Evrim 37 — Adem’in Cennetini Ararken: 8. Bölüm

[embed]Evrim 36 — Adem’in Cennetini Ararken: 7. Bölüm Bu bölümde, Kitâb-ı Mukaddes’te Âdem ve eşinin çıkarıldığı Aden (Eden) Bahçesi’nden (Garden of Eden) söz edeceğiz. Eski…yaratilisayetleri.medium.com

Şimdiye kadar incelediğimiz ilk yedi bölümde gördük ki, Hz. Âdem’in cennetinin ya da bahçesinin yeryüzünde bir mekân olduğu görüşü de güçlü bir yorumdur ve aynı zamanda yeni bir yorum da değildir.

Bir ilahiyatçının, evrim teorisine itiraz sadedinde “Kur’an’da Âdem’in cennette yaratıldığına dair çok açık ayetler var; bu büyük bir problem…” şeklinde sunum yapmasını veya başka bir akademisyenin “Hz. Âdem ve Hz. Havva’nın Cennet’te yaratılmış ve oraya yerleştirilmiş olmaları, evrimci görüşleri tümüyle geçersiz kılar.” gibi ifadelerle makale kaleme almasını ve bu tür değerlendirmeleri problemli buluyorum.

Bu tür yaklaşımların, Kur’an ayetleri ile evrim teorisi arasında gereksiz bir çatışma zemini oluşturduğu ve düşünceyi, iki seçenekten birini mutlak surette tercih etmeye zorladığı kanaatindeyim.

Bu noktada, Hz. Âdem’in cennetinin yeryüzünde bir mekân olabileceği yönündeki yoruma karşı ileri sürülen bazı itiraz ve sorulara da yer vermek gerekir. Çünkü mesele yalnızca ayetlerin nasıl anlaşılacağıyla sınırlı değildir; hadis rivayetleri, geleneksel yorumlar, kelâmî hassasiyetler ve modern bilimle kurulan ilişki de bu tartışmanın doğal parçalarıdır.

Bu bölümde, özellikle “Âdem’in cennetinin yeryüzünde olamayacağını” savunanların gündeme getirdiği bazı önemli itirazları ele alacak; bu itirazların gerçekten zorunlu bir çelişki doğurup doğurmadığını Kur’an, sünnet, usûl ve yorum geleneği çerçevesinde değerlendirmeye çalışacağız.

İtiraz ve Soru — 1:

Sadece ayetlere değil, hadis kaynaklarına baktığımızda da Hz. Âdem’in Cennet’te yaratıldığına dair çeşitli rivayetlerle karşılaşıyoruz. Özellikle Buhârî, Müslim ve Ahmed b. Hanbel’in Müsned’inde yer alan bazı âhâd hadislerde bu yönde ifadeler mevcut. Örneğin, Buhârî ve Müslim’de geçen bir rivayette Ebu Hureyre’nin naklettiği şu hadisi görüyoruz:

Hz. Musa ile Hz. Âdem berzah âleminde karşılaşırlar, selâmlaşırlar. Bu esnada Hz. Musa, ülü’l-azm bir peygamber olarak, hikmetle şöyle der: “Ey Âdem! Sen bizim babamızsın. Ama bizi Cennet’ten çıkardın ve mahrum bıraktın.” Bunun üzerine Hz. Âdem cevap verir: “Ey Musa! Sen Allah’ın kelamıyla seçtiği birisin. Allah senin için Tevrat’ı eliyle yazdı. Şimdi sen beni, Allah’ın beni yaratmasından kırk yıl önce takdir ettiği bir şey için mi suçluyorsun?” (Bkz. Buhârî, Tefsîr: 20/3; Müslim, Kader: 13)

Bu tür rivayetler ortadayken yalnızca ayetlere odaklanıp hadisleri tümüyle görmezden gelmek ne kadar sağlıklı bir yaklaşım olur?

El Cevap:

Bu çok önemli ve yerinde bir soru. Aslında “Kayıp Cennet” başlıklı yazı dizimizin 5. bölümünde, Hz. Âdem’in toprağının bir araya getirilmesiyle ilgili iki farklı hadisi ele almış ve bu rivayetlerin, zannedildiği gibi tek bir yoruma mahkûm olmadığını, başka şekillerde de okunabileceğini göstermeye çalışmıştık.

