Şeylerin Birbiri ile İlişkisi ve Kimya Derslerinin Anlamsızlığı Üzerine

Lisede derslerle aram pek iyi değildi. Ama klişe bir “asi öğrenci” hikâyesi anlatmayacağım. Çoğu zaman derslere değil, derslerin etrafındaki şeylere takılırdım. Konuların giriş biçimine, neden öyle anlatıldığına, müfredata hiçbir katkısı olmayan gibi görünen ama aklıma takılan sorulara… Bunun beni “farklı” yaptığını düşündüğümden değil; aksine tembelliğim ve dağınık bakış açımdan dolayı yapardım. Bu süreçte aklımda kalan bazı şeyler var. Özellikle kimya dersleri.

Kimya dersinde sürekli bir gariplik hissederdim. Önce birkaç sayfalık “bilim tarihi” anlatılırdı: Thomson’ un üzümlü kek modeli, Bohr’un yörüngeli atom modeli, Rutherford’ un deneyleri… Sonra bütün bunlar bir anda kaybolur, yerini birbirini tekrar eden matematiksel işlemler alırdı. Oysa benim ilgimi çeken tam da o kısa geçilen tarihsel kısımdı. Çünkü anlatıldığı kadar basit değildi bunlar. Bir atom modeli dediğimiz şey, yalnızca kimyanın teknik bir aşaması değil; insanlığın maddeye, doğaya ve hatta kendisine bakışını değiştiren düşünsel kırılmalardı. Üstelik “kimya” diye anlatılan bu insanların çoğu fizikçiydi. Fizik, kimya, felsefe, tarih… Bunlar neden birbirinden bu kadar kopuk anlatılıyordu? Bir gün ders arasında bunu arkadaşlarıma açtığımı hatırlıyorum. Aldığım cevap basitti: “Sen tarih seviyorsun, matematik sevmiyorsun.” O an ikna olmuş gibiydim. Sonuçta ben nereden bileyim, yıllar sonra diyalektik materyalizmi okurken aslında meselemin tam olarak “şeylerin birbirleriyle ilişkisini sorgulamak” olduğunu?

Diyalektik öncesi materyalizmin en büyük problemi de biraz buydu zaten. Dünyayı anlamaya çalışırken onu küçük odalara ayırıyordu. Fizik fiziğin konusu, kimya kimyanın, tarih tarihin… Her şey kendi hücresinde inceleniyordu. Bunun pratik bir sebebi vardı elbette: İnsan zihni karmaşık olanı basitleştirerek öğrenir. Bilimi sınıflara bölmek, kavramları kategorilere ayırmak anlaşılmayı kolaylaştırıyordu. Fakat zamanla bu yöntem bir kolaylıktan çok düşünme biçimine dönüştü. İnsanlar şeyleri yalnızca kendi sınırları içinde görmeye başladı.

Oysa gerçeklik böyle işlemiyor. Fizikteki bir dönüşüm kimyayı etkiliyor, kimyadaki bir gelişme sanayiyi, sanayi toplumu, toplum siyaseti, siyaset de insanların düşünme biçimini değiştiriyor. Bilim tarihi dediğimiz şey yalnızca laboratuvarda yapılan deneylerin sıralaması değil; aynı zamanda insanlığın dünyayı algılayış biçiminin tarihi. Atom modeli bile yalnızca teknik bir keşif değil, maddenin durağan mı yoksa hareket halinde mi olduğuna dair felsefi bir tartışmanın ürünü.

Diyalektik materyalizm tam da burada farklı bir bakış sunuyor. Şeyleri tek başına değil, ilişkileri içinde anlamaya çalışıyor. Bir olguyu donmuş halde değil, hareketi ve çelişkileri içinde ele alıyor. Çünkü doğada da toplumda da hiçbir şey izole değil. Her şey başka bir şeyle bağlantılı, dönüşüm halinde ve karşılıklı etki içinde. Bu yüzden bir bilim dalını yalnızca kendi sınırlarına hapsetmek, gerçeğin kendisini parçalamak anlamına geliyor.

Bugün eğitim sisteminde hâlâ bunun izlerini görmek mümkün. Tarih; ezberlenmesi gereken olaylar listesine, fizik formüller bütününe, kimya ise işlem tekrarlarına indirgeniyor. Oysa bunların hepsi aynı bütünün farklı yüzleri. Bilgiyi parçalara ayırarak öğretmek kısa vadede işleri kolaylaştırıyor olabilir, fakat uzun vadede düşünme biçimimizi de parçalıyor. İnsan, bağlantı kurma yetisini kaybediyor. Belki de bu yüzden birçok ders bize “ölü” geliyor; çünkü hareketlerini, birbirleriyle olan ilişkilerini ve tarihsel bağlamlarını kaybettiklerinde kavramlar gerçekten de cansızlaşıyor.

“Doğayı, insan tarihini ya da kendi zihinsel faaliyetimizi göz önüne getirdiğimizde, ilk gördüğümüz şey sonsuz bir ilişkiler ve karşılıklı etkiler ağıdır.” -Friedrich Engels