Tại Sao ĐảngTăng Lương Công An — Và Những Cuộc Cạnh Tranh Ngầm Trong Nội Bộ Lực Lượng

www.thehenoitiep.com

Khi đảng cộng sản Việt Nam tuyên bố tăng lương cho lực lượng công an, quyết định này được công bố như một cuộc điều chỉnh định kỳ, một phản ứng tự nhiên trước tình trạng lạm phát và vật giá leo thang. Thế nhưng, đằng sau lời giải thích chính thức ấy là một câu chuyện sâu xa hơn về áp lực ngân sách, sự cạnh tranh nội bộ, và thế cân bằng mong manh nhằm duy trì chế độ theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Lương bổng của công an tại Việt Nam không đơn thuần là vấn đề phát lương; đó là thước đo sức khỏe tài chánh của nhà cầm quyền đảng cộng sản Việt Nam, các ưu tiên chính trị, và những chuyển biến nội tại của một lực lượng nắm giữ vai trò trung tâm trong việc giữ gìn trật tự trong xã hội Việt Nam.

Trong nhiều thập niên qua, cấu trúc lương bổng của công an Việt Nam được xây dựng trên một công thức đơn giản: lương căn bản nhân với hệ số gắn liền với cấp bậc. Hệ thống này luôn tạo ra những khoản thu nhập chính thức khiêm tốn, thấp hơn nhiều so với mức sống tại các đô thị lớn. Khoảng cách này thuở trước vốn được bù đắp bằng sự kết hợp giữa các khoản phụ cấp, nhà ở đài thọ, và nạn tham nhũng phát sinh từ việc thực thi theo cái gọi là pháp luật. Chừng nào nền kinh tế còn tăng trưởng và các nhà độc quyền địa phương còn dồi dào nguồn thu từ đất đai, sự sắp xếp này vẫn giữ được thế ổn định. Các nhân viên công an chấp nhận mức lương chính thức thấp vì hệ sinh thái rộng lớn hơn đã cung cấp đủ sự hỗ trợ để họ bám trụ với công việc.

Thế quân bình đó nay đã bắt đầu đổ vỡ. Mức sống đã tăng cao đột ngột, bị đẩy đi bởi giá gia cư đô thị, nạn lạm phát thực phẩm, chi phí nhiên liệu, cùng gánh nặng tài chánh ngày càng lớn từ giáo dục và y tế. Đồng thời, sự sa sút kinh tế đã làm giảm bớt các cơ hội kiếm “lợi lộc” vốn từng bổ sung cho khoản lương chính thức. Các doanh nghiệp đang chật vật và sự giám sát của công chúng — được phóng đại qua các mạng xã hội — đã khiến cho các khoản tiền phạt thương lượng và việc thực thi “luật pháp” một cách “linh hoạt” không còn dễ tính toán như trước. Nguồn thu nhập từng một thời ổn định, dù không chính thức, nay đã trở nên bấp bênh.

Các nhà độc quyền địa phương, vốn dựa dẫm nặng nề vào các cuộc đấu giá đất và các khoản lệ phí liên quan đến đất đai để tài trợ cho các khoản phụ cấp và ngân sách hoạt động, cũng đã bước vào một giai đoạn căng thẳng về tài khóa. Thị trường bất động sản đã đóng băng, những bất định về luật pháp đã làm tê liệt các tiến trình quyết định. Khi nguồn thu từ đất đai cạn kiệt, các tỉnh thành mất đi nguồn tài trợ linh hoạt quan trọng nhất của họ. Các dự án hạ tầng bị đình trệ, các khoản phụ cấp bị thu hẹp, và chiếc nệm tài chánh nâng đỡ lực lượng công an bắt đầu mỏng dần. Trong bối cảnh này, việc tăng lương công an không còn là một cử chỉ rộng lượng, mà là một nhu cầu cấp bách để ngăn chặn tinh thần sa sút.

Do đó, cuộc tăng lương này được hiểu đúng nhất như một biện pháp ổn định xã hội. Đây là một nỗ lực nhằm bù đắp cho phần “kinh tế” phi chính thức (tham ô) đang co cụm, đối lưu lại sự sụt giảm của ngân sách địa phương, và duy trì lòng trung thành trong một lực lượng mà đảng cộng sản phải dựa vào để kiểm soát xã hội. Khoản tăng này không hoàn toàn bắt kịp đà lạm phát, cũng không khôi phục lại sức mua mà các nhân viên công an từng có trước đây. Nhưng nó báo hiệu rằng đảng nhận ra áp lực đang tích tụ bên trong hệ thống và đang cố gắng ngăn chặn áp lực đó biến thành sự bất mãn hoặc lơ là bổn phận.