Buradaki mesele bir rivayeti “kabul edip etmemek” değil; ne söylediğini, nasıl anlaşılması gerektiğini, özellikle de Kur’an’daki müteşabih ayetlerle birlikte nasıl bir anlam çerçevesi içinde değerlendirilebileceğini görmektir. Bu da bizi daha zengin, çok boyutlu ve kuşatıcı bir yoruma götürebilir.

• Usûl ilminde genel kabul gören yaklaşıma göre, bu tür hadisler esas alınarak yaratılış gibi konular şekillendirilmez; bu tür meselelerde öncelik Kur’an ayetlerindedir, hadisler ise bu ayetleri açıklayıcı ve tamamlayıcı bir işlev görür. Hadis Ayeti tefsir eder ancak konu hala müteşabih kalabilir. (1)
• Bahsedilen rivayette Hz. Musa’nın “Bizi Cennet’ten çıkardın” demesi, Hz. Âdem’in ilk yaratılışının ahiretteki Cennet’te olduğu anlamına gelmek zorunda değildir.
• Bu ifade, Kur’an’da da geçen “Cennet’te ikamet ettirildi, sonra çıkarıldı” (Bakara 2:35–36) sürecine gönderme olabilir. Yani Cennet’te yaratılmış değil, oraya bir dönem yerleştirilmiş olabilir.
• Hz. Musa ile Hz. Âdem arasında geçen bu diyalog, sahih hadis külliyatında kader ve sorumluluk konularının işlendiği bölümde yer alır.
• Bu hadisin asıl mesajı, insanın kader karşısındaki durumu ve ilahi takdirin önceden belirlenmişliği üzerinedir. Yani yaratılışın mekânı veya zamanına dair tarihsel bir beyan olmaktan çok, kelâmî bir içerik taşır.
• Eğer bu tür hadislere literal (lafzî) bir anlayışla yaklaşılırsa, yani ifadeleri doğrudan fiziksel anlamda yorumlarsak, ciddi bir teolojik sorunla karşılaşırız: Bu, hâşâ, Cenâb-ı Hakk’ı cisimli bir varlık gibi tasavvur etmeye, yani O’na el, yazmak gibi beşerî nitelikler atfetmeye götürebilir. Örneğin, hadiste geçen “Allah’ın Tevrat’ı eliyle yazması” ifadesi, zahiriyle anlaşıldığında, Tanrı’nın fiziksel bir varlık olduğu gibi bir anlam çıkabilir.(2)
• Özellikle berzah âlemindeki bir karşılaşmayı anlatan bu tür hadislerde mecaz, temsil, hikmet yüklü anlatım unsurları olabilir. Bu rivayetler lafzî değil, anlam merkezli ve bağlam gözetilerek ele alınmalıdır.
• Yani Hz. Musa’nın bu şekilde konuşması, tarihsel bir suçlama değil, ilahi takdir karşısındaki insanın psikolojik hali, sorumluluk duygusu ve tevbe bilinciyle ilgilidir.

Sonuç olarak:

Hadisleri yok saymak değil, bağlam içinde ve Kur’an ışığında değerlendirmek gerekir. Müslüman düşünce geleneğinde bu yöntem öteden beri uygulanmıştır.

Bu hadis, Hz. Âdem’in yaratıldığı yer konusunda nihai ve tartışılmaz bir delil değildir; daha çok kader, ilahi takdir ve insanın sorumluluğu bağlamında mesaj veren bir anlatımdır.

Ayrıca, bu rivayetlerde geçen “Allah senin için Tevrat’ı eliyle yazdı” ifadesini veya ayette geçen “iki elimle yarattığım” (خَلَقْتُ بِيَدَيَّ) ifadesini doğrudan literal anlamda kabul etmek, sadece kozmolojik değil, aynı zamanda itikadî bir sorun da doğurabilir. Böyle bir yaklaşım, Allah’ı mahlûkata benzetme (teşbih) veya cisimlendirme (tecsim) gibi akîdevî sakıncalar taşır.

Kısacası: Sorun, rivayetlerin varlığı değil; bu rivayetlerin nasıl okunduğu ve yorumlandığıdır. Kapsayıcı, dengeli ve çok boyutlu bir yaklaşım, hem Kur’an’a hem sünnete daha sadık bir tutum olacaktır.

İtiraz ve Soru — 2:

Hadislerin meşhur çıkarımlarını ve geleneksel yorumlarını kabul etmemek ya da bunlara alternatif yorumlar getirmek insanı dalalete sürüklemez mi?

