ethica

18.önerme

İnsan şimdide yaşanan bir şeyin hayalini kurup sevinç ya da keder duyabildiği gibi, geçmişte yaşanan ya da gelecekte yaşanacak olan bir şeyin hayalini kurarak da sevinç ya da keder duyabilir.

Kanıtlama:

İnsan herhangi bir şeyin hayalinden etkilendiği sürece, o şey mevcut olmasa bile onu mevcutmuş gibi düşünecektir; bu hayali geçmişte olan ya da gelecekte olacak olan bir şeymiş gibi değerlendirmeyecektir, tabii o şeyin hayali geçmiş ya da gelecek zamanın hayali ile birleşmedikçe.

O halde bir şeyin hayali kendi başına değerlendirildiğinde ister geçmiş zamana atfedilsin, ister gelecek zamana ya da şimdiki zamana, hep aynıdır; yani bedenin aldığı hal ya da duygu durumu hep aynıdır, bu duruma neden olan şeyin ister geçmiş zamana ait olsun ister gelecek zamana, isterse şimdiye.

Öyleyse sevinç ve keder duygusu da hep aynıdır, bu duyguyu yaratan şeyin hayali ister geçmiş zamana ait olsun, ister gelecek zamana, ister şimdiye.

NOT1:

Burada geçmişe ya da geleceğe ait bir şey derken, bizi etkilemiş veya etkileyecek olan bir şeyi kastediyorum; örneğin görmüş olduğumuz ya da görecek olduğumuz bir şeyi, bizi kendimize getirmiş olan ya da getirecek olan bir şeyi, bizi incitmiş olan ya da incitecek olan ya da buna benzer bir şeyi. Çünkü bu tür bir şeyi hayal ettiğimiz sürece onun varoluşunu olumluyoruz, yani bedenimiz söz konusu şeyin varoluşunu dışlayan bir etkinin altına girmemiş oluyor. Bu nedenle beden o şeyin hayalinden sanki o şey şimdi yanındaymış gibi etkileniyor. Ama çoğu zaman olduğu gibi, çok şey görüp geçirmiş insanlar genellikle geleceğe ya da geçmişe ait bir şey düşündüklerinde bocalarlar ve o şeyin akıbetinden kuşku duyarlar.

Bu yüzden şeylerin benzer imgelerinden doğan duygular sağlıklı olmaz, genelde başka şeylerin imgeleriyle karıştırılırlar, ta ki insanlar olayların akıbetinden emin olana kadar.

NOT2:

Az önce söylediklerimde umut, korku, güven, çaresizlik, memnuniyet ve pişmanlık gibi duygularında ne olduğunu anlarız.

Umut, akibeti hakkında kuşku duyduğumuz gelecek ya da geçmiş bir olayın imgesinden doğan istikrarsız bir şevinçten başka bir şey değil mesela.

Korku deseniz, o da kuşkulu bir olayın imgesinden doğan istikrarsız bir keder. Dahası bu duygulardan kuşkuyu kaldırıp attığınızda umut güvene dönüşür korku da çaresizliğe; başka deyişle umut ettiğimiz ya da korktuğumuz bir şeyin imgesinden doğan sevince ya da kedere. Memnuniyete gelince, keza o da bir sevinçtir, akıbetinden kuşku duyduğumuz geçmişe ait bir şeyin imgesinden doğan bir sevinçtir; pişmanlık ise memnuniyete karşıt olan bir keder.