Zamanı Olmayan Okur

Bir kitaba neden başlamayı erteliyoruz? Okumayı sevmediğimiz için mi, yoksa daha ilk sayfalarda yorulacağımızı bildiğimiz için mi?

Günümüzde kitap okumak, artık yalnızca bir alışkanlık değil; bilinçli bir dikkat verme eylemi ve bir fedakarlık.

Photo by Road Trip with Raj on Unsplash

Zamanımızın bol olduğu bir çağda yaşamıyoruz, bu hayattaki en önemli kaynak olduğunun farkında olduğumuz bir çağdayız. Fakat zamanımız bölünmüş, dağılmış ve yorgun. Buna rağmen hâlâ kitaba oturan okurdan uzun süreli bir teslimiyet bekleniyor.

Kitabı elimize alıyoruz. Henüz hikâyeye girmeden önce yazarın hayatına giriyoruz. Çocukluğu, etkilendiği akımlar, hangi ödülü neden aldığı. Sonra çevirmen konuşuyor; hangi kelimeyi neden öyle çevirdiğini, metnin tarihsel arka planını anlatıyor.

Otuz sayfa geçiyor. Hâlâ kitabın kendisiyle tanışmadık.

Bu bilgiler değersiz değil. Ama zamanlaması sorunlu.

Okur bu bilgilere gerçekten bu anda mı ihtiyaç duyuyor? “Bunları sonra okurum” diyerek atlanan sayfalar ise tuhaf bir suçluluk duygusu yaratıyor. Sanki kitabı eksik okuyormuşuz gibi. Oysa belki de sorun, okurun değil, kitabın yapısında.

Bu durum kitap okumanın değersizleştiğini değil, aksine koşullarının değiştiğini gösteriyor.

Dikkatin kıymeti arttı. Artık okurdan uzun bir ön hazırlık değil, metnin kendisiyle doğrudan temas bekleniyor. Okur hikâyenin içine girdikten sonra yazarın geçmişini de, çevirmenin emeğini de daha istekli öğrenebilir. Bağ kurulduktan sonra verilen bilgi anlam kazanır.

Belki de çözüm çok radikal değil: Ön sözler sona alınabilir. Biyografiler arka kapakta kalabilir. Ya da en azından daha kısa, daha davetkâr olabilir. Okuru sınava girer gibi değil, bir sohbete çağırır gibi karşılayan metinler.

Çünkü çağımızın okuru bilgiye aç değil. Bilgiye boğulmuş durumda. Kitaptan beklediği şey bir sunum dosyası değil; doğrudan bir temas.

Okur, metinle bağ kurmak istiyor. Bağ kurduktan sonra yazarın kim olduğunu, çevirmenin emeğini merak ediyor. Ama bağ kurmadan önce yapılan her uzun açıklama, metni geciktiren bir anlatı haline geliyor.

Bir de içeride başka bir yorgunluk başlıyor.

Aynı duygunun tekrar tekrar anlatılması. Aynı manzaranın üç sayfa boyunca farklı kelimelerle betimlenmesi. Okur bir noktada duruyor ve şunu düşünüyor: “Bunu zaten anladım.”

Bugünün okuru hız aramıyor. Yüzeysellik istemiyor, netlik istiyor.

Bir cümlede taşınabilecek bir düşüncenin ısrarla genişletilmesi, okurun metinle kurduğu ilişkiyi zayıflatıyor. Çünkü artık okur, bilinçli ya da bilinçsiz şu soruyu soruyor: “Bu bana yeni bir şey mi söylüyor, yoksa sadece oyalanıyor mu?”

Bu yüzden metnin de günümüzde artık bir sorumluluğu daha var. Okuru sınamak değil; okuru taşımak.

Kısa paragraflar bu yüzden yalnızca biçimsel bir tercih değil. Bir nefes alanı. Gözün ve zihnin dinlenmesi için açılmış küçük boşluklar.

Okur “bir paragraf daha” diyebilmeli. Bir sayfa daha değil. Bir bölüm daha değil. Sadece bir adım daha.

Bu yazıda bilinçli olarak şu teknikleri kullandım:

— Paragrafları kısa tuttum. — Her paragrafı tek bir düşünceye ayırdım. — Aynı fikri farklı cümlelerle tekrar etmemeye dikkat ettim. — Okurun zaten farkında olduğu şeyleri uzatmadım.

Bu, okuru metinde tutmaya yönelik bir yazı tekniğidir: bilişsel yükü azaltmak.

Bu yüzden birçok yazıyı belki de yarıda bırakırken bu yazıda buraya kadar ilerledin.

Amaç, metni sadeleştirmek değil; metni akıtmak.

Çünkü bugün iyi yazmak, daha uzun yazmak anlamına gelmiyor. Daha azla daha çok şey söyleyebilmek anlamına geliyor.

Kitap okumak hâlâ çok değerli. Ama artık okurdan fedakârlık isteyen değil, okurun zamanına saygı duyan metinler kalıcı olacak.

Belki de çağımızın asıl gerçeği şu: Okur okumaktan kaçmıyor. Sadece başlamadan yorulmak istemiyor.

Ve bugün kalıcı olacak kitaplar, okuru sınayanlar değil, onu daha ilk sayfadan taşıyanlar olacak.