El Cevap:

• Bu tür meseleler doğrudan akaid (inanç esasları) ile ilgili olmadığı ve usûl-i dîn (imanın asılları) çerçevesine taalluk etmediği sürece, farklı yorumlara sahip olmak kişiyi bid’at ya da dalalet ehli yapmaz. Tarih boyunca bu konularda farklı görüşler ortaya koymuş birçok ilim ehli olmuştur ve bunların hiçbirine “dalalette” denmemiştir. İcma ya da zaruriyyât-ı diniyye kapsamında olmayan alanlarda ihtilaf, ümmet içinde meşru görülmüştür.
• Unutmamak gerekir ki, bazı hadislerde geçen ifadeler, dönemin anlayış düzeyine, dinleyicilerin kültürel arka planına ve iletilmek istenen pedagojik mesaja göre şekillenmiştir. Nitekim Allah Resûlü (s.a.v.), kimi konuları mecazî ve temsîlî ifadelerle anlatmış; muhataplarının algı düzeyini dikkate alarak konuşmuştur. Bu, sünnetin evrenselliğini değil; hikmetini ve rahmetini gösterir.
• Sahabeden bazıları bu sözleri lafzî ve mutlak biçimde anlamış olabilir. Ancak bu yorumlar zamanla sabit bilgi (kat‘î nas) gibi algılanmıştır. Oysa bağlayıcı olan, vahyin kendisi ve onun ilkeleridir; bireysel yorumlar değil.
• Resûlullah’tan sonra, İslâm’a giren bazı Yahudi ve Hristiyan âlimler (örneğin Kâ‘b el-Ahbâr), kendi eski bilgilerini İslâmî çerçevede yorumlamaya çalıştılar. Bu bilgiler zamanla bazı hadis yorumlarına ve kıssalara İsrâiliyat olarak karıştı. Dolayısıyla bazı rivayetlerde geçen ve zamanla “meşhur” hale gelmiş yorumların, bu tür dış etkilerle şekillenmiş olabileceği de göz önünde bulundurulmalıdır.

Zaman-ı Sahâbe’de Benî-İsrâil ve Nasârâ ulemâlarından çoğu İslâmiyet’e girdiler. Eski ma‘lûmâtları dahi onlarla beraber müslüman oldu. Bazı hilâf-ı vâki‘ ma‘lûmât-ı sâbıkaları, İslâmiyet’in malı olarak tevehhüm edildi. (24. Söz, 3. Dal)

• Bir hadisi farklı yorumlamak, o hadisi inkâr etmek ya da değersizleştirmek değildir. Meşru yorumlar, İslam düşünce geleneğinin zenginliğidir. Nitekim hadis usûlü ilminde de tevil (yorum yoluyla anlam verme) muteber bir yöntem olarak kabul edilir.

İkinci Asıl: Mesâil-i İslâmiyenin tabakātı vardır. Biri burhân-ı kat‘î istese, diğeri bir zann-ı gālibî ile iktifâ eder. Başkası yalnız bir kabûl-ü teslîmî ve reddetmemek ister. Öyle ise, esâsât-ı îmâniyeden olmayan mesâil-i fer‘iye veya vukūât-ı zamaniyenin her birinde bir iz‘ân-ı yakîn ile bir burhân-ı kat‘î istenilmez. Belki yalnız reddetmemek ve teslîmiyetle ilişmemektir. (24. Söz, 3. Dal, 2. Asıl)

Sonuç:

Hadisleri anlamaya çalışırken bağlamı, hitap tarzını, tarihsel arka planı ve usûl prensiplerini gözetmek hem ilmi hem de insaflı bir yaklaşımdır. Geleneksel yorumlara saygı göstermekle birlikte, onları tek doğru gibi görmek ve farklı tevil sahiplerini “dalaletle” itham etmek hem ilmi hem de ahlaki açıdan sağlıksız bir tutumdur. İslam tarihi boyunca farklı düşünenler olmuş; fakat temel esaslara bağlı kaldıkları sürece hiçbiri ümmet dışına itilmemiştir. Bugün bize düşen de o ilim ve anlayış mirasını daha geniş bir bakış açısıyla taşımak, değil mi?

İtiraz ve Soru — 3:

Tamam da, evrimle çelişmesin diye her ayeti eğip büküp sembolik anlamlar vermeye kalkarsak, bunun sonu nereye varacak? Yarın bir gün kalkıp “yeniden diriliş de mecazdır”, “cehennem sembolik bir tasvirdir”, “melekler aslında birer temsil” falan demeye başlanırsa iş iyice çığırından çıkar. Bu gidişle itikadın temelleri bile sarsılır, bunun da bir sınırı olmalı!

