Özgür Yazılım ve Linux Ekosistemi

Bu yazı, Özgür Yazılım ve Pardus ekibinin verdiği çalışma için hazırlanmıştır. Yazıda; günlük hayatta sık kullanılan özel mülkiyet yazılımlarının özgür yazılım alternatifleri, GNU/Linux sistemler ve bu sistemlerin temel özellikleri, Pardus’un yapısı ve kullanım alanları ele alınmaktadır.

Ayrıca yazılım lisansları ve lisans türleri, Linux dağıtımları arasındaki farklar ile terminal nedir ve Linux dünyasında neden bu kadar yaygın sorusu cevaplandırılmaktadır.

Günlük hayatta sık kullandığım özel mülkiyet yazılımlarından üçünün özgür yazılım alternatiflerini inceledim ve bahsedeceğim uygulamalar; Spotube, Libre office, Signal.

YouTube Music için alternatif olarak Spotube ve Spotify düşünülebilir; ancak kişisel olarak Spotify’ı sevmediğim için bu yazıda Spotube’dan bahsedeceğim.

Spotube, Khang-NT tarafından ilk olarak GitHub üzerinde paylaşılan bir özgür yazılımdır. Bağımsız geliştiriciler tarafından gönüllü olarak geliştirilmektedir. Uygulamayı internet sitesi üzerinden iOS, Android, Windows ve Linux için indirmeniz mümkündür. Ayrıca Spotube’u GitHub veya opencollective.com üzerinden desteklemek de mümkündür.

Spotube ile ilgili kendi tecrübelerim ve yorumlarım ise şu şekildedir: Arayüzünü neredeyse mükemmel buluyorum. Kullandığım birçok özel mülkiyet yazılımdan daha iyi bir arayüz tasarlamayı başarmışlar. Ancak aynı durumu kullanılabilirlik için söyleyemeyeceğim. Kullanılabilirlik, benim oldukça zorlandığım bir konu oldu. Özgür yazılım uygulamalarını kullanmak isteyen kullanıcıların metadata bağlama ve bazı diğer işlemlerde sorun yaşaması olasıdır.

Ben Spotube’u telefonda kullanırken herhangi bir sorun yaşamazken, bilgisayarımda metadata bağlama konusunda ciddi sıkıntılar yaşadım. Ayrıca arama motoru da pek başarılı değil. İstediğim bir müziği arattığımda genellikle demolar ya da küçük kanallar tarafından yayımlanan versiyonlar karşıma çıktı ve asıl aradığım içeriği bulmakta zorlandım. Bu problemlerin çözülmesi durumunda Spotube’un gerçekten çok iyi bir uygulama olacağını düşünüyorum.

YouTube Music ile karşılaştırıldığında Spotube, metadata ve arama motoru konusunda geride kalmaktadır. Ancak ücretsiz olması ve başarılı tasarımı sayesinde öne çıkmaktadır. Ses kalitesi açısından iki uygulama arasında belirgin bir fark görmedim; bu nedenle Spotube uygulamasına bu konuda da artı puan veriyorum.

Sıradaki uygulama: LibreOffice (Microsoft Office alternatifi)

LibreOffice, The Document Foundation tarafından kâr amacı gütmeden geliştirilen bir ofis yazılım paketidir. LibreOffice, herhangi bir GNU/Linux dağıtımı kurulduğunda genellikle sistemle birlikte gelen bir yazılımdır. Bunun nedeni, Microsoft Office’e alternatif olabilecek en güçlü özgür yazılımlardan biri olmasıdır.

LibreOffice, benim de günlük hayatta en çok kullandığım Word alternatifi olabilir. Yaklaşık bir yıldır Linux kullanan biri olarak LibreOffice’i oldukça sık kullandım. Microsoft gibi büyük bir firmayla yarışmak zor olduğu için Microsoft Word’e kıyasla çok fazla artı yön sayamayacağım; fakat eksi yönlerinin azlığı, bu uygulamanın neden çok iyi bir alternatif olduğunun en büyük kanıtıdır.

Göze batan en büyük eksik yönü, .docx formatında açılan dosyalarda düzenleme yapıldıktan sonra sayfa düzeninin kayabilmesidir. Bu yüzden laboratuvar föylerimi ayarlayıp bitirdikten sonra hocaya gönderirken, “Lütfen .pdf olarak atalım” diye çok dil döktüğüm olmuştur.

Benim gözümde LibreOffice, en iyi özgür yazılımlar listesinde ilk 3’e girer. Gönüllü geliştiriciler ve üniversiteliler tarafından geliştirilmesi de bence oldukça ilgi çekicidir.

