοί υπάλληλοι από τη Νότια Ελλάδα, είχαν ελάχιστα αποτελέσματα.

Η δυσμενής αυτή κατάσταση ανατράπηκε το διάστημα από τον Σεπτέμβριο 1922 μέχρι τα τέλη του 1924, όταν έφτασε το μεγάλο κύμα ελληνόφωνων προσφύγων, που με πρόνοια του Ελευθερίου Βενιζέλου ένα πολύ μεγάλο μέρος των αγροτών από αυτούς εγκαταστάθηκε στις Νέες Χώρες (Μακεδονία — Δυτική Θράκη). Το 1925 κατά κύριο λόγο αλλά και τα αμέσως επόμενα χρόνια, μετακινήθηκε εκτός Ελλάδος ένα σημαντικό ποσοστό αλλογλώσσων σε εφαρμογή των συμβάσεων: i) του Νειγύ μεταξύ Ελλάδας και Βουλγαρίας για την αμοιβαία εθελούσια μετανάστευση των φυλετικών μειονοτήτων(14–11–1919) ii) της Λωζάνης περί υποχρεωτικής ανταλλαγής ελληνοτουρκικών πληθυσμών (30–1–1923), iii) της μυστικής συμφωνίας της Ελλάδας με τη Σερβία (αρχές Οκτωβρίου 1924) για την εθελούσια μετανάστευση σλαβοφώνων από τη Μακεδονία και iv) της άτυπης συμφωνίας μεταξύ Ελλάδας και Ρουμανίας (Σεπτέμβριος 1925) για την εθελούσια μετανάστευση ρουμανιζόντων βλάχων από την Ελλάδα.

Στην Υποδιοίκηση Γουμενίτσης (από το 1927 επαρχία Παιονίας), που ιδρύθηκε τον Νοέμβριο του 1919 (ΦΕΚ Α΄ 249/16–11–1919), μέχρι τα τέλη του 1924 εγκαταστάθηκαν ελληνόφωνοι πρόσφυγες κυρίως από την Ανατολική Θράκη, την Ανατολική Ρωμυλία, τα παράλια της Μικράς Ασίας και την περιοχή Αργυρούπολης του Πόντου. Η ανατροπή της πληθυσμιακής σύνθεσης στο θέμα της γλώσσας και της ελληνικής συνείδησης ολοκληρώθηκε, κυρίως από το 1925 και τα αμέσως επόμενα χρόνια, με την αναχώρηση σημαντικού ποσοστού αλλογλώσσων για την Τουρκία, τη Βουλγαρία, τη Σερβία και τη Ρουμανία. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η εγκατάσταση ελληνόφωνων πληθυσμών στη Μακεδονία με βάση τον σχεδιασμό του Ελευθερίου Βενιζέλου αποτέλεσε το θεμέλιο για την ουσιαστική της ενσωμάτωση στην Ελλάδα αλλά και τη διατήρηση της στον ελλαδικό κορμό τις επόμενες κρίσιμες δεκαετίες.