El Cevap:

• Kur’an ayetlerine getirilen, evrim teorisiyle çelişmeyen yorumlar aslında sembolik değil, aksine lafzî (literal) temellere dayanan alternatif yorumlardır. İlginçtir ki, yaratılış ayetlerinin evrimle bağdaşmadığını savunan yorumlar çoğu zaman daha sembolik ve temsili anlamlara yaslanmaktadır. Yani karşılaştırıldığında, “evrimle çelişiyor” diyenlerin yorumu daha fazla mecaz içermektedir.
• Şunu fark ettim: Yaratılış ayetlerini incelerken, Kur’an’daki ifadeleri yorumlarken kâinat ayetlerini (yani tabiatın işleyişini, bilimsel verileri) ne kadar çok dikkate alırsak, o kadar lafzî (literal) ve gerçek anlamlara yaklaşmış oluyoruz. Yani Kur’an’ı sadece dilsel ve tarihsel bağlamıyla değil, kâinattaki ayetlerle birlikte okuduğumuzda, mecazdan çok hakikat düzlemine yönelme imkânı doğuyor.

Bu konu oldukça kapsamlı ve teknik olduğu için, detaylı açıklamaları ve örnekleri başka bir makaleye havale etmeyi daha uygun buluyorum.

Soru: “Adamic Exceptionalism” Bilimle Çelişir mi?

Evrim teorisinin tüm canlılar için geçerli olduğunu kabul ediyorum. Ancak Hz. Âdem’in evrimsel bir süreçle değil, mucizevi bir şekilde doğrudan Cennet’te yaratıldığına ve oradan yeryüzüne indirildiğine inanıyorum. Bu inanç, bilimle çelişir mi?

El Cevap:

Hayır, bu tür bir inanç bilimle doğrudan çelişmez. Çünkü modern fen bilimleri yalnızca doğa içinde gözlemlenebilir ve ölçülebilir olguları inceler. Cennet, mucize ya da ilahi müdahale gibi metafizik unsurlar bilimsel yöntemin kapsamı dışındadır; bu da bilimin onları reddettiği değil, sadece konu edinemeyeceği anlamına gelir.

Sizin yaklaşımınız, felsefi olarak “Adamic Exceptionalism” (Hz. Âdem’e özgü istisna) olarak adlandırılır. Yani evrimsel süreç tüm insanlık ve canlılar için geçerli olsa da, Hz. Âdem’in bu sürecin dışında, doğrudan ve özel bir yaratılışla var olduğu kabul edilir.

Yukarıdaki resim “Adamic Exceptionalism” (Hz. Âdem’e özgü istisna) yaklaşımını anlatıyor. Sağdaki diyagramdaki daireler Hz. Âdem’in ortaya çıkışıyla ilgili farklı olasılıkları temsil eder. (1)

Bu görüşü savunan birçok Müslüman akademisyen vardır. Günümüzde bu konuda en çok öne çıkan isimlerden biri Dr. Shoaib Ahmed Malik’tir. Kendisinin “Islam and Evolution: Al-Ghazālī and the Modern Evolutionary Paradigm” adlı kitabı, bu tartışmayı hem kelam geleneği hem de modern biyoloji ışığında son derece derinlikli biçimde ele alır. Malik, Hz. Âdem’in özel yaratılışını evrimsel biyolojiyle çelişmeden düşünebilmenin yollarını araştırır.

Sonuç olarak, sizin durduğunuz yer hem inanç bütünlüğünü koruyan, hem de bilimsel açıklamalara kapalı olmayan bir duruştur. Tartışmaya açıktır elbette ama bu yaklaşım ne irrasyoneldir ne de bilim dışı.