Son uygulamamız: Signal (WhatsApp alternatifi)

Signal, Signal Foundation tarafından geliştirilen bir mesajlaşma uygulamasıdır. Signal Foundation, 2018 yılında kurulmuş ve kâr amacı gütmeyen bir kuruluştur. Projenin kurucuları Moxie Marlinspike ve WhatsApp’ın kurucularından biri olan Brian Acton’dır.

Signal’i Telegram ve WhatsApp’tan ayıran en büyük özellik, uçtan uca şifreleme sistemidir. Bu sayede sunuculara erişimi olan kişiler bile mesajları okuyamaz. Yani devletler ya da başka kurumlar Signal’in sunucularına erişse bile, mesaj içeriklerini göremez. Aynı şekilde Signal’in sahipleri de kullanıcı mesajlarını satamaz.

Signal, üniversitenin ilk haftasında hem arkadaşım hem de Özgür Yazılım ve Pardus Takım kaptan yardımcısı olan Ali Berk tarafından bana önerilmiştir. Bana göre bir insanın Signal varken WhatsApp kullanmasının tek nedeni, çevresindeki insanların hâlâ WhatsApp’ta olmasıdır.

Signal; arayüzü, mesajlaşma deneyimi ve emoji kullanımı gibi birçok kategoride WhatsApp’tan daha iyi bir deneyim sunmaktadır. Sadece topluluklar konusunda biraz eksik kalmaktadır; fakat popülerliği arttıkça bu özelliği de geliştireceğini düşünüyorum. Ben Signal’in de en iyi özgür yazılımlar listesinde ilk 3’te yer aldığını düşünüyorum.

GNU/Linux sistemlerin kullanıldığı alanlardan bazıları şunlardır: gömülü sistemler, sunucular ve veri merkezleri, siber güvenlik ve penetrasyon testleri, eğitim ve kamu kurumları.

Sunucular ve veri merkezlerinde Linux en yaygın kullanılan işletim sistemidir. Bunun başlıca nedenleri; sistemin uzun süre yeniden başlatılmadan çalışabilmesi, gelişmiş ağ ve kullanıcı yönetimi sunması, geliştiricilere sistem üzerinde daha fazla kontrol imkânı tanıması ve güvenlik açıklarının açık kaynak yapısı sayesinde daha hızlı kapatılabilmesidir. Ayrıca Docker gibi modern araçlarla yüksek uyumluluk göstermesi de Linux’un bu alanlarda tercih edilme sebeplerindendir.

Gömülü sistemlerde kullanılmasının nedenlerinden bazıları ise düşük donanımlı sistemlerde sorunsuz çalışabilmesi, donanım üreticilerinin yazılım üzerinde tam kontrol sahibi olabilmesi ve sistemin kolayca sadeleştirilebilmesidir.

Siber güvenlik tarafında Linux’un tercih edilmesinin temel sebebi, kullanılan araçların büyük çoğunluğunun Linux üzerinde çalışmasıdır. Bu araçların Linux üzerinde geliştirilmesinin nedeni ise işletim sisteminin ağ ve sistem seviyesinde tam kontrol sunması ve terminal tabanlı araçların daha esnek ve güçlü olmasıdır. Örneğin Kali Linux, kurulu olarak 300’den fazla siber güvenlik aracı ile birlikte gelmektedir.

Pardus, 2003 yılında TÜBİTAK bünyesindeki UEKAE tarafından geliştirilmeye başlanmış, Linux tabanlı bir işletim sistemidir. Amacı, Türkiye standartlarına uygun, Türkçe ve açık kaynak kodlu bir işletim sistemi oluşturmaktır. İlk çıktığı dönemde uluslararası Linux camiasında da dikkat çeken Pardus, Türkiye’de devlet dairelerinde kullanılmaya başlanmıştır. Uzun süre kullanılsa da bir dönem kurumsal desteğin azalmasıyla topluluğu zamanla dağılmaya başlamıştır.

2016 yılında Pardus’un geliştirilmesi, TÜBİTAK’ın alt kuruluşlarından biri olan ULAKBİM’e devredilmiştir. Bu süreçte Pardus yeniden yapılandırılmış ve Debian tabanlı bir işletim sistemi hâline getirilmiştir. Günümüzde Pardus; devlet okullarındaki bilgisayarlarda ve akıllı tahtalarda, belediyelerde ve üniversitelerde aktif olarak kullanılmaktadır.

Masaüstü ortamı olarak özelleştirilmiş bir GNOME sürümü kullanan Pardus, Debian tabanlı bir işletim sistemidir ve paket yöneticisi olarak APT kullanır. Kullanıcı dostu yapısı ve düşük donanımlı sistemlerde çalışabilmesi sayesinde geniş bir kullanım alanına sahiptir

Yazılım lisansı, bir yazılımın kimler tarafından, nasıl ve hangi şartlarda kullanılabileceğini belirleyen hukuki bir sözleşmedir. Lisans, kullanıcının yazılımı çalıştırma, kopyalama veya ticari amaçla kullanma gibi haklarını tanımlar.

