Detayla(n)mak

‘What we see is not universal truth. What we see is a unique, personal, virtual reality.’ diyor TEDX konuşmasında Isaac Lidsky. Hissettiğimiz, düşündüğümüz şeyler baktığımız şeylerdeki anlamı değiştirebilirken, bunun tam tersi de mümkün olabiliyor. Resimlere nereden baktığımız, onlarda neye baktığımız ve ne gördüğümüz dünden yarına bile değişebiliyor. Bu size de inanılmaz gelmiyor mu? Geçtiğimiz dönem, Türk Sanat Tarihi dersini alırken bakış açımı ne kadar değiştiğini ve bunun aslında detaylardan da geçtiğini fark ettim. Nörolojik olarak, Retiküler Aktivasyon Sistemi adı verilen ve aslında ‘algıda seçicilik’ olarak da ifade edebileceğimiz bir sistem, aslında sadece bir perspektiften görmemizi ve detayları göz ardı etmemize neden oluyor. Bu kötü olarak yorumlanmamalı, beyin bunu aslında aradığımız şeyleri daha kolay bulabilme, hedeflerimize daha kolay ulaşabilmemiz için yapıyor ve aslında böylelikle kolaylık sağlıyor. Fakat bir yandan da, eğer yeterince diğer perspektiflerden beslenmiyorsak, görüş açımızı daraltıyor. Bir deney üzerinden ilerleyelim:

Bu tabloya bakalım. Bir sürü insan, nereye ait olduğu hakkında yıllarca konuşmuş. 1970’ye kadar buranın Halep olduğunu düşünenler olmuş ama ancak bir noktaya bakıldığında neresi olduğu kesin olarak anlaşılmış. Tahmin edebilecek misiniz?

Size bulmanız ve cevaba bakmamanız için birkaç dakika veriyorum. O zamana kadar sizi oyalayacağım. Bu yazı için bir tablonun incelemesi hakkında küçük bir veri toplama çalışması yaptım. Tablo, The Suicide of Lucretia adı verilen ve orijinali Dürer tarafından resmedilen şu tabloydu:

The Suicide of Lucretia

Aldığım cevaplar, benim için çok ilginçti. Herkes tarafından farklı kelimeler ve hislerle tasvir edilebilen tarafları ve bunun tablonun hikayesinin bilinmeden yapılması, insanın bakış açısını geliştirmesini sağlıyor.

Kişi 1: Resimde, intihar etmeye çalışan bir kadını diğerleri intihardan kurtarmaya çalışıyor. Kadının yüz ifadesinde histeri var, bu da olayın büyük bir duygu çalkantısı sonrası olduğunu anlatıyor.

Kişi 2: Ruhsal bunalımda olan bir kadının intihar etmesini engelleyen ona aşık iki adam.

Kişi 3: Geçmişte şu anda ve gelecekte alıkonulmuş bir kadın.

Kişi 4: Hayattan bıkmış kadının, kendini öldürecekken durduran sevdikleri. (Belki oğlu ve eşi)

Genel olarak intihar konusunda bir ortak noktada buluşulmuş olsa da, farklı noktalardan farkı şeylerden çıkarılmış yorumlar bunlar. Bu tablo, benim bu yazıyı yazmamda en büyük etkenlerden biri. Resim bana kaybolmuşluğu, hayal kırıklığını ve çaresizliği çağrıştırmıştı. Bu tabloda gördüğümüz feminen görünümlü şahıs, Lucretia, kendisi Roma’da soylu biri olarak bilinmekte. İntihar etmesinin altındaki belirtilen sebep, Tarquin ailesinin bir üyesi olan ve Roma’nın zalim Etruscan Kralı’nın oğlu Sextus’un kendisine tecavüz etmesinden ötürü oluyor. Babası ve erkek kardeşinden bunun intikamını almalarını istedikten sonra ise intihar ediyor. Potrede şaşkın ve üzgün duran karakterler de bu kişiler oluyor. Hikaye de incelendiğinde, az önce yapılan yorumların hiçbiri teknik olarak ve çoğunlukla yanlış değil. Fakat artık tabloya çıplaklığın, gözlerin hüznü, bıçak kesiğinin göğüs çizgisinden geçmesinin ve o kesikten süzülen kan detaylarıyla baktığımızda resimdeki ustalığı ve duyguyu daha derin hissedebiliyoruz.

Detayları gördüğümüzde anlıyoruz ve aslında anladığımızda detaylanıyoruz. Tek bakış açısından kurtulmanın ferahlığı ve özgürlüğü yaratıcılığımızı ve düşünce tarzımızı özgür bırakıyor. Özgür kaldığımızda hissediyoruz ve en iyi işler de o zaman çıkıyor aslında.

Hadi kaldığımız yere geri dönelim. Detayı bulabildiniz mi? Bulamadıysanız da sorun değil, insanların bulması da asırlar aldı. Fakat tabloya bir de yakından bakalım:

Hala fark etmediniz mi? Hollanda’daki Rijksmuseum envanterine kayıtlı olan bu eserin üzerinde bulunan keçiler, Ankara tiftik keçileri. Bu keçiler, o zaman sadece Ankara ve çevresinde bulunmaktaydı. Resmini çektiğim bu eser, şu an Rahmi Koç Müzesi’nde ‘Ankara Manzarası’ adı altında sergilenmekte. Tablonun ortasında, Hacı Bayram Veli Camii ve Ankara Kalesi de yer almakta. Detaylara baktığımızda aslında her şey netleşiyor ve güzelleşiyor.

Ortak bir gerçeklik yok, demişti Lidsky. Bireysel, eşsiz ve sanal bir gerçeklik var. Kendi gerçekliğinizi zenginleştirmeniz dileğiyle.