Τέλη Ιουλίου 2024 συμπληρώνονται εκατό χρόνια από την εγκατάσταση των αγροτών προσφύγων του χωριού Ελβασάν (ή Αλμπασάνι για τους κατοίκους του) Ανατολικής Θράκης στα χωριά Μπαμπάκιοϊ και Πέτροβο (από το 1927 Μεσιά και Άγιος Πέτρος αντίστοιχα) της Υποδιοίκησης Γουμενίτσης. Η κοινότητα ιδρύθηκε αρχές του 19ου αιώνα από ελληνικές οικογένειες προερχόμενες κυρίως από τη Β. Ήπειρο και την Ανατολική Ρωμυλία. Η έκταση αγοράστηκε από αλβανούς μπέηδες πιθανόν από την πόλη Ελβασάν και προηγουμένως ήταν τσιφλίκι τους με το συγκεκριμένο τοπωνύμιο (Δεν είναι τυχαίο ότι μέχρι σήμερα παραμένει το ίδιο). Ο πληθυσμός ήταν ελληνόφωνος στο σύνολό του. Από τα τέλη του 19ου αιώνα και ιδίως την πρώτη δεκαετία του 20ου αιώνα γνώρισε μεγάλη ανάπτυξη. Ένδειξη αποτελούσαν τα καινούργια σπίτια και το διώροφο σχολείο που λειτουργούσε με ευθύνη της ενορίας που υπαγόταν μητρόπολη Μετρών και Αθύρων. Σύμφωνα με μαρτυρίες (η πλέον χαρακτηριστική της Μαργίτσας Καλφοπούλου — Ιωαννίδου γεννημένης το 1914 στο Αλμπασάνι), το 1920 το σχολείο είχε δάσκαλο και δασκάλα και πάνω από 100 μαθητές ενώ μόνο περιστασιακά διδάσκονταν τα τουρκικά ως ξένη γλώσσα ! Από τον Μάϊο του 1919 το χωριό βρέθηκε υπό διεθνή έλεγχο εκτός όμως της ζώνης κατοχής των ελληνικών στρατευμάτων. Μετά τη μικρασιατική καταστροφή όλοι οι κάτοικοι παρέμειναν αλλά τελικά αναγκάστηκαν να φύγουν με φορτηγά τραίνα για την Ελλάδα τον Ιούνιο του 1924, όταν τέθηκε σε εφαρμογή η συμφωνία της Λωζάνης για την υποχρεωτική ανταλλαγή των πληθυσμών. Στη νέα τους πατρίδα μετέφεραν τα ιερά σκεύη, τις εικόνες και τα κειμήλια από τον ιερό ναό Κωνσταντίνου και Ελένης και το αγίασμα του Αγίου Παντελεήμονα, τα οποία παραμένουν στους ομώνυμους ιερούς χώρους στη Μεσιά (το αποκαλούμενο από ορισμένους συντοπίτες Νέο Αλμπασάνι !). Επίσης έβαλαν στα βαγόνια τα κάρα, τα εργαλεία τους και όσα άλλα κινητά πράγματα μπορούσαν καθώς και τα ζώα τους. Η κοινότητα Αγίου Πέτρου, όπου υπάγονταν μέχρι το 1940 τα χωριά Μεσιά και Πολύπετρο, θήτευσαν προπολεμικά ως πρόεδροι και μέλη του κοινοτικού συμβουλίου σε μεγάλο ποσοστό αλμπασανιώτες, όλοι εγγράμματοι και βενιζελικοί. Η συμβολή τους στην ουσιαστική ενσωμάτωση της περιοχής στο ελληνικό κράτος ήταν σημαντική, παρά τα προβλήματα συμβίωσης με ανθρώπους διαφορετικής κουλτούρας και νοοτροπίας. Στον δρόμο της προσφυγιάς συμπορεύτηκε μαζί τους και ο τελευταίος δάσκαλος του σχολείου Ανέστης Θεοφιλίδης, ο οποίος διορίστηκε στον Άγιο Πέτρο και συντέλεσε καταλυτικά στην επανίδρυση του τότε αποδιοργανωμένου σχολείου. Η βασική εκπαίδευση των παιδιών από το Αλμπασάνι συνεχίστηκε τα επόμενα χρόνια χωρίς σοβαρά προβλήματα και με αυξανόμενη πρόοδο. Στη Μεσιά (ένα αμιγώς προσφυγικό χωριό) ήταν δάσκαλος από τον Μάρτιο του 1920 ο Αλέξανδρος Βυζάντιος (ευπατρίδης που είχε φοιτήσει στη Μεγάλη του Γένους Σχολή αλλά και τη Θεολογική Σχολή της Αγίας Πετρούπολης ενώ κατέφυγε στην Ελλάδα από τη Ρωσία μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση). Αυτός απασχολήθηκε από την Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων (ΕΑΠ) και υποδέχθηκε την επιτροπή των αλμπασανιωτών όταν έψαχναν τον κατάλληλο τόπο για την εγκατάσταση τους. Στον Άγιο Πέτρο (ένα μικτό χωριό αποτελούμενο κατά το ήμισυ από γηγενείς) η παρουσία του δασκάλου και των ελληνόφωνων μαθητών, από το Αλμπασάνι αλλά και ορισμένα ακόμη χωριά της Ανατολικής Θράκης, επηρέασε τους συμμαθητές τους που είχαν ως μητρική γλώσσα την τοπική σλαβική διάλεκτο. Η συνεργασία των δύο εκπαιδευτικών συνέτεινε στο να φοιτήσουν τη δεκαετία του 1930 αρκετά παιδιά αλμπασανιωτών που γεννήθηκαν μετά τα μέσα της δεκαετίας του 1910, στο Γυμνάσιο και αργότερα να γίνουν δάσκαλοι, δημόσιοι υπάλληλοι, ένας πρακτικός γεωπόνος ενώ ένας σπούδασε στη νομική σχολή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Τους ακολούθησαν την ίδια περίοδο και ορισμένοι γηγενείς μαθητές, παιδιά της τοπικής ελίτ των αγωνιστών του Μακεδονικού Αγώνα. Χαρακτηριστικό του δυναμισμού των νέων αλμπασανιωτών και του μορφωτικού τους επιπέδου αποτελεί το γεγονός ότι στον πόλεμο της Αλβανίας υπηρέτησαν ως έφεδροι αξιωματικοί τουλάχιστον τρεις αλμπασανιώτες (δύο από τη Μεσιά και ένας από τον Άγιο Πέτρο), που στη συνέχεια είχαν ηγετική παρουσία, πρώτα στην εαμική αντίσταση και από το Φθινόπωρο του 1943 στον εμφύλιο πόλεμο ως αντίπαλοι του ΕΑΜ/ΚΚΕ με τραγικές συνέπειες (Για το ζήτημα αυτό έχω εκπονήσει μελέτη που είναι υπό έκδοση όπου γίνεται αναλυτική παράθεση των σχετικών εγγράφων τεκμηρίων και προφορικών μαρτυριών).