Yazılım lisansları üçe ayrılır: özel mülkiyet lisansları, özgür yazılım lisansları ve açık kaynak lisansları.

1. Özel Mülkiyet Lisansları

Özel mülkiyet lisansları, kullanıcının yazılıma erişmesine izin vermez, yazılımı değiştirmesine olanak tanımaz, çoğunlukla ücretlidir ve kopyalama ya da dağıtma kısıtlamaları içerir. Örnek: Microsoft Office

2. Özgür Yazılım Lisansları

Özgür yazılım lisanslarında yazılımın kaynak koduna erişilebilir, incelenebilir, değiştirilebilir ve kopyalanıp dağıtılabilir. Örnek: Firefox

3. Açık Kaynak Lisansları

Açık kaynak lisanslarında kaynak kodu özgürce görülebilir ve değiştirilebilir. Özgür yazılımdan farkı, açık kaynak lisanslarının geliştirme ve dağıtım odaklı olması, özgür yazılımın ise kullanıcı özgürlüğü odaklı olmasıdır.

Özgür yazılım lisansları, hem kullanıcıya hem de yazılım topluluklarına güç ve esneklik sağlar ve yazılımın bağımsız, güvenli ve sürdürülebilir bir şekilde kullanılmasını mümkün kılar. Kullanıcılar ve geliştiriciler arasında bir bağ kurar ve kod herkesin görebilmesi sayesinde güvenlik açıkları hızla kapatılabilir. bu yüzden özgür yazılım lisansları yazılım dünyasında önemlidir.

Linux dağıtımları, kullanıcılar veya kurumlar tarafından yapılan özelleştirilmiş dağıtımlardır. Her insanın farklı amaçları ve farklı istekleri olduğu için Linux’taki dağıtımlar bu kadar fazladır. Dağıtımlardaki bazı temel farklar şunlardır:

Ubuntu ile Kubuntu arasındaki fark, birinin GNOME masaüstü ortamına sahip olması, diğerinin ise KDE masaüstü ortamına sahip olmasıdır. Fakat ikisi de Debian tabanlı dağıtımlar olup APT paket sistemine sahiptir. Fedora ile Kubuntu arasındaki farklılıklar ise, birinin Debian tabanlı APT paket sistemine sahip olması, diğerinin ise Red Hat tabanlı RPM paket sistemine sahip olmasıdır. Benzerlikleri ise ikisinin de KDE masaüstü ortamına sahip olmalarıdır.

Buradan çıkaracağımız sonuç şudur: Bazı insanlar KDE arayüzünü severken bazıları GNOME arayüzünü tercih eder. Bazıları Debian tabanlı bir sistem kullanmak isterken bazıları Red Hat tabanlı bir sistem kurmayı tercih eder. Bazıları Arch Linux kullanırken, bazıları Nyarch Linux kullanmayı tercih eder. Dağıtımlar tamamen kullanıcının tercihine bırakılmıştır; kendi bilgisayarınızı istediğiniz gibi değiştirebilirsiniz ve bu konuda herhangi bir sınır yoktur.

Terminal Nedir?

Terminal, bilgisayara komut vererek doğrudan kontrol edebileceğimiz bir arayüzdür. Bu komutları görsel olarak değil, metin tabanlı olarak yazmamızı sağlar. Örneğin ls ve cd gibi komutlarla klasördeki dosyaları görebilir veya başka bir klasöre geçebilirsiniz. Terminalden uygulama indirebilir, uygulamaları çalıştırabilir veya silebilirsiniz. Ayrıca terminal aracılığıyla sadece uygulamaları değil, işletim sisteminin kendisini de yönetebilirsiniz.

Bazı önemli işleri yaparken terminalde sudo komutunu kullanmanız gerekir. sudonun açılımı “superuser do” dur. Bu komut sayesinde bilgisayardaki en yetkili kullanıcı yetkisiyle komut çalıştırabilirsiniz. sudo içeren herhangi bir komutu girdikten sonra sistem sizden şifrenizi ister. Şifrenizi girdikten sonra 15 dakika boyunca terminalde superuser yetkisiyle işlem yapabilirsiniz; terminali kapatırsanız şifreyi tekrar girmeniz gerekir.

Linux dünyasında terminalin yaygın olmasının nedenlerinden biri de uygulama yükleme işlemleridir. Terminalden uygulama yüklemek, çoğu zaman en hızlı ve verimli yöntemdir. Reponuzda bulunan bir uygulamayı, APT veya kullandığınız paket yöneticisi ile yükleyebilirsiniz. Eğer reponuzda uygulama yoksa, Flatpak gibi alternatif araçlar ile de terminalden uygulama yükleyebilirsiniz.