KELİMELERİN KÖKENİNE YOLCULUK: KALB

“Kalb” kelimesinin sırrını hiç merak ettiniz mi? Üsttekini alta getirmekten ekmeği çevirmeye, yılandan, kalıba kadar uzanan geniş bir anlam yelpazesi, bu kelimenin ardında gizlenir.

“Kalb” kelimesinin dilimizdeki yolculuğu oldukça etkileyici bir serüvendir. Bu kelime, günlük konuşmalarımızdan edebi metinlere, dini literatürden bilimsel yazılara kadar pek çok alanda karşımıza çıkar. Etimolojik açıdan incelendiğinde, kelimenin ne denli zengin bir anlam dünyasına sahip olduğu görülür. Sadece bir organın adı olmaktan çıkıp, dönüşümün, özün ve samimiyetin sembolü haline gelen bu kelime, dilimizin derinliklerinde saklı hazinelerden biridir. Gelin şimdi “kalb” kelimesinin bu çok yönlü kullanımlarına ve anlam katmanlarına birlikte göz atalım.

“Kalb” kelimesi birçok anlama gelir: üsttekini alta getirmek, içtekileri dışa çevirmek, ekmeği pişirirken çevirmek ve kalb hastalığından dolayı yatakta dönüp durmak gibi. Ayrıca öz, lüb ve halis olma anlamlarını da taşır. Aynı kökten gelen “kalıp” kelimesi, malzemelerin şeklini değiştirmek için kullanılan bir aleti ifade eder.

Gümüş bileziğe, kolda döndüğü için “kulb” denir. Buna benzetilerek, sıcak kumda kıvrıla kıvrıla giden beyaz yılana da “kulb” adı verilmiştir. Bu kelime ailesinden gelen “kıllib” ise kurt anlamındadır ve bu isim, kurdun çobanları ve koyunları döndürüp durmasından kaynaklanır. Köpeklere verilen “kelp” isminin de bu kelime köküyle ilgili olması muhtemeldir.

Kalb, sürekli bir döngü içindedir: Celali tecelli ile sıkıştırılır, cemali tecelli ile gevşetilir. Bu yönüyle kalb, ‘Mukallibe’l-kulûb’un (kalbleri evirip çevirenin) döndürmesiyle farklı yönlere meyleden insanın özüdür.

Kalb, hem maddi hem manevi boyutu olan bir insan organıdır. Maddi kalb mülk âleminde, manevi kalb ise melekût âleminde aynı işlevi görür. Risale-i Nur’da çoğunlukla manevi kalb ele alınmış ve ‘kalb’ kelimesiyle kastedilen şeyin, çam kozalağına benzeyen et parçasından (sanevberi) ibaret olmadığı belirtilmiştir. Aşağıda Risale-i Nur’dan alınan örneklerde ‘kalb’ kelimesinin farklı kullanımlarını ve anlam zenginliğini görebiliriz.

“Her hükûmette muhalifler bulunur. Asayişe, emniyete ilişmemek şartıyla herkes vicdanıyla, kalbiyle kabul ettiği bir metodu, bir fikri ile mesul olamaz” ifadesinde geçen “kalbiyle” kelimesi, fiziksel kalb değil “manevi kalb” anlamında kullanılmıştır.

“Hem madem her şey geçici ve fanidir ve ölüm ölmüyor ve kabir kapısı kapanmıyor ve zahmet ise rahmete kalboluyor; elbette biz, sabır ve şükürle tevekkül edip sükût ederiz” şeklindeki ifadede geçen “kalboluyor” kelimesi, “dönüşüyor” veya “değişiyor” anlamında kullanılmıştır.

“Binaenaleyh, arzın içindeki Cehennemden maksat, Cehennemin kalbi ve Cehennemin çekirdeğidir” cümlesinde geçen “kalbi” kelimesi, “merkezi” veya “özü” (lübbü) anlamında kullanılmıştır.

“Bu parayı sayarken aralarında bir kalb lira bulundu” cümlesinde geçen “kalb” kelimesi, “sahte” veya “karışımlı” (tağşiş edilmiş) anlamında kullanılmıştır.

“Bir zihayatın vücudunu teşkil etmek için, ilmî, kaderî birer manevî kalıp hükmünde bir miktar-ı muayyen içine girerler, dururlar” ifadesinde geçen “kalıp” kelimesi, maddelere şekil vermek için kullanılan “kalıp” anlamında kullanılmıştır.

Görüldüğü üzere “kalb” kelimesi, dilimizde ve kültürümüzde zengin bir anlam dünyasına sahiptir. Fiziksel bir organı tanımlamanın çok ötesinde, dönüşüm, öz, samimiyet gibi derin anlamları bünyesinde barındırır. Kelimenin etimolojik kökeni ve farklı kullanım alanları incelendiğinde, Risale-i Nur’un dili ne kadar incelikli ve çok katmanlı kullandığını görmek mümkündür. Bu yazıda incelediğimiz örnekler, dilimizin zenginliğini ve derinliğini gösterirken, sizleri de kendi dilinizin hazinelerini keşfetmeye davet ediyor. Peki, siz Risale-i Nur’da “kalb” kelimesinin başka hangi kullanımlarıyla karşılaşıyorsunuz? Bu kelimenin anlam dünyasına katabileceğiniz yeni örnekler var mı?