Opstaan voor wat goed is

Toespraak Dodenherdenking Glanerbrug — 4 mei 2025

Vandaag herdenken we. 80 jaar geleden herwonnen wij onze vrijheid. Al tachtig jaar — ieder jaar — wordt die fakkel aan ons doorgegeven. We vertellen elkaar op 4 mei wat het heeft gekost. En ook: wie het heeft gekost. Mannen, vrouwen en kinderen zijn gestorven voor onze vrijheid. Verloren hun leven door oorlog en geweld. In de Tweede Oorlog. En in latere conflicten, tijdens vredesmissies, dichterbij of ver van huis.

De prijs van vrijheid. We doen er goed aan die te kennen.

De auteur Timothy Snyder schrijft over vrijheid: “Vrijheid is niet alleen de afwezigheid van het kwade, maar ook de aanwezigheid van het goede.” Onze stad is vol verhalen over mensen die hun leven tijdens de Tweede Wereldoorlog in dienst stelde van dat goede.

Foto: Koos Mavrakis

Ik denk aan dominee Leendert Overduin. Met zijn zusters Maartje en Corrie zette hij vanuit Enschede één van de grootste verzetsgroepen voor (onderduik)hulp aan Joden op van Europa. Met hulp van de Enschedese Joodse Raad, gemeentambtenaar Friso van Hoorn, buren, kerken van alle gezindte en verzetsmensen. Ze hebben naar schatting 1200 Joodse mensen uit Twente en heel Nederland aan een onderduikadres weten te helpen. Dominee Overduin bleef zijn leven steeds in dienst stellen van het goede. Ook na de oorlog, toen hij zich ontfermde over het lot van kinderen van NSB’ers. Hij kreeg daar veel kritiek op, maar ook dat vond hij horen bij het goede.

Ook hier, in Glanerbrug, namen mensen grote risico’s om te doen wat goed is. Moedige mensen sloten zich aan bij het verzet. Hielpen onderduikers. Verspreiden stiekem kranten. Ik denk aan het verhaal van Gerhard Kaalverink, fietsenmaker en taxichauffeur. In het boek ‘Opstaan, ‘t is oorlog’ — over de oorlog in Glanerbrug — staat zijn verhaal opgetekend. In een brief schreef hij dat hij 8 jaar ondergronds werk heeft verricht. In 1936 begon het klein. In 1937 ging hij 3 keer naar Berlijn om Joodse families op te halen. De jaren daarop haalde hij Joodse mensen op in heel veel Duitse steden — honderden. Uit Keulen, Aken, Dortmund, Düsseldorf, Coesfeld, Bremen, Osnabrück… Hij werd opgepakt, en in Duitsland veroordeeld tot een gevangenisstraf van viereneenhalve maand. Hij zat zijn straf uit in Lingen.

De gesel van de oorlog heeft wonden achtergelaten in Glanerbrug. Op dit plein, waar we nu staan, werden op 24 oktober 1944 de mannen van Glanerbrug verzameld. Mannen, vaders, zonen. Even daarvoor was een zwarte auto door de straten gereden, met schallende luidsprekers. Het bevel: aan alle mannen om zich te melden met een schop of bats. Angstige stemmen, deuren vlogen op. Velen werden weggevoerd naar Duitsland, om dwangarbeid te verrichten. Het monument waarbij we staan — zo’n opengevlogen deur — herinnerd daaraan.

Foto: Koos Mavrakis

Dat we hier vanavond bijeen zijn heeft betekenis. Er zit misschien 80 jaar afstand tussen dit moment en de afschuwelijke gebeurtenissen van de Tweede Wereldoorlog. Maar er zit geen 80 jaar afstand tussen ons en het kwaad van antisemitisme, oorlog, ontmenselijking, haat.

De filosofe Hannah Arendt deed na de oorlog verslag van processen tegen betrokkenen bij systematische, machinale moord op miljoenen Joden. Arendt verwonderde zich over het haast alledaagse karakter van de handelingen van betrokkenen. Ze omschreef dat als ‘de banaliteit van het kwaad’. Een banaliteit waar ieder van ons waakzaam tegen moet zijn. Dáárom herdenken we. Om ons te bepalen bij het kwaad. Ons eraan te herinneren wat nodig is voor vrede en vrijheid. Om eraan te denken dat ook vandaag Nederlandse militairen hun leven wijden aan onze vrijheid. En om elkaar aan te sporen elke dag aandacht te schenken aan alles wat waar is. Aan alles wat edel is, alles wat rechtvaardig is, alles wat zuiver is, alles wat lieflijk is, alles wat eervol is, kortom aan alles wat deugdzaam is en lof verdient.

De betekenis van de herdenking van 4 mei is na 80 jaar nog altijd zinderend actueel. Ik noemde al de titel van het boek over de oorlog in Glanerbrug: “Opstaan, ‘t is oorlog!” Vandaag klinkt ook zo’n oproep, maar dan anders: Opstaan, ‘t is vrede! Want voor echte vrijheid moeten we iedere dag opstaan. Opstaan voor het goede. Op 4 mei doen we de belofte: opstaan zullen we, op de schouders van hen die we hier vandaag herdenken…