Αγαπητοί μου όπου γης Σλαβομακεδόνες. Οι εθνικιστικές σας φαντασιώσεις δεν έχουν ουσιαστική ανταπόκριση στην Ελλάδα. Η ελληνική Μακεδονία ζει και αναπτύσσεται από το 1950 και μετά όπως και οι υπόλοιπες περιοχές της χώρας μας. Το ελληνικό σχολείο στη Μακεδονία, έχοντας πια από το 1924 μεγάλο αριθμό ελληνόφωνων μαθητών, πέτυχε με τα χρόνια να διδάξει στους αλλόγλωσσους μαθητές τα ελληνικά και να τους απομακρύνει από την απομόνωση που συνεπαγόταν η γνώση μόνο της μητρικής τους γλώσσας (σλαβομακεδονική διάλεκτος για τους γηγενείς, τουρκικά για κατηγορίες προσφύγων από τη Μ Ασία και τον Πόντο). Αποτύχατε τη δεκαετία του 1940, ιδίως κατά την τριπλή κατοχή (Απρίλιος 1941 — Οκτώβριος 1944) και την τελευταία φάση του ελληνικού εμφυλίου πολέμου (1947–1949), να την αποσχίσετε από την Ελλάδα κυρίως λόγω της δυναμικής παρουσίας των προσφύγων που ρίζωσαν στη νέα πατρίδα και αποτελούσαν πλέον τη συντριπτική πλειοψηφία του πληθυσμού. Οι γηγενείς και οι πρόσφυγες έχουν πλέον αποτελέσει ένα ομοιογενές κοινωνικό σύνολο και έχουν ξεπεραστεί από καιρό όλες οι μεταξύ τους ιδιαιτερότητες. Οι μεταξύ τους γάμοι, σπάνιοι τα πρώτα χρόνια, από τη δεκαετία του 1960 και παρά τη μεγάλη πληγή που επέφερε στις κοινωνικές σχέσεις ο εμφύλιος πόλεμος, αποτελούν πια ένα σύνηθες φαινόμενο. Η τουρκική γλώσσα έπαψε σταδιακά να ομιλείται μετά τη δεύτερη γενιά που φοίτησε στο ελληνικό σχολείο και διδάχτηκε με ζήλο τα ελληνικά. Το ίδιο ισχύει για τη σλαβομακεδονική διάλεκτο. Σήμερα οι νέοι κάτω από τα 50, ακόμη και στα χωριά που δεν πήγαν πρόσφυγες, δεν τη γνωρίζουν και το κυριότερο δεν τη χρησιμοποιούν στη μεταξύ τους επικοινωνία, ενώ σπάνια τη μιλούν ακόμη και οι πολύ ηλικιωμένοι άνω των 80 ετών.