[embed]Evrim 73 — Âdemî İstisnacılık (Adamic Exceptionalism) Eleştirisi Tek bir nefisten gelen insanlık iki ayrı kökeni kaldıramaz; Kur’an’ın araştırmayı emrettiği bir yaratılışı istisnacılık…yaratilisayetleri.medium.com

Şu hususları yeniden hatırlatmakta fayda var:

• Bu yazıların amacı, evrim teorisini kabul etmeyenleri ikna etmeye çalışmak değil. Evrimi bilimsel bir teori olarak kabul etmiş ama bunun inancıyla çelişip çelişmediğini sorgulayan kişilere yardımcı olmayı hedefliyorum. Yani bir inanç dayatması ya da bilimsel kanaatleri zorla dönüştürme çabası içinde değilim.
• Bilimsel iddialar ancak bilimsel yöntemle test edilebilir; aynı şekilde, bilimsel bir teoriyi kabul ya da reddetmek için de bilimsel ölçütler gerekir. Kur’an ayetlerinden fizik, biyoloji veya kimya alanında teoriler, formüller, hipotezler üretilemeyeceği gibi, bu ayetlerle doğa bilimlerindeki herhangi bir görüşü doğrudan çürütmek de mümkün değildir.
• Diğer yandan, herhangi bir görüşün Kur’an’la çeliştiğini söyleyebilmek için, o görüşün Kur’an’daki ilgili ayetlerin bütün makul ve meşru yorumlarıyla da açıkça çelişmesi gerekir.
• Bu nedenle, ayetlere dair farklı ve muteber yorumları yok sayıp yalnızca kendi bakış açısını mutlak doğru olarak sunmak, ardından da evrimsel biyolojideki “ortak ata” fikrini Kur’an’la bağdaşmaz gibi göstermek, hem gençleri gereksiz bir ikilemin içine çekmekte hem de bilimi ve inancı çatıştıran suni bir ortam oluşturmaktadır. Bu yaklaşım ne bilimsel ne de pedagojik açıdan sağlıklı bir tavırdır.
• Oysa akademisyenlerden beklenen şey, gençlerin karşılaştığı modern bilimsel meselelerde kafa karışıklığı üretmek değil; Kur’an’daki anlam zenginliğini ve yorum çeşitliliğini ortaya koyarak onları hem yaratılış ayetleri hem de kâinat kitabı üzerine düşünmeye teşvik etmektir.
• Evrim teorisini benimseyen Muhammed Hamidullah gibi büyük bir âlimin veya sayıları gittikçe artan Müslüman bilim insanlarının varlığından rahatsızlık duymak yerine, gençlerin bizim dar yorumlarımız yüzünden inançtan uzaklaşıp ateizme, deizme veya katı materyalizme yönelmesi ihtimaline odaklanmak çok daha yapıcı bir tutum olur kanaatindeyim.

Kaynaklar ve Notlar

1- Ontolojik olarak Kur’an öndedir; tabii ki Allah’ın kelamı olarak her şeyin önünde, her şeyin üstündedir. Ancak hermenötik (hermeneutics) açıdan, yani dinin ahkâmını yorumlama bağlamında, hadis öne geçer. Allah, peygambersiz bir kitap göndermemiştir. Hz. Peygamber’i dikkate almadan Kur’an’ı ve ahkâmını anlamak, dini Allah’ın razı olduğu şekilde yaşamak mümkün değildir. Bu açıdan Kur’an, Hz. Peygamber’in (sav) hükümleri yorumlamasına, açıklamasına ve sınırlandırmasına ihtiyaç duyar. Resûlullah (sav), insanların doğrudan ayetten anlayamayacakları hükümleri beyan eder, açıklar; bu konuda hüküm koyma yetkisini Allah Teâlâ Peygamberi’ne (sav) bırakmıştır.

2- Benzer şekilde, Kur’an’da da yer alan bazı ifadeler, dikkatli bir yorum gerektirir. Sâd Suresi 75. ayetinde geçen “iki elimle yarattığım” (خَلَقْتُ بِيَدَيَّ) ifadesi de bu türdendir. Bu ifade, Allah Teâlâ’nın Hz. Âdem’i özel bir kudret ve ihtimamla yarattığını vurgulamak için kullanılmıştır. Ancak klasik kelâm geleneğinde, bu tür ayet ve hadisler, Allah’a cismaniyet isnadından kaçınmak amacıyla ya mecazî anlamda te’vil edilir (örneğin “el” ifadesi “kudret”, “ihtimam” gibi anlamlarla yorumlanır) ya da lafzî anlamı bilinmekle birlikte keyfiyeti Allah’a havale edilerek (tevfîz) yorumdan uzak durulur.

2- Malik, S. A. (n.d.). Diagram of Adamic exceptionalism [Diyagram]. CC BY 4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0

[embed]Evrim 38— Adem’in Cennetini Ararken: 9. Bölüm Darwin ve “Kayıp Cennet”yaratilisayetleri.medium.com