Bên trong lực lượng công an, những áp lực kinh tế này đã làm trầm trọng thêm các cuộc cạnh tranh nội bộ vốn có từ lâu. Dù định chế này nhìn từ bên ngoài có vẻ thuần nhất, nhưng bên trong lại bị định hình bởi những sự kình địch giành giật tài nguyên, nhiệm sở, và cơ hội. Khi ngân sách bị thắt chặt, các đơn vị phải cạnh tranh để giành công quỹ hoạt động, trang thiết bị, chỉ tiêu nhà ở, và thậm chí cả những sự hỗ trợ căn bản cho sinh hoạt thường nhật. Các nhân viên tranh giành những vị trí mang lại phụ cấp tốt hơn hoặc có nguồn thu nhập phi chính thức ổn định hơn. Việc thăng cấp trở nên gay gắt hơn, không chỉ vì nó mang lại hệ số lương cao hơn, mà vì nó mở ra lối tiếp cận với các mạng lưới và vị trí có thể làm vơi bớt nỗi lo tài chánh.

Sự cạnh tranh này lan sang cả chính việc thực thi pháp luật. Khi thu nhập phi chính thức trở nên khan hiếm, các nhân viên thuộc những đơn vị có sự tiếp xúc “cao” với công chúng — như công an giao thông hoặc các toán thực thi hành chánh — nhận ra họ đang phải cạnh tranh trên cùng một nguồn lợi lộc đang ngày càng teo tóp. Cuộc cạnh tranh này hiếm khi lộ liễu, nhưng nó ảnh hưởng đến hành vi, sự hợp tác, và lòng sẵn sàng chấp nhận rủi ro. Một số nhân viên thực thi pháp luật một cách hung hãn để bảo đảm nguồn thu hoặc để chứng tỏ lòng trung thành; số khác lại né tránh việc phạt vạ nhằm giảm thiểu khả năng bị công chúng phản ứng hoặc bị kỷ luật nội bộ. Kết quả là việc thực thi pháp luật không đồng đều, xích mích nội bộ gia tăng, và có sự phân hóa ngày càng lớn giữa các chỉ thị chính thức và việc áp dụng thực tế.

Cũng có một cuộc cạnh tranh tinh vi hơn giữa những kỳ vọng của bạo quyền trung ương và thực tế mà các nhân viên phải đối mặt tại địa bàn. Trung ương đòi hỏi việc thực thi nghiêm ngặt, tuân thủ đồng bộ, và kỷ luật rõ rệt. Công an địa phương phải cân bằng các yêu cầu này với những khó khăn kinh tế của người dân, nguy cơ đối đầu với công chúng, và nhu cầu tài chánh của chính bản thân họ. Khi các chỉ thị trở nên khó thi hành — vì chúng không được lòng dân, thiếu kinh phí, hoặc nhạy cảm về mặt chính trị — các nhân viên cạnh tranh nhau để giải thích chỉ thị theo những cách thức giảm thiểu tối đa rủi ro cá nhân. Có người tuân thủ một cách lấy lệ, có người trì hoãn, và những người khác thì lặng lẽ phớt lờ các hướng dẫn có thể gây ra xung đột. Sự phân hóa này phơi bày những giới hạn của sự kiểm soát từ trung ương và tầm quan trọng ngày càng tăng của việc thương lượng không chính thức trong nội bộ lực lượng.

Cuộc tăng lương gần đây không xóa bỏ được các cuộc cạnh tranh này; nó chỉ làm dịu đi các góc cạnh của chúng. Nó cung cấp một vùng đệm chống lại lạm phát, một cử chỉ ghi nhận, và một tín hiệu cho thấy đảng thấu hiểu những áp lực mà các nhân viên của mình đang gánh chịu. Nhưng nó không khôi phục lại thế quân bình cũ, nơi mức lương thấp được bù đắp bằng thu nhập phi chính thức (tham ô) dễ đoán và ngân sách địa phương dồi dào. Các điều kiện căn bản — chi phí gia tăng, nguồn thu eo hẹp, và sự giám sát nghiêm ngặt — vẫn tồn tại nguyên vẹn. Chừng nào những áp lực này còn dai dẳng, các cuộc cạnh tranh nội bộ trong lực lượng công an sẽ tiếp tục định hình hành vi, sự gắn kết, và mối quan hệ của lực lượng này với đảng.

Sau cùng, việc tăng lương công an không đơn thuần là một cuộc điều chỉnh kinh tế. Đó là phản ứng trước một cục diện đang thay đổi, nơi các cơ chế theo định hướng xã hội chủ nghĩa nuôi dưỡng lực lượng này đang suy yếu. Nó phản ánh nhu cầu duy trì lòng trung thành của đảng vào thời điểm năng lực tài khóa bị căng thẳng và các khoản bù đắp phi chính thức (tham ô) không còn đáng tin cậy nữa. Và nó làm nổi bật các cuộc cạnh tranh nội bộ vốn sẽ tăng cường bất cứ khi nào thế cân bằng giữa quyền lực, tài nguyên, và niềm tin của công chúng bắt đầu mỏng manh đi. Câu chuyện về lương bổng công an tại Việt Nam vì thế không chỉ có chuyện tiền bạc; đó là về những động lực tiến hóa của quyền lực, áp lực, và sự sinh tồn đảng.