Βιβλιογραφία:

1. Γεννάδειος Βιβλιοθήκη — Συλλογή Κ. Καραβίδα: α) Σημειώματα Κ. Καραβίδα ( Μαϊου 1919) για τη Λούμνιτσα (Σκρα) και τους κατοίκους της (φ. 3 υποφ. 4). β) Αναφορά Κ. Καραβίδα προς Γεν. Διοικητή Θες/νίκης (1919) για ανάγκες κατοίκων Μποέμιτσας {Αξιούπολη} (φ. 3 υποφ. 5).

2. Ιστορικό Αρχείο Μακεδονίας (ΙΑΜ): Αρχείο Ιεράς Μητροπόλεως Μετρών και Αθύρων (1862–1945) {Κωδικός Αναγνώρισης: REL002 }

3. Βιβλιοθήκη Ιστορικής — Λαογραφικής Εταιρίας Γιαννιτσών «Ο ΦΙΛΙΠΠΟΣ»: Υπ’αριθμ. 76/8–2–1922 πράξη εποπτικού συμβουλίου Εκπαιδευτικής Περιφέρειας Γιαννιτσών {Α’ Βιβλίον Εκθέσεων περί της καταστάσεως επιθεωρηθέντων σχολείων της περιφερείας Γενιτσών» από του Ιανουαρίου 1920 ( έτη 1920–1923)}.

4. Εφημερίδα «Μακεδονία» των 4/8/1924, 21/9/1924, 26/9/1924 και 27/9/1924.

5. Εφημερίδα «Ταχυδρόμος Βορείου Ελλάδος» των 3/8/1924, 12/9/1924 και 20/9/1924.

6. Θρακικά», σύγγραμα περιοδικόν εκδιδόμενον υπό του εν Αθήναις «Θρακικού Κέντρου», τόμος 19ος, εν Αθήναις 1944. Θεματική ενότητα: «Το δέλτα του Βυζαντίου» του Μιλτ. Σαραντή.

7. Μαμώνη Κυριακή, «Τρεις κώδικες της Επισκοπής Μετρών και Αθύρα : ο υπ’αριθ. 182, 1579–1803, ο υπ’αριθ. 185, 1762–1865 και ο υπ’αριθ. 184, 1822–1887», έκδοση Εταιρεία Θρακικών Μελετών(αριθμ. 52), Αθήνα 1956.

8. Παπαναστασίου Αθανάσιος, «Το Αλμπασάν Μετρών Ανατολικής Θράκης», έκδοση Εταιρεία Θρακικών Μελετών(αριθμ. 76),Αθήνα 1959.

9. Θεοχαρίδης Δ. Πέτρος, «Άθυρα και Αθυριώτες», αυτοέκδοση, Θεσσαλονίκη 2002.

10. Ίντος Π.Χρήστος (συντονισμός-επιμέλεια): «Τα Σχολεία μας από την ίδρυση τους ως το 2000, Ιστορία των σχολείων της επαρχίας Παιονίας από εκπαιδευτικούς της 3ης Περιφέρειας Σχολικού Συμβούλου Ν. Κιλκίς, έδρα Γουμένισσα», Έκδοση Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Κιλκίς, Κιλκίς 2004.

11. Βαλσαμίδης I. Πασχάλης «Η μητρόπολη Μετρών και Αθύρων», έκδοση Ιερά Μητρόπολη Δέρκων — εκδ. οίκος Αντ. Σταμούλη, Θεσσαλονίκη 2007.

12. Ιστοσελίδα «Τσακήλι Τσατάλτζας».